Skip to main content

Full text of "Deutsche Rechtsdenkmäler aus Böhmen und Mähren; ein Sammlung von Rechtsbüchern, Urkunden und alten Aufzeichnungen zur Geschichte des deutschen Rechtes"

See other formats


^^.^ 


1  ^ 


l\ 


§  ^ 
^  N, 


vl^   1^1^. 


N'  1 


U^. 


tow-  f^^- 


Die 

Stadtrechte  von  Brunn 


aus  dem 


XIII.  u.  XIV.  Jahrhundert  5 

nach    bisher    ungedruckten   Handschriften 

V 

herausgegeben  und  erläutert 


'■■*s 


Emil  Franz  Rössler, 

Doctor  der  Rechte,   Mitglied   der  k.  Gesellschaft  der  Wissen- 
schaften in  Prag,   der  historischen  Gesellschaft  in  Brunn, 
Privatdocent  in  Göttingen. 


Mit  5  Steindrucktafeln. 


Prag:     1S5S. 

J.  G.  Calve'sche  Buchhandlung. 

Friedrich  Tempsky. 


•I  ^hir»  ^.-"! 


i3 


HERRN    HOFRAT H 


JACOB    GRIMM. 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2010  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/deutscherechtsde02rs 


Nach  Jahren  erst ,  viel  später  als  ich  es  wünschte 
und  erwartete,  kann  ich  Ihnen  von  Göttingen  aus 
eine  weitere  Folge  meiner  Sammlung  deutscher 
Rechtsdenkmäler  vorlegen.  Gern  hätte  ich  Ihnen 
etwas  Besseres  und  Werthvolleres  dargebracht.  Mir 
scheint  diese  Gabe,  wie  sie  hier  vorliegt,  nur 
ein  geringes  Zeichen  meiner  tiefen  Verehrung  und 
Anhänglichkeit. 

Als  vor  Jahren  der  erste  Band,  dem  Sie  durch 
Ihre  Vorrede  ein  so  werthvolles  Angebinde  mach- 
ten,  erschienen  war,  konnte  ich  hoffen,  bald  ei- 
nen zweiten  folgen  zu  lassen.  Für  eine  ganze 
Reihe  von  Bänden  war  der  Stoff  gesammelt;  wo- 
hin ich  meinen  Blick  wendete,  thaten  sich  neue 
Quellen  auf. 

Doch  bald  nach  jener  Zeit  drängte  eine  Reihe 
von  Lebensschicksalen  jenen  Plan  mehr  und  mehr 
in  den  Hintergrund.    Neue  anziehende  Wissenschaft- 


VIII 


liehe  Auft^aben,  dann  minder  t,^lilcklichc  Weclisel- 
iallo  der  äusseren  Verliiiltnisse  traten  dazwischen. 
Es  möge  mir  vergönnt  sein  mit  wenigen  Worten 
davon  zn  reden ,  weil  dies  zugleich  die  Erklärung 
und  KechtCertigung  sein  soll ,  dass  so  spat  erst 
das  eingesetzte  Vers[)rechen  gelöst  wird. 

Unter  den  Vorbereitungen  zum  zw^eiten  Bande 
traf  mich  im  Jahre  1846  der  ehrenvolle  Auftrag 
mit  ölTentlichen  Vorlesungen  über  deutsche  Rechts- 
geschichte in  Oesterreich  den  Anfang  zu  machen. 
Als  ich  damals  von  Prag  nach  der  Wiener  Uni- 
versität übersiedelte,  war  dieses  nicht  nur  ein 
Wechsel  des  Ortes  academischer  Wirksamkeit,  nicht 
allein  die  Uebernahme  eines  andern  Lehrfaches ; 
sondern  ich  sollte  ein  bis  dahin  dort  wenig  ge- 
kanntes Studium  in  den  Kreis  der  Lehrfächer  ein- 
führen und  einer  neuen  Richtung  des  Studiums  Bahn 
brechen. 

So  werth  der  äussersten  Anstrengung  diese  Auf- 
gabe war,  so  verlangte  sie  einen  grossen  Zeitauf- 
^vand.  Mit  aller  Lust  und  Freude  ging  ich  daran; 
in  einem  Kreise  trefflicher  jüngerer  Männer  vs^a- 
ren  Liebe  und  Eifer  für  den  Gegenstand  geweckt; 


IX 


ich  konnte  hoffen,  class  mit  der  Liebe  und  dem 
Eifer  für  den  Gegenstand  auch  die  Beharrhchkeit 
und  Unverdrossenheit  der  Arbeit  wachsen  werde; 
weniger  störte  mich  darum ,  dass  ich ,  wie  bei- 
nahe jeder,  der  ähnhches  unternommen,  erfah- 
ren musste ,  oft  neben  unreifen  Erwartungen  und 
übertriebenen  Lobsprüchen  einer  Yölligen  Gleichgül*- 
tigkeit  und  Theilnahmlosigkeit  begegnete;  ich  war 
der  festen  Zuversicht,  der  Zeitpunkt  könne  nicht 
ausbleiben,  wo  sich  das  richtige  Urtheil  und  die 
wahre  Würdigung  einstellen  müsse.  Belebend  wirk- 
te die  Verbindung  mit  altern  Freunden  und  For- 
schern im  Gebiete  der  Geschichte,  welche  es  nicht 
an  ermunterndem  Zuspruche  fehlen  Hessen. 

Wie  lehrreich  wurde  mir  damals  der  Zutritt  zu 
dem  mir  bis  dahin  unbekannten  und  verschlossenen 
Reichthum  der  Archive  und  Bibliotheken  Oester- 
reichs  und  seiner  Provinzen.  Behörden  und  Pri- 
vate förderten  den  Eifer  durch  das  freundlichste 
Entgegenkommen ,  und  gerade  Sie  werden  es  der 
ersten  Freude  des  Suchens  und  Findens  zu  gute 
halten,  wenn  ich  mehr,  als  ich  es  jetzt  freilich 
billigen    kann,    einer    ausgedehnten    Stoffsammlung 


allo  freien  Ani^^cMi blicke  zuwendete;  wer  hcUle  auch 
da  widerstehen  sollen,  wenn  man  mit  freu(lig(;m 
Erstaunen  den  trefflichsten  Quellen  und  Aclenstücken 
für  die  Geschichte  des  Rechtslebens  begegnete  und 
diesen  die  Einzelforschung  zuwenden  konnte. 

Ich  durfte  dies  um  so  eher  thun ,  da  ich  als 
meine  Lebensaufgabe  für  das  reifere  Mannesalter  be- 
sonders seit  einer  kaiserlichen  Entschliessung  vom 
5.  Jan.  1847  eine  Verarbeitung  des  so  gewonnenen 
Materials,  das  seit  Jahrhunderten  für  die  Rechtsge- 
schichte ungenützt  vorlag,  zu  betrachten  im  Stande 
war.  In  diesen  Gefühlen  ist  im  J.  1847  die  kleine 
Schrift  über  die  Bedeutung  und  Behandlung  der 
Rechtsgeschichte  in  Oesterreich  geschrieben,  worin 
ich  den  Plan  andeutete,  der  später  zur  Vollendung 
gebracht  werden  sollte ;  in  einer  kleinen  Aehrenlese 
von  Quellen  wollte  ich  zeigen ,  welch'  treffliches 
Material  selbst  in  kurzer  Zeit  des  Samrnelns  zu 
Tase  zu  fördern  ist. 

Zog  mich  das  Alles  von  dem  alten  in  Prag  ge- 
fassten  Plan  ab  und  schob  die  Ausführung  auf  ei- 
nige Zeit  hinaus,  so  wurde  er  doch  nie  ganz  aus 
dem  Auge  verloren.    Die  mährischen  Archive  boten 


HA 


dafür  neue  Handschriften  und  ich  hoirte  aus  diesen 
Quellen  den  Text  zu  erläutern.  Im  Anfange  1848 
konnte  daher  der  Druck  beginnen;  die  Märztage 
unterbrachen  denselben  und  als  ich  im  Anfange 
Mai  als  Abgeordneter  nach  Frankfurt  ging,  dachte 
ich  nach  wenigen  Monaten  die  Arbeit  wieder  auf- 
nehmen zu  können. 

Die  Vorsehung  wollte  es  anders  —  ich  musste 
die  Besorgung  des  Druckes  Freunden  übertragen; 
zu  Frankfurt  konnte  ich  nur  in  wenigen  Mussestun- 
den  an  diese  Arbeit  denken.  Als  ich  nun  hier 
in  Göttingen  wieder  zur  wissenschaftlichen  und 
academischen  Thätigkeit  zurückkehrte,  nahm  ich, 
sobald  ich  mich  nur  einigermassen  in  diese  neuen 
Verhältnisse  eingelebt  hatte,  mit  gleichem  Eifer 
die  Vollendung  des  längst  Begonnenen  vor. 

Unter  so  wechselndem  Geschick  ist  dieses  Buch 
entstanden.  In  den  Tagen  des  frischesten  Muthes 
und  der  Begeisterung  für  die  Belebung  rechtshisto- 
rischer Studien  in  Oesterreich  wurde  es  unternom- 
men, in  den  Tagen  der  grossen  politischen  Ereig- 
nisse, der  wechselnden  Hoffnungen  und  Täuschun- 
gen, ist  oft  die  Hand  daran  gelegt  und  wieder  da- 


\ll 


von  al),ü;oz()i2;cn  worden.  Hier  in  der  stillen  Ruhe 
einer  der  j^eheiliglen  deutschen  Sliitten  wissenschaft- 
licher Forschung  ist  es  vollendet,  es  erwartet  sein 
Urtheil.  Eines  möge  ihm  zunächst  beschieden  sein 
—  das  wiirc  mir  ein  walner  Ersatz  für  manche 
trübe  Erinnerung  während  der  wechselnden  Ar- 
beit —  eine  freundliche  Aufnahme  bei  Ihnen. 


Göttingen  im  September  1852. 


£.  F.  Rössler. 


Vorwort. 


Dieser  zweite  Band  enthält  die  Haiiptquellen 
des  Brünner  Stadtrechts  in  gleicher  Weise  wie  der 
erste  jene  des  Prager  Stadtrechts  gegeben  hat. 

Die  Quellen  beider  Rechte,  welche  mir  zu  Ge- 
bote standen,  haben,  wenn  gleich  einen  gemeinsamen 
tiefern  Ausgangspunkt,  doch  eine  äusserlich  ver- 
schiedene Gestaltung.  In  Brunn  lässt  sich  vom  J. 
1243  an  durch  mehr  als  ein  Jahrhundert  die  ganze 
Entwicklung  der  Stadtrechte  ununterbrochen  ver- 
folgen; von  einer  Grundlage  aus  kann  man  Ring 
für  Ring  an  der  Kette  des  immer  sich  erweitern- 
den städtischen  Lebens  erkennen.  Die  Keime  der 
städtischen  Verfassung  in  Prag  reichen  dagegen  viel 
höher  hinauf,  doch  gewähren  die  spätem  Quellen, 
da  bisher  kein  vollständiges  gleichzeitiges  Copial- 
buch  bekannt  ist,  nicht  jene  tibersichtliche  Voll- 
ständigkeit. Die  Codices,  welche  ich  benutzen 
konnte,  sind  mehr  oder  weniger  Aufsammlun- 
gen des  XIV.  Jahrhunderts ,  welche  nicht ,  wie  jene 


MV 


liiiMiiKM' ,  WiH'U  (icin  PhiiH'  unliM'noiniiKM)  sind,  cilles 
Ins  (liiliiii  ('•eilende  /n  nmlassen.  Das  Hrünncr 
Silioll'iMihucli  sell)s( ,  eine  in  der  deutschen  Ueehts- 
fj;escliieli(e  wenii,'  i^ekannte  höelisl  iTKM'kvvürdit^e.  Kr- 
sclieinunii;,  hei  d(M*  ersten  Durchsiclu  in  Form  und 
Inlialt  wenig  enjuicklicli,  liat  vor  dem  Prager  Rechts- 
buch ein  grösseres  rechtshistorisches  Interesse,  als 
eine  (Km-  eigenthümhclisten  Formen  der  Ausbildung 
von  Hechtsquellen ,  nebenher  auch  einen  grösse- 
ren [)raktischen  Einfluss  auf  das  gesammte  Rechts- 
leben in  Böhmen  und  Mahren  voraus.  Von  Briinn 
her,  wo  es  nach  den  Actenstücken  des  Stadtarchi- 
ves noch  im  XVIII.  Jahrhundert  als  anwendbares 
Recht  fortlebte,  verbreitet  es  sich  über  alle  könig- 
lichen Städte  Böhmens  und  Mährens. 

Die  Beilagen,  welche  als  die  ältesten  bis- 
her bekannten  grösseren  deutschen  Sprachproben 
aus  Mähren  für  den  Sprachforscher  von  Bedeu- 
tung sein  können,  werden  auch  den  Geschichts- 
freund als  ein  anschauliches  Bild  der  allmäligen  Er- 
weiterung der  Rechts -Verhältnisse  und  Verbindun- 
gen mehr  anziehen  und  ansprechen  als  das  Schöf- 
fenbuch ;  im  letzteren  ist  vieles  von  der  ursprüng- 
lichen Eigenthümlichkeit  der  Satzungen  abgestreift. 

In  der  Einleitung  gab  ich  zunächst  Bericht  über 
die  einzelnen  Handschriften,  welche  mir  bekannt 
wurden  und  die  ich  benutzen  konnte.  So  be- 
deutend ihre  Zahl  ist,  so  wird  sie  sich,  wenn  die 
einzelnen    Archive    Böhmens  und  Mährens  genauer 


XV 


dnrcliforscht  sind ,  gewiss  leicht  vermchron  lassen. 
Den  reichen  Inhalt  des  Schöffenbuches  und  der  Bei- 
lagen in  der  Einleitung  ausführlich  erläuternd  zu 
erschöpfen  ,  gestattete  schon  der  zugewiesene  Raum 
nicht;  die  kurze  Uebersicht,  welche  da  gege- 
ben ist,  kann  jedem,  der  an  die  Quellen  tritt,  die 
Benützung  derselben  erleichtern.  Die  Erörterungen 
über  das  Quellenverhältniss  des  Schöffenbuches  ver- 
langten eine  weit  ausgedehntere  Untersuchung,  als 
es  vom  ersten  Blicke  zu  erkennen  ist  —  -  möge  es 
spätem  Forschern  gelingen,  wenn  sie  den  ^on  mir 
betretenen  Weg  verfolgen,  die  vielfachen  Bedenken, 
welche  ich  selbst  angedeutet,  der  Lösung  näher  zu 
bringen. 

In  der  Einleitung  begann  ich  mit  einer  kurzen 
Darstellung  der  Anfänge  des  städtischen  Rechts-  imd 
Yerkehrslebens  in  Mähren.  Das  Bedürfniss  eines 
Bildes  der  allgemeinen  Schicksale  des  Städtelebens 
und  den  Mangel  einer  Vorarbeit  empfand  ich  am 
lebendigsten ,  als  ich  die  Geschichte  des  Rechts- 
lebens der  Stadt  Brunn  geben  sollte.  Für  diese 
Stadt  selbst  ist  ein  älteres  kleines  Buch  D'Elverts 
(1828)  noch  immer  ein  brauchbarer  und  verläss- 
licher Führer.  —  Jene  Uebersicht  der  allmähli- 
chen Bildung  der  städtischen  Institute  in  Mähren 
schien  aber  schon  für  den  mit  der  Landesgeschichte 
Mährens  minder  vertrauten  Leser  ganz  unerlässlich, 
Kundige  werden  diesen  Umriss  leicht  ergänzen  und 
fortführen  können;  jedes  Stadtarchiv  wird  Stoff  ge- 


\\l 


wjiliitMi,  (lor  sich  iiaclihai^on  liissl.  IJcsor^ler  koniile 
ich  mn  chis  Schicksal  (^init^cr  Th(Mhi  meiner  Unter- 
snchimf!;cn  sein,  wo  (hc  lM)rschimf^  mit  der  i^rösslen 
J)ürHiü;keil  xoii  Oucllen  zu  kiUnpl'en  halle,  wo  nur 
einzelne  y.erslreute  Ani!;aben  über  die  iiltcin  Zu- 
stande uns  unterrichten  und  wir  dazwischenliegende 
Verl)induni;si;lie(ler  sell)sl  cri^iinzen  müssen.  —  Von 
diesen  Lintersucium^en ,  welche  nur  durch  Verglei- 
chuni:; ähnlicher  Hildungen  Richtung  und  Erläute- 
rung erhalten ,  darf  nicht,  jene  Gewissheit  der  Re- 
sultate verlang!  werden,  die  in  andern  Gebieten 
der  Forschung,  wo  \ erlassliche  und  reiche  Quellen 
zur  Hand  liegen ,  zu  erreichen  ist.  Soll  man  es 
darum  aufgeben ,  den  Faden ,  welcher  in  den  spä- 
tem Entwicklungen  doch  deutlich  erkennbar  ist, 
höher  hinauf  zu  verfolgen?  oder  überhaupt  auf  eine 
Geschichte  der  wichtigsten  altern  Culturerscheinun- 
gen  verzichten  ?  Ich  habe  jenen  Weg  betreten ,  die 
spärlichen  Angaben  sorgsam  vereinigt  und  von  dem 
ältesten  deutschen  Leben  in  iVIähren  ein  Bild  ent- 
worfen. Die  Ergebnisse  werden  eine  ernste  Prü- 
fung ebenso  verdienen  als  einer  Berichtigung  und 
Ergänzung  bedürfen.  Am  wenigsten  wird  der  For- 
scher, welcher  den  ersten  Stein  zu  diesem  Bau 
trug,   für  den  Baumeister  gelten  \vollen. 

Diese  Befangenheit  schwindet  bei  der  Betrach- 
tung, dass  es  in  anderen  Gebieten  der  altern  mäh- 
rischen,   man   kann  sagen  der  slavischen  Culturge- 


XVII 


schichte  nicht  besser  bestellt  ist.  Die  grössere  Zahl 
von  Urkunden,  welche  für  diese  Fragen  vorliegen 
und  welche  durch  Boczeks  Bemühung  zur  Zierde 
des  Landes  gedruckt  und  wohl  geordnet  in  fünf 
schönen  Quartbänden  zur  Hand  liegen,  gicbt  nicht 
allein  den  Ausschlag.  So  lange  hier  nicht  die  Un- 
tersuchung über  die  unächten  und  die  durch  In- 
terpolationen gefälschten  Urkunden  abgeschlossen 
hat ,  wird  ebenso  die  Forschung  über  andere  Ge- 
biete der  ältesten  Geschichte  Mährens  nur  mit 
grösster  Unsicherheit  vorgehen  können.  Wer  wird 
sich  den  schönen  Preis  dieser  wenn  gleich  schwie- 
rigen aber  unerlässlichen  Arbeit  erringen  ? 

Wir  haben  unserem  Buch  einige  Register  bei- 
gegeben :  das  Orts  -  und  Namensverzeichniss  bezieht 
sich  nur  auf  die  Quellen ,  ersteres  nur  auf  das 
SchöfFenbuch ;  das  Glossar  giebt  die  Uebersicht  der 
wichtigsten  deutschen  Worte;  das  Inhaltsverzeich- 
niss ,  wenn  auch  Vollständigkeit  nicht  erreicht  wer- 
den konnte,  wird  die  Benutzung  erleichtern. 

Nach  altem  Brauch,  im  Vorwort  um  nachsich- 
tige Beurtheilung  des  Buches  zu  bitten  und  zu  be- 
kennen, dass  man  von  den  Mängeln  desselben  tiber- 
zeugt sei  —  dazu  hätte  ich,  bei  einer  Arbeit,  die  so 
oft  unterbrochen  wurde ,  woran  ich  einen  Theil  des 
Textdruckes  nicht  selbst  besorgen  konnte  und  die 
Entfernung  vom  Druckorte  so  vieles  erschwerte, 
w^ohl  mehr  Anlass  als  ein  Anderer;  doch  bin  ich 
von   der  Erfolglosigkeit   einer   solchen  Bitte  durch- 

b 


XVIII 

(Inm.mMi !  M()i;i'  <li'r  Lcsci  nui-  ciiK»  iniiidcr  hc- 
liiiAi;li('li('  Miscliclniiiii; ,  die  H(Mi('li(ii^Mini;(Mi  iiiul  diis 
DrucklrliliMMM/cicImiss  ,  (Mils(liul(lii,u'ri ,  wjis  iiiclil 
v(M*ini(Ml('ii    Wi'idcii   koiuilc. 

im  dieser  Siiiimdiiiii;  diMilscIicr  l{(MlilsdtMik- 
iniilci"  noch  l'oilscl/imi^cii  loli^'i'n  zu  hissen ,  lelilt 
es  mir  wedei'  an  beicils  ü;osainiiK'l((iin  SlolUs 
noch  \vcMni:;(M"  an  der  Aussielil  neu(\s  MaliM'ial  zu 
i^owinnen.  Und  dcMinocIi  kann  icli  nielil  daran 
denken  es  s(*ll)st  zu  tliun  ;  ich  (Mnpland  Ixm  dieser 
Aus£»;abe  sclinierzlieli  genug,  wie  sciiwer  es  iaIK, 
weit  entfernt  von  der  lleinialli  der  Quelle  örtliciie 
Verliahnisse  der  Vorzeil  darzuslellen.  Docli  lebe 
icli  der  festen  Holl'nung  (sie  ist  völlig  berechtigt), 
dass  diese  Quellenausgaben  nicht  ohne  Nachfolge 
bleiben. 

Betrachte  ich  nun  vor  allem  Mähren,  wie 
Vieles  ist  da  noch  zu  beschaffen !  Die  neu- 
gegründete  Gesellschaft  für  vaterländische  Ge- 
schichte in  Brunn ,  ein  wieder  neu  gewonnener 
Mittelpunkt  der  Forschung ,  wird  auch  diesem 
Theile  geschichtlicher  Denkmäler  ihre  Aufmerksam- 
keit nicht  entziehen.  Welche  Reichthümer  noch  in 
Mähren  die  städtischen  Archive  bewahren,  kann 
man  aus  D'Elverts  Literaturgeschichte  und  aus 
Boczeks  Mittheilungen  ersehen.  Auf  Olmütz  und 
Znaim  ist  zunächst  die  Aufmerksamkeit  zu  richten. 
Für  Iglau  wird  sich  Wolfskron  das  Verdienst 
einer  Ausgabe   der  Stadtrechtc   erwerben    und  die- 


XIX 


se  Aufgabe    kann    in    keine    bessere    Hand    gelegt 
werden. 

Der  Beachtung  möchte  ich  auch  die  gleich 
alten  Bergurtheile  des  XIII.  und  XIV.  Jahrhun- 
derts eippfehlen ,  welche  in  einem  schönen  Perga- 
ment-Codex ebenfalls  im  Iglauer  Archive  aufbe- 
wahrt sind.  Für  die  Rechtsgeschichte  ist  ihre 
Herausgabe  ein  dringendes  Bedürfniss.  Diese 
Rechtsbelehrungen  nach  allen  Theilen  von  Böhmen, 
Ungarn,  Schlesien  und  Sachsen  hin  ,,die  urtail 
die  czu  perkrecht  gehören",  würden  viele  Fragen 
der  noch  immer  dunklen  Geschichte  des  Berg- 
rechts beleuchten ;  aber  auch  der  Kunde  der 
Sprache  würden  sie  vielfache  Bereicherung  darbie- 
ten: ,,es  sind  die  urtail  darin  zu  deucz  gescriben, 
wanne  vil  besundere  wurt  zu  perkwerk  gehören, 
di  man  gar  nicht  eigentlich  czu  latein  mac  ge- 
nennen." (Vergl.  auch  Cgm.  561  der  Münchner 
Hofbibliothek.). 

Wenn  ich  hier  am  Schluss  auch  mannigfaltige 
Förderung  und  Unterstützung  von  Seiten  meiner 
Freunde  und  Fachgenossen  dankend  anzuerkennen 
hätte,  so  macht  es  mir  vor  allem  Freude,  diese 
Pflicht  gegen  einen  Mann  abzutragen,  welcher  mit 
seltenster  Ausdauer  und  in  rein  wissenschaftlichem 
Eifer  grosse  Opfer  an  Zeit  und  Kraft  nicht  scheute 
um  dieser  Herausgabe  durch  Mittheilung  von  Beitrü- 
gen nützlich  zu  werden.  Der  ausserordentliche  Vor- 
schub, den  der  vorliegenden  Arbeit  Herr  Stadtrath 


XX 

K  oll  IM'  in  lininn  i^elcislot  hat,  ersolzto  mir  ziiia 
Tlieil  L'iiu',  dauernde  iinmi(tell)are  Henulzunc;  des 
Stadtarcluv(»s,  das  idi  seit  dem  Jahre  1846,  wo  es 
mir  mit  i!;rosser  liiheraliUit  geölfuet  war ,  selbst 
nicht  lerner  benutzen  konnte.  Mit  welcl^Jr  Mtihe 
und  unverdrossenen  Bereitwill iij;keit  Herr  Koller 
mir  die  umfangnMchsten  Abschrillen  in  seinen  kurz 
zugemessenen  Mussestunden  oft  unauli^elordert  be- 
sorgte, vollsliindigc  Vergleichungen  unternahm,  wo- 
bei die  grössle  Ausdauer  und  Treue  noththat,  muss 
ich  hier  dankend  hervorheben.  Diese  Gaben  und 
^litlheilungen  waren  oft  so  reichlich,  dass  sie  kaum 
in  dem  kna|)[)  zugemessenen  Räume  meiner  Einlei- 
tung  zu  verwerthen  w^aren. 


Inhalt. 


Einleitung. 

I.    Uebersicht  der  Mährischen,   insbes. 
der  Brünner  Rechte. 


Seite 


I.     Die  Anfänge  des   deutschen  Städtewesens 


in  Mähren I— XXII 

Die  Blüthe  der  deutschen  Städte  im  XIV.  Jahr- 
hundert. Die  Stadtrechte.  Alte  slawische  Städte. 
Neue  Bildungen  von  Städten.  Einfluss  der  Lan- 
desfürsten.  Der  Mongolen -Einfall.  Aeussere  An- 
lässe zu  Gründungen.  Die  Richtungen  des  Han- 
dels und  Verkehres.  Flanderer  und  niederrhei- 
nische  Kaufleute.  Colonien  von  Kaufleuten  an 
landesherrlichen  Burgen.  Die  alten  Markt-  und 
Grenzorte.  Planmässige  Gründungen  und  Stadt- 
anlagen von  den  Fürsten,  durch  den  Adel  und 
die  Geistlichkeit  im  Bisthum  Olmütz.  Neue 
Dorfanlagen.  Ihre  Verbindung  mit  den  Städten. 
Einwanderungen  aus  Deutschland.  Rechtsstellung 
der  neuen  Niederlassungen.  Deutsches  Recht. 
Familien  der  Stadrechte  in  Mähren. 

II.     Die  älteste  Verfassungsgeschichte  der  Stadt 

Brunn XXIV 

Die  alte  Burg  Brno.  Der  Markt.  Deutsche  Bür- 
ger. Gründung  der  Kirchen  S.  Jacobi  u.  S.  Ni- 
colai. Vergrösserung  der  Stadt.  Mongolen-Noth. 
Das  Stadtrecht  von  1243;  Inhalt  dieser  Ur- 
kunde. Die  Reichsstadt  Brunn  unter  Rudolf  I. 
Neue  Privilegien.  Die  Blüthe  der  städtischen  Ver- 
fassung unter  König  Wenzel  II.  und  den  Luxem- 
burgern. 

in.     Die  Brünner  Schöffensprüche XXXI 

Ansehen  und  praktische  Bedeutung  des  Buches. 
Der  Stadtschreiber  Johann.  Die  Benutzung  deut- 
scher und  römischer  Quellen. 


\  \ll 


W.      Die  ll.indscliriricii 

KiMlhciliinj^  (lor  llandschrirtcii.       Aufziililiin^  iiiid 
Hcschroihuii^   (IcrscIJx'ii,     llildfrlwindsclinricii. 

V.     Von  (lein   V(M*fiilu(ui  1)(m  der  Ausi^iilx'  .    .    . 

Die    Wühl    des    Textes.      Die    Vcrf;lcichuiiy    der 
Haiulschrirten. 


Seile 
XI. 


LIM 


11.     Uebersicht   des  Inhalts   des 
Schöffenbuches. 

I.  Der  Sladtralh.  Die  Stadtrichler.  Die  SchölTen. 
Das  Verhallniss  des  Richters  als  Friedensrichter 
zur  Stadtverwaltung;.  Die  Stellung  des  Vogtes 
und  Uichters  in  andern  mährischen  Städten.    .   .  LVI 

II.     Die  Gerichtsgewalt  in   der  Stadt.     Stadtgerichte. 

Die  Gerichte  des  Adels  und  der  Geistlichkeit.  .  .  LXVI 

III.  Die  Gerichtssprache.  Der  Gebra\ich  der  deut- 
schen und  lateinischen  Sprache LXX 

IV.  Die  Grundsätze  des  Privatrechts.  Alterverhält- 
nisse. Stellung  der  Frau.  Vornnundschaft.  Erb- 
recht. Verträge.  Gültvertrag.  Kauf.  Schenkung. 
Spielschuld.   Trinkgeld.    Liedlohn.   Einlagcr.  .  .  .  LXXII 

V.  Das  Strafrecht.  Manschlacht.  Mord.  Nothwehr. 
Volleist.  Nolhzucht.  Raub.  Ehebruch,  Heimsuche. 
Stadtfriedensbruch.    Strafen LXXIX 

VI.     Das  Verfahren  in   Straf-  und  Civilsachen LXXXV 

VII.     Die   Stadtverwaltung.     Steuer.     Zoll.     Gewerbe. 

Handel.     Juden XCI 

VIH.  Des  städtischen  mittelalterlichen  Lebens  Sitten 
u.  Gebräuche.  Aberglauben.  Feidmaasse.  Münz- 
verhältnisse   XCV 


Anhihuje  zur  Etnleitnny, 

Ausführlichere  Behandlung  einzelrit^r  wich- 
tiger  Fragen. 

Die  Quellen  des  deutschen  Rechts  in  Mah- 
ren  

Das  Hechtslebeu  der  deulsclwn  Niederlassungen 
im  Allgemeinen.    Deutsches   Hecht  in  Mähren. 


C 


\\m 


Seite 


Vlämische  und  fvänhische  Niederlassungen  im 
Osten  Deutschlands.  Die  Flunder  er  und  Fran- 
ken im  Naumburgischen  Sprengel.  Das  Land- 
sassenrecht in  Thüringen  ,  in  Meissen  ,  in  der 
Lausitz  u.  in  Schlesien.  Colonien  der  Flande- 
rer  und  Franken.  Ihre  Rechte  und  deren  Ver~ 
hälfniss  zu  den  Heimathsrechten  in  Mahren. 
Weinbau.     Bergbau.      Magdeburger  Recht. 

II.     Die  Quellen  der  Brünner  Stadtrechte.  .  .  .        CXIII 

Das  Recht  der  ersten  ^Niederlassung  der  Deut- 
schen in  Brunn  ist  unbekannt.  Das  Stadirecht  f 
von  1243.  Verwandtschaft  mit  den  Babenberg. 
österr.  Stadtrechten  u.  deren  Quellen.  Ueber- 
einstimmung  ihres  Charakters  mit  gleichzeiti- 
gen flandrischen  Stadtrechten.  Das  Brünner 
Recht  und  das  Wiener  Recht.  Die  Quellen 
späterer  Bildungen.  Einfluss  der  deutschen 
Rechtsbücher.  Das  Schö/fenbnch.  Stellen  aus 
dem  Sachsenspiegel  u.  dem  römischen  Rechte. 
Quellen  der  dogmatischen  Ausführungen. 

III.  Goczius  von  Orvieto  und  das  Bergrecht  K. 
Wenzeln CXXIII 

Verbreitung  und  Ansehen  des  römischen  Rechts 
in  Böhmen  und  Mähren  im  XIII.  Jahrhundert. 
Juristen.  Doctores.  Plan  König  Wenzels  II. 
ein  allgemeines  Gesetzbuch  zu  geben.  Beru- 
fung des  M.  Goczius  aus  Italien.  —  Das 
Bergrecht  für  Kuttenberg. 

IV.  Beschreibung  der  ältesten  Rechtshandschrift 

des  Brünner  Stadtarchives GXXVIII 

Inhalt.  Schwabenspiegel.  Magdeburger ,  Ig- 
lauer,  Frager j   Brünner  Recht. 


Urkundenbuch. 

I.     Das  Brünner  Schöffenbuch  aus  dem 

XIV.  Jahrhundert 1—339 

II.     Beilagen. 

I.     König  Wenzel  I.  Stadtrecht  für  Brunn  1243.  ...         340 

II.  Das  Stadtrecht  von  Brunn  aus  dem  Anfange   des 

XIV.  Jahrhunderts 356 

III.  König  Wenzel  II.  Judenrechte  für  Brunn 367 

IV.  Die  Brünner  Mautrechte 371 


WIV 


Seit«' 

V.    Dio  Freibriefe  der  Stadt 375 

I.      K.OIakiirll.   II.iii(lfesl(!  iihcr  <li«;  sliidlisclii'  (Jc- 

richl.shiukcil    (/iiaini    I27(i.    Mai  '2H.) 375 

'2.     K.  \V«M»/.el  II.    Ilandfcsle    über    den    Jahrmarkt 

(l'raK   l'29l.     Jid.   13.) 377 

3.     K.   Wenzel   II.    ilaiKUcstn    tihcr    die    Wühl    der 

Schollen  (BrUnn    I2!)2.    Mürz  13.) 377 

•I.     K.   Wenzel   II.    Handfeste    über   dio    Hruckinaul 

(Hrunn   r2i>3.     März    11.) 379 

5.     K.    Johann'.s     Ilundfe-stc    ül)er    Gericht.sbarkeil, 

.\ussehank  der  WNmiic    (Znaiin   1325.    Apr.  5.)   .  380 

().  K.  .lohann's  IJestati^un^'  des  Freibriefes  K.  R»>- 
dolfs  (1307.  Febr.  2.)  über  die  Maulfrciheit  der 
lUn^er  (Brunn  1312.    Aug.  23.) 3S3 

7.  K.  Johann's  Handfeste   über  die  Befreiung  von 

der  Landessleuer  (Prag  l'UO.    Decbr.  23.)  ...         384 

8.  K.  Johann's  Handfeste  über  dio  Stadtsteuer 
(Brunn   1319.    Decbr.  23.) 385 

9.  K.  Joliann's  Handfeste  über  Selgcrütc ,  Besteu- 
erung   der  Geistlichen    (Prag  1331.    Sept.  10  ).         386 

V!.     Einzelne   SchofTensatzungen 387 

VII.     Das  Sladtrecht  von  Znaim   v.  J.  1314 388 

Ortsverzeichniss 411 

Natnenverzeichniss 414 

Glossar 417 

Sachregister 425 

Nachträge  und  Berichtigungen. 


I.     Einleitung'* 


I.     Die  Anfänge  des  Städtewesens  in  Mähren. 

Um  die  Mitte  des  XIV.  Jahrhunderts  hat  das  deut- 
sche Städtewesen  eine  Blüthe  erreicht,  wie  nie  zuvor.  In 
allen  Städten,  in  Reichs-  und  Landstädten,  stehen  Han- 
del und  Gewerbe,  der  Wohlstand  und  die  Bevölkerung 
auf  einer  früher  nie  erreichten  Hohe.  Die  politische  Be- 
deutung der  Städte  nach  Aussen  ist  gewachsen,  im  In- 
nern Leben,  Kraft  und  Sicherheit.  Auch  jenes  ganz  allge- 
meine Streben,  welches  übermächtig  damals,  fast  wie  in 
unsern  Tagen,  alle  romanischen  und  germanischen  Völ- 
ker durchdringt,  der  Wunsch  und  Trieb  nach  Umände- 
rung, Erneuerung,  Verbesserung  der  Verfassungen  wird  in 
den  Städten  der  Anlass  für  jene  umfangreichen  Schöpfun- 
gen und  Umbildungen  der  Stadtrechte.  Es  sind  dies 
Denkmäler  des  letzten  kräftigen  Aufschwunges  der  rechts- 
erzeugenden Kraft  im  deutschen  Volke.  Bei  örthchen  Ver- 
schiedenheiten enthalten  sie  doch  soviel  Gemeinsames  in 
Sitte  und  Gewohnheit ,  und  in  ihren  Grundlagen  echt  deut- 
schen Geist;  sie  bewähren  eine  Sicherheit  und  Gewand- 
heit  in  Bewältigung  des  Rechtsstoffes,  welche  bald  dar- 
nach aus  dem  lebendigen  Bewusstsein  der  Gerichte  ver- 
drängt wird. 

Für  diesen  Zeitraum  des  deutschen  Rechtslebens  tritt 
in  diesem  Buche  eine  neue  minder  gekannte  Quelle  hervor, 
aus  einem  überhaupt  wenig  bekannten  Gebiete  des  deut- 

l 


m 


11 

sduMi  Sliidtcwcscns.  In  ticiii  iiCNVülmliclion  Kreise  der  l)ar- 
sttilluniJjen  bildet  die  l^nlNNickliini^  des  hilr<^erlliurus  in  Mäh- 
ren «ine  liilillciie  läicke. —  Die  (ii^seliielite  dieser  Stiidtc 
und  Sladtreelile  seldiesst  siel»  j^en.iu  ;m  jent;  von  Schlesien 
und  B<)hnien  und  dov  siidlichen  Nachhiuliinder  an,  sie  bildet 
ein  noIiiNNendiiJies  Verbindnn.LrsL'lied.  Sehon  hierin  lii^f^t 
eine  AulVorderunii,  mit  einer  kuiv.en  f^edi'iint^ten  Uebersi(;ht 
der  Gesannnlentv\ieklun|4  zu  bej^innen  und  eine  Sehildc^- 
nnii;  des  Gemeinsamen  in  dem  t^anzen  Gange  zu  versu- 
chen. Die  Quellen  IVu'  diese  Forschung  und  Darstellung 
sind  in  Miduen  noch  spärlicher  als  anderwärts.  Reichlich 
(Hessen  sie  für  die  älteste  Verfassung  dei-  Städte;  fast  nir- 
gend; man  beklagt  es  bei  den  rheinischen  und  flandri- 
schen Städten,  bei  den  Städten  an  der  Donau  und  Klbe. 
Es  müssen  daher  besonders  hier  mit  grösster  Sorgfalt  die 
kleinen  Bruchstücke  gesammelt  und  ohne  Schädigung  des 
Vorhandenen  der  Weg  der  Untersuchung  gebahnt  wer- 
den. Das  Wichtigste  ist,  den  richtigen  Gesichtspunkt  für 
den  so  wenis;  durchforschten  Gegenstand  zu  finden. 

Das  schnelle  Aufblühen  von  Orten,  welche  oft  ein 
Menschenalter  zuvor  nur  unbedeutende  Dorfansiedlungen 
waren,  ist  in  Mähren  um  so  auffallender  da  nicht  äussere 
günstige  Umstände   auf  die  Hebung  der  Städte  mitwirkten. 

Die  Blüthe  des  mährischen  Bürgerthums  finden  wir 
im  XIV.  Jahrhundert  vöUig  entwickelt :  der  Bürger- 
stand in  vielen  reichen  schöngebauten  landesherrlichen 
Städten  nimmt  mit  dem  Adel  und  der  Geistlichkeit  eine 
einflussreiche  Stellung  bei  Entscheidung  der  Schicksale 
des  Landes  ein;  Städtebündnisse  sichern  die  Erhaltung 
ihrer  Rechte  gegen  Willkür  der  Fürsten  und  des  Adels. 
Die  Gewerbe  sind  so  entwickelt,  dass  sie  mit  den  Er- 
zeugnissen fremder  Länder  concurriren  können.  Blüthen 
einer  veredelnden  Kunstthätigkeit  entfalten  sich  im  Schoosse 
der  Städte  und  verpflanzen  sich  in  die  Burgen  des  Adels. 
Selbst  in  den  Städten  des  Adels  und  der  Geisthchkeit  hat 
sich  ein  ähnliches  Leben  entfaltet.    Doch  wird  man  auch  in 


III 


ihrer  höchsten  Blüthezeit  vergebens  jene  Grossartigkeit  des 
Lebens  suchen,  welche  in  andern  Ländern  inner  den 
Mauern  sich  entwickelte. 

Diese  Schöpfungen  sind  aus  dem  früheren  slavischen 
Städtewesen  keineswegs  abzuleiten. 

Selbst  die  glühendste  Vaterlandsliebe  wird  viel  in 
der  Geschichte  Mährens  vermissen,  —  eines  Landes,  das 
zu  klein  war,  um  der  Habsucht  der  Nachbarvölker  zu 
widerstehen,  gross  und  reich  genug  um  sie  zu  reizen. 
Unaufhörhche  Theilungen  schwächten  das  Land;  die  Theil- 
fürsten  bekriegten  sich  oft  selbst;  es  gebrach  ihnen  die 
Kraft,  die  Raub-  und  Zerstörungszüge  der  kampffertigen 
Ungarn,  Mongolen,  Gumanen  und  Polen  abzuwehren.  Der 
Geschichte  des  Landes  fehlen  daher  grössere  politische  Be- 
ziehungen, den  Unternehmungen  der  Fürsten  eine  weit- 
hin w  irkende  Bedeutung ;  die  rasch  auf  einander  folgen- 
den Raubzüge  zerstörten  aber  die  Cultur  der  früheren 
glanzvolleren  Zeit  des  Reiches. 

Wo  sind  die  eilf  Slädte  des  haierschen  Geografen  aus  den 
neunten  Jahrhundert?  (Saffarik  11.673). —  Speculi-Juli  um  und 
Sorigutur,  in  der  Nähe  von  Olmütz  zu  der  Zeit  ganz  verfallen 
sind,  wo  die  Ötadt  und  Burg  Dewin  bei  der  Residenzstadt  We- 
l  ehr  ad  gleichfalls  zerstört  ist,  letztere  Bausteine  abgiebt  für 
Hradisch.  —  Vuligrad  ubi  cepit  Christianitas,  in  loco  quon- 
dam  civitatis  Deuin  (Ann.  Hildegardi  a.  1030.  B.  I.  113)  villulam 
Gosteleche  usque  —  ad  vallum  antique  civitatis  (a.  1202.  B.  II.  13) 
Welegrad  civitas  primo ,  modo  burgus  (nicht  Modoburgus.  1228. 
B.  II.  193).  Die  civitas  Morawa  oder  Moraviae  (Lambert!  Hersfeld. 
Chron.  a.  1059.  M.  G.  V.   160)  hat  gar  nicht  in  Mähren  gelegen. 

Alle  Spuren  des  ältesten  slavischen  Städtewesens  sind 
in  der  Zeit,  wo  verbürgte  und  unverbürgte  Urkunden  be- 
ginnen, zerstört.  Die  Orte  des  XL  u.  XII.  Jahrhunderts,  wel- 
che Städte  genannt  sind,  waren  nur  befestigte  Orte  mit 
einer  dichtem  Bevölkerung,  Sammelplätze  der  Krieger. 
Es  gab  keine  staatsrechtliche  Scheidung  zwischen  den 
Bewohnern    der  Stadt    und   des    offenen    Landes,    keine 


IV 

litMinun};  iii  der  Ucclilspllci^c.  Si'lhsl  der  lli'i(;htliiiiii 
und  die  Hoviilkcrimi;  «licsiu*  S(iidt<'  war  nicht  hedeulond. 
Sehr  l»ozoii'hiu'nd  liissl  dci*  (".lironist  (losnuis  über  den 
(leij:ensat/  des  Itcii  lilliiimcs  \(»n  I'raj;,  wiitl  ^\lo  niindere 
WohUmhenheit  (Ut  Sliidte  in  Miilu*(Mi  dio  üstrcichische  Für- 
st(Mit()(«l»l('r  lli]l)urii,  die  rioinalilin  Herzof^  Konrad's, 
h<M  der  lielaiieiunii  liiiinns  saj^en:  ,,Nullain  —  his  in  par- 
tihus  inveiiis  helli  maleriani,  nullaFU  de  proelio  hinc  re- 
portas  victoriani  —  iiaiii  (|uaeeinn(jue  liic  —  spolia  (juae- 
ris  habenda,  ostendain  lil)i  pociora  in  rnedio  regni  tui", 
—   und  deutet  nun  auf  Prai^  hin  (a.  1091.  iM.  G.  IX.  98). 

An  (hese  slavischen  Stiidte  kann  nur  äusserlieli 
die  KntwickUing  t^eknüpft  werden. 

Die  HihUniij;en  eines  neuen  städtischen  Gemein- 
wesens nelimen  mit  dem  XIII.  Jahrhundert  ihren  Anfani^ 
durch  Ansiedlunp;en  von  Deutschen  im  Lande,  oder  in 
der  Umstaltuni»  alter  bevorrechteter  Niederlassungen  von 
Kauf-  und  Gewerbsleuten  zu  Städten  nach  deutschem 
Vorbilde.  Das  deutsche  Element  hat  sich  im  Zusam- 
mentreffen mit  einer  fremden  Volksthümlichkeit  auch  an 
Orten  wo  slavische  Bewohner  vorhanden  waren  als  das 
stärkere  bewährt ;  denn  sobald  wir  verlässhche  Kunde 
von  dem  mährischen  Städtew  esen,  von  der  Stadtverfassung 
erhalten,  ist  es  eine  deutsche  Rechts-  und  Gemeindever- 
fassung, welche  sie  von  dem  offenen  Lande  trennt;  deut- 
sche Rechtssitte  und  deutsche  Namen  werden  heimisch.  So 
wenig  man  diese  Bildungen  mit  Resten  alt -germanischer 
Urbew^ohner  des  Landes  m  Verbindung  bringen  darf,  wie 
man  wohl  zu  träumen  pflegte,  so  wenig  kann  behauptet 
werden,  dass  in  diesen  Erscheinungen  alte  slavische  Gul- 
tur  nachwirkte.  Ihr  trat  Neues  entgegen  und  ein  Durch- 
bruch der  alten  Verfassung  bereitete  sich  vor.  Diese 
bescheidenen  Niederlassungen  mitten  in  fremden  Lande 
wurden  nicht  durch  einen  Weltverkehr  und  VS^elthandel, 
wie  die  Städte  der  Hansa,  gehoben,  nicht  durch  grosse 
Handelsstrassen,   wie   am   Rhein,    der   Donau,   gefördert; 


sie  fanden  nur  in  der  Gunst  und  Sorgfalt,  in  dem  re- 
gen Antheil  und  dem  Wetteifer  der  LandesfUrsten ,  in 
Gemässheit  der  Sitte  anderer  Länder,  besonders  durch 
Markgraf  Wladislaw  1.  1197  —  1222,  dessen  Bruder  Kö- 
nig Otakar  I.  1222—1224,  dessen  Sohn  Wladislaw  Hein- 
rich IL  1224—1226,  Markgraf  Premysl  1226—1239,  Kö- 
nig Wenzel  L  1239  —  1246,  und  Otakar  IL  1247—1278, 
eme  nachhaltige  Stütze  und  Pflege.  So  nur  konnten  diese 
jugendhchen  Pflanzungen  gegen  Gefahren  erhalten  wer- 
den, welche  von  allen  Seiten  drohten.  Die  Landesfürsten 
sahen  in  der  Gründung  und  Hebung  des  Städtewesens 
eine  Vergrösserung  ihrer  Macht  und  ihres  Ansehens  „prin- 
cipalis  gloriae  excellentia  clariori  eff'ulgere  solet  lumine, 
dum  civitatum  amplarum  splendente  numero  circumdata 
esse  cernitur'^  (a.  1214.  B.  IL  75.).  Sie  strebten  diese 
neue  Quelle  der  Einkünfte  zu  mehren  und  zu  bewahren, 
so  wird  bei  Vergrösserung  von  Troppau  der  Grund  an- 
gegeben: „ut  et  per  hoc  nostra  atcjue  nostre  prolis  — 
utilitas  augeatur''  (a.  1224.  B.  IL  155).  —  Ein  weiteres 
Ziel  war  die  Vertheidigung  des  Landes.  Gegen  die  immer 
drohende  Gefahr  feindlicher  Angriff'e  gewährte  der  neuge- 
schaffene Bürgerstand  die  kräftigste  Hülfe.  Der  Kriegszug 
der  Iglauer  Bergleute  ist  noch  in  des  Volkes  Munde.  Auch 
die  Bürger  andrer  Städte,  wie  Olmütz  und  Prerau,  werden 
zum  Waff'endienst  aufgeboten  und  kommen  mit  Pflicht- 
treue der  übernommenen  Bewachung  ihrer  Stadt  nach. 
Nach  dem  Mongolen -Einfall  i.  J.  1241  hegt  ein  grosser  Theil 
des  Landes  abermals  zerstört,  —  es  wird  diess  für  die 
Fürsten  ein  neuer  Anlass  und  eine  neue  Anregung  der 
zur  Gründung  und  Befestigung  von  Städten,  oder  Um- 
wandlung von  Dörfern  und  Flecken  in  diese;  zur  Ver- 
mehrung der  Bevölkerung  in  den  alten  Anlagen;  „ob  de- 
structionem  generalem  Moraviae  terrae  nostrae,  inspectis 
gravaminibus''  (a.  1256.  B.  HL  205).  „Terra  nostra  quae 
in  magna  parte  per  destructionem  Tartarorum  est  de- 
structa"  (a.  1247.  B.  HI.  72). 


Tl 

Diese'  S(ii(ll('l)il(luii^('n  in  Miilircn  lassen  sictli  auf  be- 
Ktimiule ,  sclwirl'  lHM*vorti*(;ten(le  Moinciito  y.urückriihrcn. 
Wie  iit  der  (ieseluehle  iil)erhau|)l  ^elit  auch  liier  das 
Instinktive  des  WCidens  Hand  in  Hand  mit  Flaimiiissijj;- 
keit  von  Anla};en,  und  ol)\Nold  diese  Ursachen  zuweilen 
vereint  wirkiMi  und  sich  (hntluhirii^en,  S(»  verniap  der 
HHck  (h\s  Forschers  heich^  von  einaiwUM*  /.u  scheiden.  Na- 
turwüchsig entstehen  städlisclie  (ienossenscluilten  an 
den  lUirj^en  und  Sitzen  der  Landesfürsten,  indem  sich  da- 
ran ('olonien  von  Kaulleuten  anset'/cn  [1].  Dann  aber 
auch  an  alten  „Marktorten  iiirer  La^e  nach",  an  Handels- 
strassen [2].  Planmässic;  verfahren  bei  der  Stiftuni^ 
von  Stiidtcn  die  Landesfürsten  [3] ,  derA(h^l[4],  die  Geist- 
lichkeit [5].  Bedeutuniisvoll  Averden  für  die  Städte  aber 
auch  deutsche  Dorfanlaj^en  [6],  indem  diese  nicht  nur  oft 
der  erste  Anfang  einer  spätem  städtischen  Bildung  wer- 
den, sondern  auch  lun  und  durch  die  Städte  ringshcr 
angelegt,  das  deutsche  Stadtrecht  stützen,  welches  sich 
mittelst  der  Dinfer  über  das  Land  verbreitet  und  zum 
deutschen  Dorfrecht  wird. 

1.  Die  grossem  landesherrlichen  Burgen  und  Schlös- 
ser, urbes,  castra,  die  Residenzen  der  Landesfürsten,  Ver- 
sammlungsorte der  Grossen  des  Landes,  Stätten  der  Ge- 
richte, sind  im  Kriege  und  Frieden  Einigungspunkte  des 
Volkslabens.  —  Hier  treffen  alle  günstigen  Umstände  zu- 
sammen, welche  ein  schnelles  Erblühen  der  Städte  be- 
wirken konnten.  Der  Verkehr  und  Handel  findet  auch  da 
Gedeihen,  so  dass  er  sich  nach  und  nach  bei  wachsender 
Bevölkerung  des  Landes,  bei  gesteigerten  Bedürfnissen, 
nicht  mehr  auf  den  engen  Raum  der  Burg  beschränken 
lässt,  sondern  sich  ausserhalb  unter  dem  Schutz  dersel- 
ben entfaltet.  —  Auch  fremde  Kaufleute,  Handelsleute, 
bauen  sich  um  die  Landesburgen  an,  „in  suburbio,  in 
vorburqo'".  und  nehmen  da  einen  dauernden  Aufenthalt. 
Fls  werden  diess  die  Keime  und  Mittelpunkte  für  die  spä- 
tere Entwicklung  des  Städtelebcns.    Solche  Colonien  finden 


Vit 


wiv,  wie  bei  Prag,  auch  in  Brunn.  In  Olniütz  sollen  es 
Franken  gewesen  sein;  das  Alter  dieser  Ansiedlung  wird 
freilich  unverbürgt  auf  das  Jahr  1098  gesetzt.  (Wolny  5. 
108.  Fischer  Gesch.  53).  Solche  waren  gewiss  auch  bei 
Troppau  und  Znaini,  obschon  uns  die  Quellen  dafür 
fehlen. 

Die  Stadtgeschichten  von  Olmütz  selbst  und  den  wich- 
tigsten Orten,  wie  Znaini,  Troppau  und  Lundenburg,  wel- 
che Sitze  eigener  Fürsten  waren,  liegen  in  einem  un- 
durchdringlichen Netz  von  Sasen. 

Znaim,  dessen  Burg  und  Burggrafen  schon  im  Jahre 
1048  erscheinen  (B.  1.  123),  erhob  sich  unter  Otakar  I. 
zu  einem  eigentlich  städtischen  Wesen,  —  „cum  velle- 
mus  ante  Znoym  (castrum)  civitatem  construere  et  in  ipsam- 
que  homines  convocare"  (a.  1225.  B.  11.172).  —  Der  alte 
Raum  des  Suburbiums  reichte  nicht  mehr  hin,  es  musste 
Klostergrund  vom  Stifte  Brück  dazu  genommen  werden. 
Die  Stadtgemeinde  erhielt  Freiheiten,  Gerichtsbarkeit,  Frei- 
heit von  den  Landesbeamten,  volles  Stadtrecht  (a.  1272. 
1278.  1287.  1292.  1303.   B.  IV.  38.  333.  382.  V.  152.  167). 

Troppau  stand  in  früher  Zeit  mit  dem  Castrum  Grecz 
(Gradec,  Gratz  an  der  Mora)  in  Verbindung  und  gehörte  bis 
1261  zu  Mähren.  K.  Otakar  1.  „cum  nostram  civitatem 
Oppaviam  divitiis  ampliare  et  honore  pariter  et  decore." 
Meilrecht,  Zollfreiheit  (a.  1224.  B.  II.  155).  Neuere  Erweite- 
rungen nach  dem  Mongolen -Einfall,  bewidmet  mit  Magde- 
burger Recht  (a.  1260.  1271.  1290.  B.  111.  277.  IV.  85.  371). 

Auch  Lundenburg  (Breclawa)  kann  hierher  gezählt 
werden,  —  eine  wichtige  Zoll-  und  Mautstaette  an  der 
Brücke  über  die  Taya  (a.  1078.  B.  I.  163).  Das  Stadt- 
wesen muss  schon  vor  1214  entwickelt  gewesen  sein: 
die  nach  deutschem  Recht  ausgesetzte  Stadt  Bisenc  erhält 
Lundenburger  Recht  (a.   1223.   B.  II.  75.  150).  — 

Von  dieser  neuen  Entwicklung  wird  die  Burg,  Ga- 
strum nicht  berührt.  Ihre  Bewohner,  Gastrenses,  auch 
Suppani,  leben   fort   unter   den  slavischen  Landesrechten, 


YIII 


sie  slt'luMi  unicr  diMii  Laiulrochtc,  der  Zuda  der  Provinz.  — 
Die  Hui'fi;  ist  juicli  der  AulVnliwiit  der  iihrif^cn  Laudcshc- 
ainton  des  (iaincrariws,   Milieus  und  {\cy  H('ne(i(;iarii. 

Dio  Vorhiilluissc  dcvs  Handels,  die  Tliiitii^keit  der  Kauf- 
mid  liandelsleule  ist  für  di(»  liildunij;  der  Markt-  inid  Sladt- 
rcH'ble  von  f^riissteni  I'jiidusse  i^ewoiden.  Der  Verkelw  mit 
idien  reineren  Kunst  -  und  Gcwerhoerzougnissen  wurde, 
wie  anderwärts,  in  Mähren  im  Xlll.  .lalnhundert  nicht  von 
Einheinüschen,  son(UMMi  von  Fremden  getrieben.  Es  wa- 
ren FronuUinge  vom  Ulieine,  aus  den  wallonischen  (wäl- 
schen,  gallikanischen)  und  lleichs- Flandern,  aus  Brahant, 
welche  feinere  Tücher,  Sammct,  feine  Leinwand,  S(üden- 
waaren,  Teppiche,  feinere  Gold- und  Silbcrwaaren,  Weine: 
wie  (Rcinfall,  Malvasier)  brachten.  Diese  Rhennenses,  Flan- 
drenses,  Walhen,  Latini,  wohl  auch  Gallici,  kauften  wie- 


der die  Produkte  des  Landes :  rohes  Metall,  Silber,  Kupfer, 
Zinn,  Wolle  und  Felle,  besonders  Marderfelle,  dann  ro- 
here Erzeugnisse,  wie  rohes  Tuch  „panni  grisei." 

Sehr  lehrreich  wird  uns  die  Vergleichung  der  Verhältnisse 
der  deutschen  Handelsleiite  in  den  östreichischen  Städten.  Dass 
auch  da  unter  den  Babenbergern  Gross -Handel  und  Kaufnnann- 
schaft,  nicht  durch  Eingeborene,  sondern  von  Fremden  betrie- 
ben wird,  ist  gewiss.  Den  Handel  nach  Oestreich  sehen  wir  am 
Ende  des  XII.  Jahrhunderts  in  den  Händen  der  ,,vl  am  i  sehen 
Hansa",  welche  ihren  geregelten  Binnenhandel  besonders  von 
Brügge,  über  Mast  rieht,  Köln  und  Regensburg  nach  Osten 
trieb,  dort  auch  sind  die  Kaufleute  von  Köln  und  Regens- 
burg, wie  die  Vlämi  sehen  oder  Fl  andrer  durch  besondere 
Freibriefe  gesichert.  Die  Landesfürsten  gewähren  ihnen  Schutz 
der  Person  und  des  Verkehrs ,  „besondre  freiung  und  recht" ,  sie 
haben  die  Niederlagen  in  ihren  Höfen  zu  Wien.  Es  waren  „ad- 
venae,  gaste"  die  Kaufmannschaft  führen,  die  „an  mitl"  unter 
dem  Herzoge  und  der  fürstlichen  Kammer  stehen ,  und  in  den 
Tuchlauben  ,, fremdes  köstlich  gewand"  ausschneiden.  Man  wird 
kaum  irren,  in  der  Genossenschaft  der  Fl  anderer,  w'elche  „eine 
handfest"'  der  verber  recht  genannt,  die  ,. Fläming"  erlangen,  Nach- 
kommen einer  alten  vlämischen  Handels-  und  Gewerbeverbindung 
zu  erkennen.  Sind  nicht  etwa  die  von  ihnen  getrennten  Haus- 
genossen, wie  die  Münzerhausgenossen  der  meisten  Städte,  wel- 


IX 


che  auch  das  Wechseigeschaft  treiben  und  in  Wien  mit  der  Ver- 
bindung der  Laub  enherrn  der  Tuch- und  WoUenstofThändler  ge- 
einigt sind,  auf  eine  alte  Verbindung  Kölnischer  Kaufleute  zurück- 
zuführen? Beide  Genossenschaften  sind  noch  nicht  völlig  im  An- 
fange des  XIII.  Jahrhunderts  mit  der  Stadt-  und  Bürgerschaft  ver- 
wachsen ,  sie  stehen  noch  rechtlich  geschieden  mit  alten  Vorrechten, 
obschon  nun  kaum  mehr  als  ausschliessend  Fremde  sondern  wie 
Eingeborene. —  In  Wien  tragen  die  Hausgenossen  nachEnenkels 
Fürstenbuch  zu  Leopold  des  Glorreichen  Zeit:  „Silbrein  pecher 
und  vingerlein"  dem  Herzoge  vor;  man  denke  an  Kölns  berühmte 
Goldschmiede.  Darnach  kommen  die  „Kaufleute  mit  gewand", 
darnach  die  „ wiltwercher",  dann  erst  die  chramer  und  die 
vleischhacker  (Rauch  SS.  I.  302.).  Erstere  sind  bevorrechtete 
Kauf-  und  Handelsleute.  Man  vergleiche  nur  damit  die  Stel- 
lung der  Genossenschaften  in  andern  Städten,  z.  B.  Worms :  omnes 
fraternitates  husgenoz  et  wiltwerkere  illis  exceptis  —  ces- 
sabunt  (a.  1233.  Böhmer  fontes  II.  222).  Der  Handel  der  deutschen 
Kaufleute  in  Mähren  lässt  gewiss  ähnliche  Zustände  als  wahr- 
scheinlich annehmen.  Wie  die  deutschen  Kaufleute  in  Wien  be- 
sondere Rechte  hatten  und  in  einer  von  der  Bürgerschaft  geschiede- 
nen Genossenschaft  stehen,  so  erlangten  sie,  gleich  den  Deutschen 
in  London,  das  Vorrecht,  jure  Theutonicorum  zu  leben,  dasselbe 
die  Deutschen  in  Prag  zu  Anfang  des  XII.  Jahrhunderts.  In  Brunn 
und  Olmütz  waren  ähnliche  Niederlassungen  deutscher  Kaufleute. 
Dass  sie  aber  dieselbe  Handfeste  wie  jene  in  Prag  hatten  ist  eine 
unbegründete  Vermulhung  Boczek's  (I.  298).  Noch  im  XIV.  Jahr- 
hundert werden  dorthin  Waaren  aus  Köln,  Aachen,  dann  aus 
Brügge,  Gent  und  Ypern  gebracht.  Flandrische  Handelsrollen  be- 
zeugen den  Handel  nach  Böhmen ,  Mähren ,  Polen  und  Ungarn 
(Warnkönig  F.  R.  G.  IL  1.  120.  u.  Nr.  71.  72),  und  aus  Ungarn  bezo- 
gen die  Flanderer  Felle,  „et  quas  huc  mittit  Hungaria  pelles" 
(Wilhelm  Briton  c.  1230.  Warnkönig  R.  G.  I.  Anh.  75),  aus  Böh- 
men und  Mähren  rohe  Metalle  (Warnkönig  I.  77). 

Für  die  Sicherheit  und  Erhaltung  der  Handelsbeziehun- 
gen waren  der  Anbau  und  feste  Niederlassung  an  den  wich- 
tigsten Verkehrpunkten  der  Märkte  nothwendig.  In  Mäh- 
ren schon  für  weitern  Handelszug  und  ausgedehntere 
Verbindungen.  Die  Kaufleute  wohnen  an  den  wichtigen 
Landes -Burgen  in  engen  geschlossenen  Höfen,  in  curiis 
et  vicis,   wie   sie   uns   der   Chronist   von  Prag   schildert: 


..In  .suhurhio  l*rai:(Misi  cl  vico  Wisso^radensi,  il)i  o\  omni 
i^ciiU*  iK'L'olinlDrcs,  ihi  nioucliU'ii  opiiUMilissiiiii,  il)i  loruiiV' 
(Cosinns  ;i.  \i)\)'l.  M.  C.  IX.  1)H).  Wo  sich  die  Knuf-  und 
Ilandcl.shMilc  in  den  snhurhiis,  in  hurj^o,  in  vorljurgo  nio- 
dorlasscn ,  so  iihciliai^iMi  sie;  iin'(^  |)t;rs()nli(h(Mi  Vorrechte 
auc'li  juil"  ihren  (irundhrsilz.  —  Der  von  iimcn  hcwohnte 
Vicus  i.st  j^ofrcit  von  ji^chT  .nndcrn  (iciicIilsiiJ^vviilt,  die 
Wahl  ihros  Priostors  und  Iliclitors  (richtcru.s  in  l*raf»)  b\c\\)l 
ihnen  unbcstritliMi.  (iOü;cn  das  rechtlicho  Herkommen,  ihre 
innern  Ani^elejjjonheitcn  seihst  zu  ordnen,  die  Strcitii^kei- 
ten  unter  den  Theihiehinern  sell)st  zu  schlichten,  erhob 
der  Staat  nach  Sitte  der  Zeit  ^venig  Kinspraclie,  woJii 
aber  dagegen,  wenn  man  diese  Fremden  etwa  berechtigt 
hätte  bei  Landesversammlungen  und  Gerichten  zu  er- 
sclieinen.  Vorrechte  und  Privilegien  der  Landesfiirsten 
enthalten  nur  die  Anerkennung  einer  im  Mittelalter  durch 
und  durch  verbreiteten  Rechtssitte.  Geniessen  ja  die  in 
gleicher  Weise  auf  den  ersten  Spuren  bewohnter  Orte 
auftretenden  Juden  ahnliches  Recht,  welches  man  nicht 
ganz  richtig  als  ein  Vorrecht  bezeichnet  hat. 

Mit  ihrem  Mutterlande  bleiben  die  Niederlassungen  in 
encster  Verbindung.  Dort  ist  die  höchte  Ausbildung  al- 
1er  handelsfördernden  Einrichtungen,  der  reichste  Markt  von 
Waaren;  Versicherungen  schützen  die  Unternehmungen  des 
Handels  in  fernen  Landern.  Wechseigeschafte  werden 
durch  die  flandrischen  Kaufleute  nach  allen  Enden  der 
damals  bekannten  W^elt  besorgt,  zu  einer  Zeit  wo  die 
Hansa  erst  im  Entstehen  war.  So  erscheint  der  nieder- 
ländische und  niederdeutsche  Handelszug  als  der  wich- 
tigste und  grossartigste,  wie  späterhin  der  italienische. 
Die  Einheimischen  konnten  gegen  die  fremden  Kauf- 
und Handelsleute  durch  mehr  als  zwei  Jahrhunderte  nicht 
aufkommen ,  denn  ihnen  fehlten  jene  Handelsverbindun- 
gen, jener  Schutz,  den  die  Verbindungen  allen  fremden 
Kaufleuten  gewährten. 

Das  Bedeutuncsvollslc  bleibt  die  bekannte  Thatsache. 


XI 


dass  die  fremden  Kaufleute  sich  in  eine  Genossenschaft, 
eine  enge  Einigung  ,jGilde"  „conjuratio"  gegen  aussen  ab- 
schlössen und  so  in  sich  die  \Yichtigste  Stütze  ihres  Beste- 
hens fanden.  Als  solche  verpflichteten  sie  sich  gegen  die 
Landesfürsten  zu  Abgaben,  als  solche  erlangen  sie  Privi- 
legien ,  worauf  sie  aber  auch  ohne  Neid  Fremde  und 
Einheimische  in  ihre  Verbindung  aufnahmen  und  sich  so 
verstärkten  und  vergrösserten.  Das  Fremden  viertel  (vicus 
hospitum)  wird  nach  den  voi'wiegenden  Charakter  der 
Gründer  bald  vicus  Teutonicorum,  Flandrorum,  vicus  gal- 
licus,  latinus,  romanus,  rhennensis  genannt,  ihnen  wird 
gewöhnlich  der  Schutz  eines  Thores  der  Stadt,  das  auch 
darnach  seinen  Namen  tragt,  übergeben.  Da  ist  ihr  Kauf- 
und Gildehaus  (curia  hospitum),  ihr  Rathhaus  oder  Ding- 
hof (theatrum  seu  domus  consilii,  oft  zugleich  Kaufhaus), 
die  Lauben,  Lobiae,  Tuchlauben,  die  Richkraeme,  daran 
reihen  sich  die  Wechselbänke. 

Gemeinschaftliches  Interesse  bindet  die  gemischte  Be- 
völkerung sehr  enge.  Gesetz  und  Freiheit  sichert  ihr  Ge- 
deihen. Alle  diese  verzweigten  Niederlassungeu  von  Han- 
delsleuten sehen  wir  ungemein  tiefe  Wurzeln  im  Lande 
schlagen.  Nur  bei  einer  völhgen  absichthchen  Vertilgung, 
oder  bei  dem  entscheidenden  Uebergewicht  dieser  Bevöl- 
kerung über  die  übrigen  Einwohner  und  einer  Verschmel- 
zung dieser  mit  jenen,  verlieren  wir  ihre  Spur.  Die 
allmälige  Vereinigung  der  fremden  Deutschen  mit  den 
einheimischen  Bürgern  ist  freihch  bereits  in  jenem  Zeit- 
raum vollendet,  wo  für  uns  erst  verlässliche  und  rei- 
chere Quellen  in  Mähren,  ja  zum  Theil  in  Böhmen  und 
Schlesien,  zu  fliessen  beginnen. 

Bei  dem  einfachen  Waarenverkehre  bleiben  die  Nie- 
derländer, die  Flandrer  und  Wallonen  nicht  stehen.  Sie 
übertragen  ihre  Kunstfertigkeit  in  die  neue  Heimath.  Wie 
es  von  England  bekannt  ist,  so  wird  in  Mähren  die  Ein- 
führung der  feinern  Wollen-  und  Leinweberei,  die  Tuch- 
macherei,   die  Ledergerberei  und  Färberei   mit  Flandrern, 


Uli 

Flaiuinncru,  in  VorMiuhiiii^  f^chrachl.  Dodi  S(;hon  im  XIII. 
Jalirhuiul(Mt  wird  dioss  nicht  mehr  juisschlicsscnd  von 
iluKMi  fj;ct riehen,  es  kann  in  diesei-  Zeit  einhein)ischc  Cul- 
tur  mit  fremden  ICrzeni^nissen  concurriren. 

Der  rnternelnnun,nsi:;eisi,  die  ImiIIc^  des  ()af)itals,  wel- 
elie  sieh  ufn  <He  Mitte  (U\s  XIII.  .laluhunderts  in  den  Nie- 
derlanden, in  HoUand  und  den  anj^ranzenden  Ländern 
aufgehiiuft  hatte,  erklärt  auch  eine  andere  Erseh(;inung. 

Handelsbetrieb  i^enügte  nieht  mehr  um  das  Capital 
nutzbrini^end  zu  machen.  Man  denke,  um  nur  ein  Bei- 
spiel anzuführen,  an  den  Geldreichthum  und  die  lieber- 
\olkerung  von  Brüi^ge.  Gewerbthätige,  arbeitsame  und 
vennogende  Leute  wurden  von  grossem  Capitalbesitzern 
angeregt,  nicht  bloss  ihre  Niederlassungen  zu  verstärken, 
sondern  auch  zur  Anlegung  und  Benutzung  in  minder 
bebaute  ferne  Gegenden  auszuwandern.  Oft  wurde  der 
Ankauf  grösserer  Landstriche  mit  dem  Gelde  eines  weit 
entfernten  Kaufmannes  möclich,  dem  dann  davon  Ren- 
ten  zukamen. 

Im  Norden  beginnen  die  grossarfigen  Eindeichungen,  Entwässe- 
rungen nach  holländischer  Art  in  Schleswig -Holstein.  Diese  kost- 
spieligen Unternehmungen  stehn  mit  den  Geldkraften  Hollands  in  Be- 
ziehung. Die  Auswanderer  folgen  dem  Rufe  des  Grafen  Adolf  von 
Holstein  (Helmold  L  59)  „assumtis  familiis  cum  facultatibus" 
und  ziehen  aus  Flandern,  Holland,  Utrecht,  Westphalen  dahin.  Aus 
denselben  Gegenden  ruft  auch  Markgraf  Albrecht  der  Bar  Coloni- 
sten:  ,,Marchio  —  misit  Trajectum  (Utrecht)  et  ad  loca  Rheni 
insuper  ad  eos  qui  habitant  juxta  Oceanum  —  Hollandes,  Selan- 
dos,  Flandros  et  adduxit  ex  eis  populum  magnum  nimis  et  habitare 
eos  fecit  in  urbibus  et  oppidis  Slavorum"  (Helmold  L  88). 

Solchen  Gang  hat  die  Sache  in  Mähren  genommen, 
der  freilich  durch  Ungunst  der  Quellen  mit  so  ganz  be- 
friedigenden gleich  alten  Urkunden  nicht  zu  belegen  isL 
Dem  Geschichtschreiber  mag  es  gestattet  sein,  die  kleinen 
geschichtlichen  Angaben  nach  gleichartigen  Zuständen  und 
Begebenheiten  jener  Jahrhunderte  aufzufassen  und  zu  ei- 
nem Bilde  zu  vereinigen. 


XIII 


Die  überaus  zahlreichen  Niederlassungen  von  Fremd- 
Hngen,  die  rasch  erblühenden  Ansiedlungen  von  Acker- 
bauern stehn  mit  den  Städten  in  encster  Verbindung.  Die 
Anlagen  der  Dörfer,  das  Hervorrufen  von  Golonien  ver- 
langt ein  nicht  unbedeutendes  Betriebscapital  und  eine 
Bürgschaft  für  die  Herbeigerufenen.  Die  Gründer  dieser 
Colonien  sind  vorwiegend  reiche  namhafte  Bürger  aus 
Städten  des  Landes.  Von  den  Landesfürsten  und  Grund- 
herren erhalten  sie  zwar  Grund  und  Boden  und  Vor- 
rechte, und  diese  mitunter  unentgeldhch ,  oft  gegen  be- 
deutende Kaufsummen.  Dies  Capital  konnten  sie  für  ei- 
nen solchen  Geschäftsbetrieb  nur  aus  den  Städten  erhal- 
ten, deren  Genossen  fortan  die  Gründer  von  Dörfern 
wurden.  Es  wurden  ja  mit  Anlage  und  Erbauung  von 
Häusern  fast  gleichzeitig  auch  Kirchen  aufgeführt,  die  Co- 
lonie  umfriedet,  zuweilen  der  Ort  befestigt.  Die  Goloni- 
sten  waren  berufen  „vocati";  —  wir  legen  hier  auf  das 
oft  in  Urkunden  wiederkehrende  Wort  einen  Nachdruck. 
Niederdeutsche,  Flandrer,  V^allonen,  Schwaben  (Teutonici, 
Franci,  Gallici)  zogen  ein.  Auch  Vermögende  konnten  sich 
von  dem  heimischen  Heerde  trennen,  ohne,  wie  man  ge- 
wöhnlich annimmt,  durch  Ueberschwemmungen  vertrieben 
zu  werden  und  in  ein  Land  ziehen,  welches  ihnen  doch 
schon  durch  Landsleute  bekannt  war,  wo  sie  ihre  Spra- 
che und  bekannte  Namen  wieder  fanden.  Sie  fanden 
dort  die  Bürger,  welche  die  Verträge  in  der  Heimath  ab- 
geschlossen und  hier  ihnen  Bürgschaft  für  Sicherheit  des 
Eigenthums  und  Freiheit  ihrer  Person  geleistet  hatten. 

2.  Nächst  den  Landesburgen,  den  Sitzen  der  Lan- 
desherrn, wo  eine  dichtere  Bevölkerung,  Ansiedlung  von 
fremden  Kauf-  und  Gewerbsleuten  die  Keime  des  Städte- 
wesens abgab,  sind  Gränzpunkte,  alte  Marktorte  überhaupt, 
Anlass  geworden  für  städtische  Bildungen. 

üngaris  chhrod  wird  in  den  ältesten  Urkunden  als  eine  Zoll- 
stätte genannt.  Die  Fürth  über  die  Olsowa,  eine  der  alten  Heer- 
und  Handelsstrassen  nach  Polen  (a.  1030.  B.  I.  113.).     Da  bildete 


XIV 


hicli  iiu(  li  («ino  Sladl  mit  Mugilohurp.  Hcclit  (<i.  1272.  I28B.  I>.  IV. 
KM).  :).V2).  tiiwickü  —  Thcloniuii»  in  Ci.  (n.  1145.  IJ.  I.  233). 
\\s  (In-  Ort  durch  die  Tartiircn  zorslurl  war,  wird  er  zu  einer 
Sladl  erliohcii  durch  Olakar,  und  /a\v  llerslellung  der  Sladt  „ad 
rcstournndatn  cIn  il.itctn"  ausgestaltet  (a.  1249.  B.  III.  114).  G.  er- 
hält Magdeburger  Hecht  wie  Neustadt  und  ist  Oherhof  l"Ur  13  Dör- 
fer (a.  1258.  H.  V.  245).  —  Die  alte  Zollslülle  Liltau  wird  gleich- 
falls von  Wenzel  nach  Mongolenzersluriuig  als  deutsche  Sladt  er- 
neuert: ci>ilas  locubitur  secunduni  jus  et  liherlaleni  quam  Olu- 
uuic  habet  (a.  1213.  II,  111.  19).  Neue  vermehrte  Rechte  erhalt  es 
im  J.  1291.  (H.  IV.  372).  —  In  ahnlicher  Weise  werden  Markt- 
flecken villao  forenscs,  zu  Studien  gebildet.  Villam  forensem  Bi- 
sen ce  muro  forti  construore  et  ita  anifjliare  (jussit)  iit  honore  et 
praerogativa  ceterarum  nostrarum  civilutum  conga\iderct  (a.  1214. 
IJ.   II.    75). 

3.  Es  fiiulen  sich  aber  auch  vülhi^  planmüssige  Er- 
bauungen uiul  Gründungen  von  Städten  durch  die  Lan- 
desfürsten. Die  Bevölkerung  derselben  durch  herbeige- 
rufene Ansiedler,  welchen  gegen  bestimmte  vertragsmäs- 
sige  Leistung  die  Hofstätten  angewiesen  werden.  Die 
Stadtverfassung  ist  andern  bestehenden  Einrichtungen 
nachgebildeL 

Göding  —  ,, Super  regale  civileque  jus  nostrum  convocavimus 
(Constantia  regina)  viros  honestos  Theutonicos  et  locavimus  in 
civitate  nostra  Godingen  (Hodinin)  ut  nuUo  domino  subditi  essent 
nee  ullo  servirent  nisi  mihi  et  filiis  meis*'  (a.  1228.  B.  II.  204). 
Otakar  II.  (Hradist)  ;,pro  necessitate  seu  conservatione  terrae  nostrae 
munitionem  seu  oppidum  in  hereditate  monasterii  Welegrad  — 
praeparari  —  et  aedificari  jussit  (a.  1235.  Palacky  II.  2. 161). —  Noch 
alter  ist  die  Gründung  von  Freudenthal,  die  älteste,  welche  sich 
in  dieser  Art  nachweisen  lässt:  Innolescat  quod  localionem  civitatis 
vestrae  Froudenthal  secundum  jusTheutonicorum  quod  hactenus 
in  terris  Bohemiae  inconsuetum  et  inusitatum  exstiterat  sed  no- 
bis  primum  per  carissimum  fratrem  Wladislavum  concessum  esse 

dinoscitur (a.  1213.  B.  II.  68).    Nach  Freudenthal  wurde  auch 

üncow  mit  Magdeburger  Rechte  bewidmet,  welches  F.  erhalten 
hatte.  Uncow  war  bereits  1213  von  den  Landesfürsten  gefreit, 
villa  concessit  civibus  de  U.  quae  est  nova  villa  in  oppido.  Das 
Recht  von  Freudenth.:  jus  Maidburgense  quod  habent  nostri  cives 


XV 


de  F.  (a.  1223.  B.  11-  213).  Dieser  neuen  Anlage  bleibt  von  nun 
im  Gegensalze  zur«  alten  Ansiedlung  Uncow  der  Name  Neustadt, 
Nova  civitas.  —  Die  Bewidmung  von  Freudenthal  gehört  überhaupt 
zu  den  ältesten  und  bekannten  Erscheinungen  des  Magdeburger 
Rechts  in  nordöstlicliem  Deutschland.  Wir  kennen  noch  Stendal 
in  der  Mark  1153  (Raumer  Reg.  I.  198),  Jüterbok  1174  (Schöttgen 
und  Kreisig  III.  392),  Goldberg- Schlesien  1211  (Stenzel  ürk.  266), 
Lüwenberg  1217  (Stenzel  276)  u.  s.  w.  —  Otakar  förderte  auf  alle 
Weise  die  Gründung  und  Hebung  des  Städtebaues.  Als  der  Statt- 
halter der  Provinz  Vöttau  eine  Stadt  bauen  wollte  und  ihm  die 
Mittel  fehlten,  wies  der  König  ihm  Einkünfte  aus  den  königlichen 
Bergwerken  an:  so  entstand  die  Stadt  Ja m nie  „ad  perficien- 
dam  Jamnik  quam  cepisset  Peter)  muro  forti  aedificare;  cum  non 
haberet  sumtus  sufficientes"  (a.  1227.  B.  II.  185).  —  Das  deutlichste 
Zeugniss  von  der  unglaublichen  Schnellwüchsigkeit  dieser  neuen 
Stadt«nlagen  gewährte  Ig]  au,  ein  Stadtwesen,  das  durch  den 
Reichthum  jener  Gegend  an  Silber,  Blei  und  andern  Metallen 
hervorgerufen  wurde.  1174.  1214.  findet  sich  (Giglawa ,  Gihlawa) 
(B.  II.  77)  eine  Burg  Gihlawa  und  ein  Burggraf  einer  Castellanei 
daselbst;  schon  um  das  Jahr  1229  (B.  II.  184)  musste  eine  Ge- 
nossenschaft bergbauender  deutscher  Einwanderer  hier  leben,  ihr 
Meister  wird  genannt  (B.  I.  290.  II.  77.  184),  im  J.  1234  wird  der 
Schöfl'enrath  der  Stadt  aufgeführt  (B.  II.  268).  Ihr  Stadtrecht  von 
König  Wenzel  I.  1247  ist  das  Produkt  einer  hohen  Ausbildung 
der  Municipal Verfassung.  Iglau's  Stadt-  und  Bergrecht,  wird  Vor- 
bild und  Mutterrecht  für  viele  Bergstädte  in  Böhmen,  Mähren, 
Schlesien  und  Sachsen.  Durch  drei  Jahrhunderte  bleibt  es  Ober- 
hof in  bürgerlichen  und  Bergsachen  einer  grossen  Reihe  von  städti- 
schen Genossenschaften.  üeber  die  ältere  Entwicklung  gewährt 
D'Elverts  fleissige  Geschichte  keine  näheren  Aufschlüsse. 

4.  Auch  der  höhere  Adel  des  Landes  ^  die  Barone, 
die  Castellane,  folgten  dem  Beispiele  und  der  Aufforde- 
rung ihrer  Landesfürsten  und  erbauten  auf  ihrem  Grund- 
besitz befestigte  Marktflecken,  welche  nicht  selten  unter 
den  Namen  von  Städten  vorkommen  —  „villae  forenses,  quae 
juxta  vulgare  nostrum  dicuntur  civitates"  (Gosmae  Gont. 
ad  1228.  M.  G.  IX.  167)  und  mit  Rechten  anderer  Städte 
bewidmet  sind.  Die  Herrn  gewährten  ihnen  Befreiungen 
von  den  gewöhnhchen  grundherrhchen  Lasten,  Freijahre, 
Schöffenrecht,   und  die   niedere,   zuweilen   selbst   die  hö- 


\\l 


luMC  (iericlitsharkoit.  Vüv  diese  Hildimi^cii  lwil)i'n  wir  uii- 
i^Icicli  wiMiii^cr  Zriii;nisso  ;ils  fili*  die  niichsifolizcnden  Er- 
scluMiiun^rn.  Der  (iriind  liciit  in  iiianficlluiflcr  licwaliruiijj; 
von  Laicnurkundt'n. 

Als  Beispiele  mügon  nur  dienen  die  Studio  der  mühr.  Herrn 
von  Lichlcnbcr};,  wie  D  cu  t  sclih  rod  liurl  an  der  (Jrenzc  in 
Buluncn  (n.  1*278.  H.  V.  500),  die  Herrn  von  Sternherg  ,,civitas 
Slernbcrg"  (a.  \29G.  B.  V.  54).  Die  Grafen  v.  Freiberg  grUnde- 
!en  den  Markt  Freiberg  (Pribor);  er  wird  Stadt  genannt,  mit 
Lcobschlitzor  Recbt  bewidnict  (a.  1292.  B.  IV.  392).  Ücr  Bischof 
von  Olinülz  belehnt  einen  Hiller  Pharcas  „ut  locet  civilatem, 
«]uiun  suo  nomine  Pharcaslat  nuncupavit"  (a.  1299,  B.  V.  116. 
u.  s.  \\.). 

5.  In  lunfangreicherer  Weise  finden  wir  Städte*  und 
stadüibnliche  Marktanlagen  auf  dem  Grundbesitze  der  Be- 
nedictiner,  Gisterzienser,  Prämonstratenser  in  Mähren. 

Schon  1203  schenkt  Markgraf  Wladislaw  „silsam  spatiosam 
Strelna"  den  PrUmonslratensern  zu  Hradisch  ,,villas  fora  civita- 
tates  locandi"  (B.  II.  14).  Bald  darauf  erscheint  die  villa  forensis 
Knenic  mit  voller  Blulgerichlsbarkeit  vom  Markgrafen  betheilt 
,,sicut  aliis  in  Moraviae  civitatibus  est  concessum"  (a.  1215.  B. 
II.  81)  —  dann  „civitates"  Knenic,  Swittawia,  Strelna  und 
Hranic.  —  Wenzel  giebt  dem  Markte  Hranic  alle  Rechte,  wel- 
che „civitates  ad  nos  pertinenles"  geniessen  (a.  1240.  B.  II.  377). 
Dann  erscheint  diese  Stadt  im  Vollgenusse  aller  stadiischen  Rechte 
nach  deutscher  Art  unter  den  Namen  Weiskirchen  (a.  1276  u.  1292. 
B.  IV.  16  .  384),  in  unsern  Tagen  die  freundliche  Kreisstadt.  — 
Kyow  (Kygow,  Gaya)  gleichfalls  auf  den  Grundbesitz  desselben 
Stiftes  im  J.  1126  als  forum  (B.  I.  210),  dann  als  villa  forensis 
im  J.  1215  (B.  II.  63),  1240  als  civitas  ecclesiae  (B.  II.  377)  ge- 
nannt. Auch  die  Benedictiner  zu  Raygern  erhalten  für  ihre  Villa 
Raygern  Marktfreiheit  „jure  forense  prout  ubique  teutonice  li- 
bertalis  fundatura  villam  confirmamus"  (a.  1234.  B.  II.  244).  Die 
Benedictiner  zu  Trebic:  ,,Trebic  civitas  noslra"  (a.  1277.  B.  IV. 
197).  Diesen  Beispielen  folgten  mit  der  Genehmigung  der  Lan- 
desherrn auch  die  Cisterzienser  zu  Welehrad  und  zu  Saar:  die 
Orden  erhielten  in  ihren  Freiheilsbriefen  zugleich  das  Recht  Dorf- 
und  Stadtanlagen  zu  machen  (a.  1235.  B.  II.  295.).  König  Wen- 
zel I.   forderte   zum   Schutze   gegen   die    Mongolen  zur   Erbauung 


I 


XVII 

von  festen  Stadien :  ,,compollens  religiosos  et  seculares  clcricos  ad 
civitatum  munitiones  vel  fossata  constUuenda"  (Gont.  Cosmac  M.  G. 
IX.  167).     An  Burgfronen  ist  wohl  hier  nicht  zu  denken. 

Auf  dem  Grundbesitze  des  Bisthums  Olniütz^  einem  um- 
fangreichen fast  zusammenhängenden  Gebiete,  besonders  in 
dem  nördlichen  Theile  des  Landes  an  den  Gesenken  des 
schlesischen  Gebirges  wäre  eine  ganze  Reihenfolge  von 
Städte  und  Marktanlagen  aufzuweisen.  Dem  Bisthume  w  ar 
schon  früher  das  Recht  gewährt ,  solche  Anlagen  ohne 
besondere  landesfürsthche  Erlaubniss  zu  machen.  (Vgl. 
besonders  a.  1238.  B.  II.  337). 

Die  berühmteste  bischöfliche  Stadt  ist  Kremsier,  im  J.  1266 
„oppidum"  (B.  III.  380),  dann  mit  voller  Stadtverfassung,  Rich- 
terwahl, Schoffenrecht ,  Oberhof  für  13  Dörfer  1290.  (ß.  IV.  367). 
Müglitz  (Mohelnice)  „Judicium  civitatis"  mit  14  Dürfern  (a.  1273. 
1305.  B.  IV.  107.  V.  183).  Die  Anlagen  Bischof  Bruno's:  Brauns- 
berg „ad  ecclesiae  utilitatem  proposui  construere  civitatem  Brauns- 
berg" (a.  1269),  erhält  Magdeb.  Recht  und  das  Vogtding  für  die 
umliegenden  Dörfer  (a.  1270.  B.  IV.  33).  Hotzenplotz  (Osabloga) 
„civitas  nostra"  (a.  1300.  B.  V.  121).  Weiter  werden  bischöfliche 
Marktflecken  mit  grösseren  oder  geringeren  städtischen  Freiheiten 
erwähnt:  villa  forensis  Fridberg,  oppidum  forense  Hui  lein, 
oppidum  forense  Wisch  au  (a.  1276.  B.  III.  404),  oppidum  nostrura 
Zwittavia  gleichfalls  eine   deutsche  Gründung  im  Gegensatz  zum 

alten  Ort  Nova  Zwittavia  genannt  (a.  1256.  B.  III.  223). 

ii  i  u  »>J  ui  )'     :  ju;  /, 

'  •  Dass  diese  Städte  und  Marktflecken  nach  deutscher 
Form  ausgesetzt,  dass  sie,  von  den  Landesgerichten  aus- 
genommen ,  unter  eigener  Verfassung  lebten ,  ist  aus  zahl- 
reichen Urkunden  nachweisbar.  Die  grössere  Zahl  der  Ein- 
wohner waren  aber  auch  Deutsche,  dafür  zeugen  die 
deutschen  Namen  der  Richter  und  Schöffen,  der  Bürger 
und  Bewohner  der  Städte  wie  sie  in  Urkunden  auftreten. 
Nicht  blos  deutsche  Vornamen,  sondern  auch  aus  deut- 
schen Worten  gebildete  Zunamen.  (Siehe  Chytil's  Register 
zu  Boczek's  Codex).  Doch  scheinen  die  deutschen  Be- 
wohner der  neuern  Städte  nicht  mehr  blos  Einwanderer 

2 


XVIII 


aus  fernen  Ireiudcn  (iciicndcri,  soncit^rn  Sülinc*  dos  Lan- 
des, zuniichsl  aus  den  dculsclion  Dürfcrn  zu  scifi.  Dafür 
spriclit,  dass  scUimum"  HciiianuM»  fremder  Städte,  wold  oft 
Heinaiuen  nilhei(M*  und  fernerer  Städte  IJiilniiens  und  Midi- 
rens erseheiiHMi.  V.s  lialle  sich  also  eine  zaidreiche  deut- 
sclie  HeviilkeruD'j;  im  Lande  selbst  f^ehildet  die  auch  den 
Hoden   als  Heimatli  anerkannte. 

6.  Den  Ilauptstütz|)unkt  der  Städte  bildeten  die  un- 
gemein zaldreichen  deutschen  Ackercolonien  des  Landes, 
wopej^en  auch  die  Städte  für  dies6  den  Schutz  gewähr- 
ten und  die  Erhaltung  des  deutschen  Rechtes  sicherten. 

Geistliche  Onlen  gingen  mit  i\eu  Colonisalionen  voran.  Ein 
frühes  Beispiel  giebt  der  Orden  S.Johann  v.  Jerusalem,  die  Johan- 
niter. Markgraf  Wladislaw  erlaubt:  ut  liceat  eis  in  quascunque  he- 
reditates suas  locare  quos  voluerint  ita  ut  vocati  jure  Theutoni- 
coruni  qniete  ulantur  (n.  1204.  B.  II.  22).  Diese  Urkunde  erhält 
nocii  mehr  Bedeutung  wenn  man  damit  eine  Schenkung  Albrecht 
des  Bären,  der  Kirche  Werben  an  denselben  Orden  in  der  Mark 
(v.  J.  1160.  Riedel  Code.\  VL  9),  in  Verbindung  bringt.  Es  wird 
die  Kirche  Werben  in  der  Mark  geschenkt  und  dabei  holländische 
(Kolonisten  erwähnt.  —  Die  Ansiedler  in  Mähren  sollen  Freiheit 
und  Recht  haben  „sicut  habent  Theutonici  securam  libertatem 
jus  stabile  et  firmum."  Volle  Freiheit  von  slavischen  Lasten  „a 
jugo  quolibet  servitutis  pos.sidebit  libere "  (a.  1258.  B.  V.  244). 
Diese  Ansiedlungen  nach  deutschem  Rechte  mehrten  sich  von  Jahr 
zu  Jahr.  „Villa  Levic  Teutonicis  habita"  (a.  1234.  B.  IL  288), 
auf  die  Besitz\mgen  der  Cisterzienser  zu  Oslowan:  Teutonici 
et  Gallici  prefate  ecclesie  (a.  1231.  B.  IL  234),  auf  den  Gütern  des 
Cisterzienser  Klosters  Leubus  in  Schlesien  gleichfalls  Teutonici 
et  Gallici  (cc.  1178.  Stenzel  142).  Villam  locandi  jure  Theutoni- 
corum  secundum  morem  et  ritum  quo  cetera  monasteriorum  prae- 
dia  sunt  locata  (Codex  Regiment.  Nr.  105).  Incolae  —  villarum  — 
ab  omni  expeditione  —  liberi  —  singuli  teutonico  jure  fruentes 
ab  omni  exactione  —  immunes  existant  (a.  1245.  B.  III.  51).  Villae 
quae  Teutonicis  locatae  fuerint  (a.  1292.  B. IV.  385).  DasBesitzthum, 
welches  den  Ansiedlern  gegen  bestimmte  Abgaben,  geregelten  Grund- 
zins gewährt  wurde,  war  ein  erbliches  Zinsgut  und  hiess  deut- 
sches Recht  „more  teutonico"  (a.  1202.  ß.  II.  65);  zuweilen  Burg- 
recht  ,,Emere  et  habere  —  jure  teutonico  quod  Piirkrecht  dicitur" 
(a.  1292.  B.  IV.  381.    1262.  1276.   B.  III.  346.    1278.  1279.  1281.  B. 


XIX 

IV.  160.  186.  227.  248).  Zuweilen  bedeutet  aber  Jus  Theutonico- 
rum  „Lehnbesitz":  so  übergiebt  Otakar  dem  Heinrich  von  Lichten- 
stein das  Dorf  (nicht  oppidum)  Nicolsburgum  secundum  jus  et  con- 
suetudinem  Theutunicorum  (a.  1249.1262.  B.  IIL  103.  115.  336). 
Nicolsburg  in  cujus  possessione  Frd.  L.  cujus  feudum  est  (a.  1277. 
B.  IV.  190).  '   <»/   -i'.i! 

Diese  übergrosse  Anzahl  der  nach  deutschem  Rechte 
gegründeten  Dörfer,  welche  sich  später  nicht  blos  auf 
deutsche  Einwanderer  beschränkten,  brachte  in  der  Ver- 
fassung des  Landes  eine  Wendung  hervor,  die  noch 
wirksamer  war  als  die  Gründung  von  Städten.  Für  die 
Landbevölkerung  war  es  der  Uebergang  aus  ungemesse- 
nen Frohnverhältnissen  in  ein  geregeltes  vertragsmässiges 
Abgabenverhältniss.  Auch  ist  es  kaum  anzunehmen,  dass 
die  Abgabenlasten  der  bei  slav.  Rechten  verbleibenden 
Dörfer  vergrössert  wurden.  Diese  neuen  Anlagen 
werden  für  das  Land  eine  neue  und  reiche  Quelle  des 
Einkommens,  welche  dem  Gemeinwesen  zu  Gute  kommt. 
Die  Grundbesitzverhältnisse,  die  Gerichtsverfassung,  er- 
halten eine  ganz  andere  Gestalt  und  der  Zuwachs  an 
neu  gegründeten  Dörfern  an  der  Stelle  verwüsteter  Di- 
strikte oder  unbenutzter  Waldstrecken  ward  für  das  Land 
ein  in  der  That  unberechenbarer  Segen  (Urk.  1265. 
1267.  R.  IIL  372.  402).  Die  Wirksamkeit  der  Gister- 
zienser  zu  Welehrad,  der  Renedictiner  in  Raigern  und 
Trebic,  der  Prämonstratenser  zu  Rruck,  hat  sich  beson- 
ders nach  der  Tartarenzerstörung  zum  Heile  des  Lan- 
des in  Unverdrossenheit  segenreich  bewährt.  Sie  wer- 
den fast  übertroffen  durch  das  erfolgreiche  Streben  eines 
einzelnen  Mannes  der  lange  den  bischöflichen  Sitz  (1245 
— 1281)  zu  Olmütz  inne  hatte,  der  als  Staatsmann  und 
Verwalter  ganzer  Provinzen ,  in  Regierungsgeschäften  und 
in  dem  Haushalt  seines  Risthums  gleich  bedeutend  war, 
dessen  Wirken  einer  umständlichen  Schilderung  werth 
w  äre.  Es  ist  Rruno  von  Olmütz ,  aus  dem  Hause  Schaum- 
burg,   Sohn  des  Grafen  Adolf  III.   von  Holstein.     Rruno 

2+ 


K\ 


kiiniitf  ous  st'iiuMii  llcini.-illiliindc  und  ;ils  Doinproltst  \oi) 
Lllbck  (124^)  (las  ims«Ii('  und  licilsanic  l'j'hliihcu  der 
Ausicdliiii^cii  in  Scldcsw  ii^  und  llulsicin.  (iiaf  Adolf  H., 
sein  (jross\at(M\  Itaitc  doiiliin  die  dcichkuudii^cn  llolliin- 
dvv  in  das  sunipliiic  i-and  um  iMitin,  atk(!ikundi^L' \V  cst- 
phalcn  in  das  1)  a  rt;  u  ii  isc  lic  (Jchict  hciulcn.  Dieses 
\'url)ild  inussle  anreihen,  als  er  zur  Yerwalluiifj;  des  His- 
llunns  iielaniil  \>ar.  VW  maehte  den  (dxTiirossen  Thcil 
iinl)el>aiiler  und  verwi'islelcT  (irundhesitze  nutzl)ar,  leiste 
ferner  T)r)rrer  und  Sliidte  an.  Iju  noch  erfoli^reicheres 
I^nternehinen  \Nai-.  die  ii rossen  Güter,  oft  über  200  Hufen, 
lebnswoise  an  deulsebe  Rilter  aus  Weslpbalen  zu  iiber- 
Ljeben,  \velebe  dann  diese  ver\viist(Uen  oder  bis  dabin  nicht 
in-bnr  £j;emachten  Landslriebe  ^^ieder  Landbebauern  „jui'c 
teutonico,  iitnlo  feudi,  jure  vasalldruni  Mai^deburgensiuni" 
(B.  III.  141.  198.  199.  IV.  13.  45.  47.  48  u.  s.  w.)  über- 
Hessen.  Es  waren  Mannslebne  (o.  1280.  B.  lY.  236.)  .lone 
! raten  in  ein  Lehnsverhaltniss  zum  Bisthume  und  wurden 
Afterlebnsleute  des  Königs  von  Böhmen.  Docli  beschrankte 
sich  Biuno  niclit  blos  auf  Fremde;  auch  einbeimische  Ritter 
traten  in  ein  gleiches  Lehnsverhaltniss  zum  Bisthum.  König 
Otakar  II.  förderte  dieses  Beginnen,  welches  ihm  einen  für 
kriegerische  Unternehmungen  ergebenen  Ritterstand  schuf 
(a.l272.  1274.  B.  IV.  96.111).  Für  das  Land  selbst  wurde 
Bruno's  Herrschaft  ein  Heil  das  noch  in  unscrn  Tagen  vom 
Volke  in  Erinnerung  bewahrt  wird.  Wie'  durch  einen 
Zauberschlag  erhob  sich  aus  dem  gelichteten  öden  Wald 
Dorf  an  Dorf,  Burg  an  Burg.  Das  Wachsen  dieser  Pflan- 
zungen, welche  sich  bis  in  die  Gegenwart  erhalten  ha- 
ben, war  so  rasch,  dass  Bruno  selbst  am  Abend  seines 
Lebens  durch  das  herrliche  Gedeihen  seiner  grossen 
Scliöpfung  erfreut  wurde. 

^'on  mehreren  dieser  Ritter  ist  selbst  anzugeben  aus  welchen 
Gegenden  VVestphalens  sie  eingewandert  waren  und  wie  sie  die 
Nainen  ihrer  Vatergegend  auch  auf  ihre  neue  Ileimath  übertrugen. 
So  Herbord  der  OlmUtzer  Truchsess,  war  früher  Minislerialis  der 


X\I 


Kirche  Mcillenbek  an  der  Mindncr  Diöccsc,  aus  wclchom  Verhält- 
nisse er  entlassen  worden  (1255.  B.  III.  198).    Noch  bis  zum  Jahre 

1237  erscheint  Herbord  von  Fulnie,  Vlmen,  Wimen,  Vulmene,  dort 
als  Schaumburg'schcr  Truchsess  (Würdtwein ,  subsid.  dipl.  VI.  15). 
Bald  darauf  muss  er  nach  Mähren  ausgewandert  sein,  im  J.  1248 
konmit  sein  Nachfolger  vor,  Heinrich  von  Rottorf.  Er  ist  wahr- 
scheiniicii  der  Erbauer  des  Schlosses  Füllstein,  Wimenstein,  im 
Prerauer  Kreise,  und  schreibt  sich:  von  Fullensiein;  die  Nachkom- 
men, Söhne  und  Enkel,  sind  noch  lange  im  Besitze  der  Olmützer 
Lehngüter.  Ulrich  de  Altafago,  von  Hohenbüchen,  stammt 
gleichfalls  aus  Norddeutschland ;  es  kommt  eine  Familie  dieses  Na- 
mens im  Hildesheimschen  bei  Rossing  vor  (Grupen  Observat.  218). 
Helembert  von  Thurm,  de  Turri,  de  Thorne,  bei  Möllenbek  zu 
Hause,  Besitzer  des  sogenannten  Thurmamtes  (Paulus  Gesch.  des 
Möllenbeker  Klost.  32).  Rotger  von  Bardeleben  (Rutgherus 
de  Bardeleve)  (1255)    aus   derselben  Gegend,    erscheint   dort   noch 

1238  als  Ritter  (Pratje  VI.  119),  1243  (Scheidt,  Anmerk.  zu  Moser 
Staatsrecht  655.  Treuer,  Münchhausen  Geschlechtshist.  Anh.  10). 
1244  (Origenes  Guelf.  IV.  489).  Gottfried,  Berthold  und  Heinrich 
von  der  Ems  (de  Emse)  stammen  aus  demOsnabrück'schen  (Moyer 
in  Erhard  und  Rosenkranz  Zeitschrift  für  Alterthumskunde  IX.  301). 
Conrad  von  Landsberg,  aus  dem  Orte  Landsberg  an  der  We- 
ser [Scheidt,  Adel,  Mantissa.  400].  Achilles  von  Heimsen 
(Hemenhusen),  aus  einem  Dorfe  umweit  Landsbergen  [Würdtwein, 
subsid.  dipl.  XL  45.  Baring,  Clavis  dipl.  555.  Scheidt,  Anm.  zu 
Moser  Staatsr.  650].  Herman  v.  Wertinghausen,  entstammte 
wahrscheinlich  aus  dem  Hildesheimschen;  dort  ist  eine  Familie 
Wertzingehusen ,  Wersighausen ;  ein  Herman  von  Wersighusen  er- 
scheint dort  1303  [Treuer,  Münchhausen  Geschlechtshist.   Anh.  19], 

ji'»j»  Ih  den  nach  deutschem  Rechte  ausgesetzten  Dörfern 
hatte  der  Gründer  (locator,  fundator)  gewöhnlich  die  Erb- 
richterei,  das  Richteramt,  eine  Hufenanzahl  —  Schulzen- 
lehn — ,  einen  Antheil  an  den  Verkaufsstellen  erblich:  „con- 
stituimus  judicem  perpetuum,  ut  ipsa  bohemici  juris 
conditione  mutata  in  omnibus  quae  ubi  judicanda  seu  or- 
dinanda  fuerint  jus  teutonicum  studeas  conservare"  (a. 
1274.  B.  IV.  112).  Die  Dorfgemeinden  waren  in  Rechtsan- 
gelegenheiten an  die  nächste  Stadt  gewiesen,  welche  glei- 
ches  Recht   hatte.      So    nach   Brunn   mehr   als  60,    nach 


WII 


KremsitT  15,  nach  Miitrlil/  14  Dörfer  u.  s.  w.  Doilhin 
nmsslc  (las  Itocht  f;(\S(*h()l(<«n  NM'rdcn.  Die  Baurrn  lialt(»ri 
(las  Voi^lding  ,,V(.iUlinf;"  (a.  1270.  li.  IV.  40.  1294.  H.  V. 
14),  die  Stadt  /u  besuchen  und  Ix'i  dem  Haundinj^  „ter  in 
anno  in  judieio  (piod  dieilur  handieh'^  (a.  I2(i3.  li.  lli.  3fil. 
Panlaidint;  121)1).  H.  V.  I  Ki)  zu  erselieinen.  In  Hlutsa- 
ehen  richtete  zuweilen  der  Dorlherr  oder  der  Stiftshearnte 
als  Vertreter  des  Stilles,  nicht  selten  war  aber  in  Blut- 
saclien  (l(»r  Sladrichter  zum  Erscheinen  in  der  Villa  ver- 
pdichtet,  wie  überhaupt  der  Richter  der  grössern  Städte 
rej^elmiissig  höherer  Richter  aller  nach  deutschem  Rechte 
ausij;esetzten  Dörfer  war  (a.  1269.  B.  IV.  33),  „in  univer- 
sis  villis  ejusdem  provinciae  quae  Teutonicis  locatae 
fuerint"  (a.  1292.  B.  IV.  385).  Die  Stadt  bildete  •  den 
Schutz  c;egen  Uebermuth  und  willkührliche  Handlungen 
der  Grundherrn  und  betrachtete  sich  als  Vertreter  der 
ihr  zugewiesenen  Dörfer.  So  nur  konnte  sich  in  den 
Städten  als  Mittelpunkten  der  Rechtsbelehrung  die  Rechts- 
fortbildung immer  lebendig  erhalten,  und  das  hohe  An- 
sehn des  Schötrenthums  hatte  eine  kräftige  Stijtze.  Die 
Städte  und  Gerichte  entwickelten  mit  den  ihnen  enge  ver- 
bundenen Dörfern  eine  völlig  neue  Rechtsgestaltung ,  was 
Jahrhunderte  fortwirkte.  Der  Kreis  der  alt  slavischen 
Landrechte  und  der  Landesgerichte  wurde  immer  mehr 
eingeengt.  Im  Gegensatz  zu  diesen,  bildete  sich  nach 
und  nach  ein  allgemeines  Stadtrecht,  Stadtbrauch  auf 
deutschen  Grundlagen,  ein  Weichbildrecht,  das  durch  den 
Glauben  und  das  Bewusstsein  der  Gemeinschaftlichkeit  zu 
einem  festen  Gew  ohnheitsrechte  des  Bürgerstandes  und  des 
nach  deutschem  Rechte  lebenden  Bauernstandes  wurde,  so 
dass  das  städtische  Weichbildrecht  ein  gemeinsames  Recht 
verhältnissmässig  grosser  Bezirke  des  Landes  ward. 


Die  einzelnen  Erscheinungsformen  der  Stadtrechte   lassen  sich 
in   folgende  Gruppen  und    Familien    eintheilen.     Freilich   liegt    uns 


XXllI 


auch  hier  nicht  der  liinreichende  Stoff  vor,  wie  ilin  die  Stadtarchive 
gewiss  noch  bewahren. 

1.  Sächsisch-Magdcburger  Familie,  mit  dem  Zugrechte 
nach  Magdeburg,  wenn  das  Urlheil  der  Mittelstadt  geschol- 
ten wurde. 

a.  Freudenthal  wird  mit  Magdeburger  Recht  gestiftet  {a.  1213. 
B.  IL  68).  Daher  Neustadt  -  Uncow  (a.  1223.  B.  II.  147). 
Beide  Städte  bleiben  Oberhöfe  für  viele  Dörfer  und  Stiidte. 
Stephanow  (a.  1273.  B.  IV.  104).  Gewicka  (a.  1258.  B.  V. 
244).  Auch  Olmütz  holt  in  einzelnen  Fragen  dort  sein 
Recht  (a.  1352.  Jura  primaeva  46). 

b.  Olmütz  wohl  zuerst  mit  Magdeburger  Recht  bewidmet  (a. 
1228).  Dort  holt  Recht:  Laska  u.  Hodolein  (a.  1228.  B.  II. 
213).  Prerau  (a.  1256.  1278.  B.  III.  205.  IV.  219).  Weis- 
kirchen (a.  1292.  B.  IV.  384).  Littau  (a.  1243.  B.  III.  19). 
Olmütz  lässt  sich  später  von  Breslau  das  Magdeburger  Recht 
mittheilen,  und  wird  der  wichtigste  Oberhof  der  gesamm- 
ten  Provinz  (a.  1352.  Stenzel  ürk.  166).  Alle  jene  Städte, 
welche  in  Neustadt  und  Freudental  Recht  holten,  werden 
jetzt  dahin  gewiesen  (a.  1352.  Jura  primaeva  46).  Stadtbuch 
von  Olmütz  (a.  1350.  D'Elvert  Literatur  29).  Hss.  des 
Magdeburger  Rechts  (Pertz  Archiv  X.  683).  Nun  er- 
halten noch  Olmützer  Recht  Schönberg  (a.  1391.  W.  V. 
298),  Römerstadt  (W.  V.  467),  Prosnic  (a.  1406.  Oest.  Ar- 
chiv 1823.  39),    Hohenstadt  (a.  1411.  W.  V.  369). 

c.  Zur  Magdeburg -Breslauer  Familie  gehören: 
a.    Teschen  (a.  1373.  Stenzel  598). 

ß.  Troppau  erhält  aus  Breslau  ein  Magdeburger  Rechts- 
buch. Hs.  des  Magdeburger  Rechts  vom  Jahre  1301  zu 
Troppau.  Hs.  mit  ürtheilen  nach  Magdeburger  Recht 
Prager  Museum  Nr.  780.  Nach  Troppau  sind  gewie- 
sen:  Braunsberg  (a.  1269.  B.  IV.  23),  Jaegerndorf  (Enns 
Oppal.  IV.  25.  Stenzel  207). 

2.  Deutsche,  nicht  sächsische  Familie,  welche  auf  eine 
Mittheilung  von  Süden  schliessen  lässt  —  ,,f ränkische 
Familie": 

a.  Lundenberger  Recht  wird  bereits  1214  an  Bisenc  mit- 
getheilt,   nicht  weiter  bekannt  (B.  I.  214). 

b.  Znaim er  Recht:  Handfeste  und  Stadtrecht  im  Stadtar- 
chiv. D'Elvert  Lit.  27.  Die  älteste  Fassung  nicht  bekannt. 
Die  Ertheilung  von  Vorrechten  der  Stadt  Wien  schliesst 
hier  noch  nicht  das  Stadtrecht  in  sich  (a.  1278.  B.  V.  264). 


WIN 


Dil)  Sludl  Trubic  nhüll  Znuimn  H(m  hl  (.i.  1335.  I'elzcl 
Kiirl.  m. 
f.  I.(M)l)Sclni  Iz er  Ueciil,  .'^liuUn'clil  v.  l'ili)  hei  Sleuzi'l 
371.  l  MKiirischbrüil  (n.  1*272.  ü.  IV.  KM)).  Wei.skirchoii  (u. 
r27().  II  l\ .  !(><)).  Tym  (ji.  1293.  IJ.  IV.  397).  Frilmri,'  und 
ro/inunsdoir  (a.  1291.  H.  V.  15).  Witclioiuui  und  Steiiibach 
tii.  1301.  H.   V.  132).     (iilONvoc  (H.  IV.  397). 

d.  Iglauer  Uechl:  Sladt  -  und  Mergrcclit  v.  1247  (Dobner 
Mon.IV.  191).  1-a.st  fUr  allo  Mor^.studte  in  ÜohnuMi  und  Mali- 
ron  und  Uii^'arn.  H.s.  in  Iglau :  ,.Urtlioill)ii(;h."  (D'Klvcil  Kit. 
28).  Troppau  bat  in  IWü-^'sacben  Ij^louci' Hecht,  llen-sch 
(a.  1271.  Knns  ()p|)al.  IV.  57).  Gro.ssmescherilsch  (D'Elvcrt 
Lit.  29).  In  liuhnien:  Kutte nbci'g,  Kollin,  Malin,  Kau- 
rim,  licugreicbcnslein,  Eule  u.  s.  w.  Eine  wichtige  Kort- 
bildunj^  des  I}j;lauer  Hechts  ist  das  umfangsreiche  Stadt- 
recht von  Dcutschbrotl  durch  die  Herrn  von  Lichtenberg 
V.  J.    1278  (Sternberi,' ,  rmrissc  I.  30). 

e.  Urüiiiicr  Kecllt,  Non  dem  wir  umständlicher  spre- 
chen. 

Ueber  die  Eigentliümlichkeit  der  fränkischen  und  sächsischen 
Hechlsfamilien ,  so  wie  das  Verhaltniss  des  „Jus  teutonicuin"  zum 
,,Jus  llandrense  imd  franconicum"  verweise  ich  auf  die  ausführ- 
lichere Untersuchung  im  ersten  Anhange. 


II.     Ael  teste  Verfassungsg  esc  hieb  tc    der  Stadt 

Brunn. 

An  diese  alli^omeinen  Betrachtungen  wollen  \\ir  die 
Grundzüge  der  Verfassungsgeschichte  von  Briinn  knüpfen 
und  so  die  Grundlage  gewinnen  für  die  folgenden  Dar- 
stellungen. Die  Gründung,  und  Erbauung  der  Stadt  selbst 
w  ird  kaum  geschichtUch  nachzuweisen  sein.  B  r  n  e  (a.  884. 
B.  I.  47.  1062.  B.  1.  137),  Brno  (a.  1055.  B.  1.  127),  Brinne 
(a.  1088.  B.  1.184),  Brenna  (a.  1087.  B.  I.  176),  Bruna  (a. 
1062.  B.  I.  136),  Brunna  (a.  1174.  1086.  B.  I.  170.  288), 
erscheint  in  verbürgten  und  unverbürgten  Urkunden  als 
eine  der  ältesten  bewohnten  Orte  des  Landes ,  Mittelpunkt 
einer  Provinz,  Brunensis  provincia  {a.  1086.  B.  I.  171. 
348),  Prov.  de  Brne  (a.  1054.  B.  I  130),  Sitz  eigener  Für- 


XXV 


sten  (a.  1053  —  1197),  als  Schloss  oder  Buri^  castrum  (a. 
1197.  B.  I.  349),  urbs  (a.  1052.  B.  1.  126),  burgiim  (a. 
1210.  B.  II.  55),  als  Stadt  civitas  (a.  1086.  B.  1.  171),  secus 
prefatam  civitatein  (a.  1088.  B.  I.  184).  Die  befestigte 
geräuniii2;e  Burg  \\ar  der  Aufenthalt  des  kriegerischen 
lloflagers  der  Fürsten,  der  Sammelplatz  des  Heeres,  der 
Stützpunkt  der  Herrschaft.  Oftmal  belagert  und  er- 
obert entscheidet  sie  das  Schicksal  des  umhegenden  Lan- 
des. Fast  gleichzeitig  mit  der  Erwähnung  des  Namens 
Brunn  wird  auch  der  Markt  „Forum"  daselbst  erwähnt, 
dessen  Einkünfte  dem  Landesherrn  zukamen  und  von  ihm 
an  Kirchen  vergabt  wurden  (B.  I.  171).  Der  Verkehr  des 
Marktes  selbst  bewegte  sich  nicht  in  der  Burg,  sondern 
ausserhalb  im  Suburbio.  An  den  Verkaufplätzen  entste- 
hen bleibende  Wohnungen  der  Kauf-  und  Gewerbsleute, 
sowie  aller  jener,  welche  mit  dem  Leben  der  Residenz  des 
Fürsten  verknüpft  sind.  Für  eine  solche  Ansiedlung  am 
Fusse  der  Burg,  sub  urbe,  in  suburbio,  gewährte  auch 
die  weit  ältere  Kirche  S.  Peter  einen  Einigungspunkt.  In 
dieser  Umgebung  entfaltete  sich  der  Keim  des  späteren 
städtischen  Lebens.  Schon  unter  Markgr.  Wladislow^  (1197 
— 1222)  wohnte  hier  eine  so  grosse  Zahl  von  Deutschen 
und  wohl  auch  Walhen,  Latini,  Galhci,  dass  sie  einen  eige- 
nen Stadttheil  (vicus)  einnahmen  und  eine  eigene  Pfarr- 
kirche hatten.  —  „S.  Jacobi  in  burgo  Brunnens! :  Theu- 
tonici  ab  ecc.  S.  J.  cuncta  jura  parochalia  et  ecclesiastica 
debeant  recipere"  (a,  1228.  B.  H.  192.  396).  Später  wird  die 
Filialkirche  S.  Nicolai  für  die  Romani  „qui  linguam  Mora- 
worum  et  Teutonicorum  non  intelligebant"  (a.  1231.  B.  II. 
234)  erbaut. 

Das  Patronatsrecht  kam  später  an  das  Gisterzienser  Kloster  Os- 
lowan;  ob  durch  den  Landesherrn?  Sollte  das  Renner  Viertel, 
Rhenner  Thor  (a.  1232.  B.  III.  167),  nicht  ein  Anklang  sein  an 
die  Rheinländer,  Rhennenses,  wie  die  Schwabengasse  noch  im 
XIV.  Jahrhundert  erscheint?  —  Unter  Romani  sind  nicht  Römer, 
sondern  gallicanische  Flandrer,   welschsprechende  Niederländer  zu 


\\>  I 


verstehen;  dnss  linguu  Roinana  ,,frnnzüsch"  bedcuto,  lüsst  sich  au» 
NJcliMi  rikuiidcM  (M'weiKen:  ,,NativaiM  liiiguuin  noii  inilMiit  tnitoiii- 
caiii  si'd  (|uain  cuniiiile  notninaiit  lotnunaii),  Iciilonict'  wallu- 
iiicaiii'  ((Ihron.  Mon  S.  rnidoiiis.  1)  Achury  Cull.  II.  ()(!()).  In  den 
Niederlanden  wurde  die  wallonische  Sprache  ganz  allgemein  lin- 
gua  Romana  genannt,  und  die  Theile  von  l'landern,  wo  wallo- 
nisch gesprochen  wird,  ,,I-c  Honian   pass." 

\)cv  i;i'osse  Bi*aiul  im  .1.  1214  mochto  inil  einem  gros- 
sen Theile  iler  Stadl  aucl»  die  ersten  Urkunden  inid  Zeug- 
nisse der  KnLw  ick  hing  vernichtet  liahen.  Leber  den  frü- 
heren Zustand  der  Stadtverfassung  felilt  es  an  Nachrich- 
ten; dass  vor  diesem  Jahre  schon  die  Wurzehi  der  spä- 
tem Gestaltung  liegen ,  die  Erlangung  einer  Kigen  -  Ge- 
richtsbarkeit, Befreiung  von  den  Landesbeamten  —  etwa 
wie  in  Prag  durch  die  Erweiterung  der  den  Deutschen 
gewahrten  Freiheiten  auf  einen  grössern  Kreis  der  Stadt- 
bewohner, ist  wahrscheinlich,  vielleicht  ist  es  bei  der  Ver- 
grosserung  des  Stadtraumes  nach  der  Zerstörung  durch 
jenen  Brand  geschehen.  Dass  aber  in  dem  zweiten  Jahrze- 
hent  eine  schon  früher  gebildete,  vollkommen  organisirte, 
von  eigenen  Schöffen  regierte  freie  Gemeinde  in  Brunn 
bestand,  ist  gewiss;  davon  haben  wir  wohl  Kunde;  denn 
umliegende  Dörfer  wurden  von  dem  Landgericht  befreit 
und  dem  Stadtgerichte  zugewiesen  (a.  1229.  B.  IL  212). 

Es  fällt  diess  in  den  Zeitraum  der  allgemeinen  För- 
derung des  Städtelebens  und  Bürgerthums  in  Mähren 
durch  die  Landesfürsten.  Auch  in  Brunn  ist  Otakar  L  thä- 
tig  für  eine  neue  Erweiterung  der  Stadt  und  Einverleibun- 
gen von  Gründen,  die  früher  nicht  zum  ursprünghchen 
Stadtgebiet  gehörten:  „cum  in  amplianda  civitate  nostra 
Brunensi  essemus  intenti"  (a.  1229.  B.  IL  208).  Neue  Klö- 
ster und  Stiftungen  zeugen  von  erhöhtem  Eifer,  wie  die 
Marienkirche  (eccles.  S.  Mariae  in  burgo  Brunnensi  a. 
1210.  B.  IL  55),  die  Dominikaner  S.  Michaelis  1220,  die 
Minoriten  S.  Johann  1230,  die  Kirche  S.  Jacob  vor  1228, 
die  Einweihung  der  S.  Nicolai  Kirche  1231. 


XXVII 

Auch  in  Brunn  w  ird  von  dieser  Entwicklung ,  welche 
sich  «anfänglich  nur  auf  einen  kleineren  Raum  der  Stadt 
erstreckte,  die  Burg,  der  Sitz  der  Krieger  und  Dienstman- 
nen, der  Amtleute  „beneficiati,  beneficiales"  nicht  berührt. 
Sie  stehen  unter  dem  Landesgericht.  Der  Castellanus,  Burg- 
graf, ist  Herr  der  Burg  und  hat  anfänglich  gewiss  noch 
Vorrechte  in  der  Stadt  selbst. 

Der  altslavische  Ort  Na  Luze  (a.  884.  B.  I.  77.  1062. 
B.  I.  136)  bleibt  landesherrliches  Eigen  (villa)  und  bew^ahrt 
eine  von  der  neustädtischen  Entwicklung  getrennte  Ver- 
fassung. Daher  der  Name:  Altbrünn  (1247  Antiqua  Brunna 
B.  m.  67). 

Nach  der  Mongolennoth ,  nach  Erschöpfung  und  Müh- 
sal zeigt  sich  in  dem  gesammten  Lande  ein  erkennbares 
Streben  nach  neuer  Kräftigung  der  Verfassung,  und  so 
auch  in  Brunn.  In  dieses  Jahr  fällt  das  Stadtrocht  von 
Brunn,  1243  von  König  WenzeU.  (B.  IIL  12)  ertheilt,  ein 
Denkmal,  welches  zu  den  werth vollsten  die  wichtigsten 
rechtsgeschichtlichen  Quellen  zählt,  und  die  erste  umfang- 
reiche Quelle  der  Geschichte  des  städtischen  Lebens  ist. 
Es  gründet  sich  auf  ein  völhg  ausgebildetes  Bürgerthum, 
auf  den  vollen  Genuss  deutscher  Rechtsverfassung  und 
althergebrachter  Freiheit.  Diese  Handfeste  „Jura  origina- 
lia"  ist  nur  eine  Verbesserung  und  Erläuterung  der  bis- 
her erworbenen  Freiheitsrechte,  des  bisher  durch  stille 
Gewalt  der  Zeit  allmähg  entwickelten  Rechtsbrauches,  mit 
Merkmalen  alterthümhcher  Fortbildung  und  Nachklängen 
von  älteren  uns  nicht  erhaltenen  Urkunden. 

Als  städtische  Gerechtsame  (Justitia  civitatis)  erschei- 
nen ferner:  unabhängige  Gerichtsbarkeit,  Markt-  und 
Münzrecht,  Freiheit  der  Person  und  des  Gutes,  Frei- 
heit vom  Heirathszwange  und  Veräusserungspflicht ,  Meil- 
recht, Mautfreiheit,  Befreiung  vom  slavischen  Rechte  „ab 
omni  jugo  servitutis  seu  exactionis  et  gravaminis."  Auch 
der  Stadtfriede  (Pax  civitatis)  umfasst  Bestimmungen  über 
die  Anwendung  des  Strafrechts  mit  vollem  Blutbann.    End- 


XXVIII 

lieh  (.Iura  iiiiini(-i[);ilia)  H(\sliiniiuii)^cu  dt^s  (iiviircchts  und 
(iivilverfHluu'MS.  Dieses  \()llstiiri(iii»(»  StadlrcM-lit,  worin 
koino  hlrwiihnuiii;  (I<m  liuidesluMilichen  Voj^tei ,  dei-  lan- 
dcsluTrlicheu  Vorreclile  mehr  Norköuniit,  \var  es  ein  Lolui 
treuer  Kri(\i;es<liensle  in  dei-  Tarlarenfzelahr?  VVelelu; 
KnlN\ieklunij:en  es  vorhereitetiMi,  ol)  es  ^eNv.iitsani  oder 
Irieiiliel»,  ol)  iiacli  VcMlassmiiiskiiinpren  erlaiiizl ,  dai'über 
können  kaum  weitere   Verniulliuniien   auruest(;ill  wiM'den. 

Dieses  SladI recht  und  die  darin  i;e\\alu'te  p:cnjein- 
heilliehe  Verfassuni»  wurde  (iruiuiiafze  einer  überraschend 
schnellen  Kntwickluni^,  Vcrgrosserunt;  und  Belebung  des 
lUirjj;ertiuMiis.  Viele  Städte  strebten  darnach,  Tochtei\sta<]le 
des  lii-iinner  Ueclits  zu  werden.  Der  Stadtrath  erlaniite 
inuner  bedeutenderes  Ansehen;  llechtsanfrai^en  von  lernen 
Orten,  die  mit  dem  Rechte  bewidmet  waren,  mehrten  die 
Thatiij;keit  des  SchölTenrathes.  J)er  äussere  Glanz  wurde 
gehoben,  in(k»m  Otakar  II.  mehrmals  seinen  Hofstaat  und 
das  Gepränge  des  königlichen  llodagers  lüerher  übertrug. 
Desshalb  zogen  sich  aucli  Adeliche  mehr  und  mehr  in 
die  Stadt,  auch  die  Klöster  kauften  sich  Häuser  und  Höfe 
in  der  Stadt  zum  Aufenthalt,  besonders  da  viermal  des 
Jahres  die  öffentlichen  Sitzungen  des  Landgerichts  in  der 
Burg  abgehalten  wurden  und  die  Adelichen  in  dieser  Zeit 
ihre  Geschäfte  abschlössen  „quater  in  anno  quatuor  tem- 
poribus  ad  tractatus  suos  in  ipsam  civitatem  conveniunt" 
(a.  1292.  B.  IV.  385).  Stiftungen  zu  frommen  Zwecken 
erhoben  sich,  neue  Klöster  und  Kirchen  zeugten  von 
den  Bedürfnissen  der  grossen  Stadt  und  dem  frommen 
Reichthum  der  Bürger,  welche  dieselbe  ausstatteten.  Die 
Bevölkerung  wuchs  in  raschen  Verhältnissen  und  die 
Vorstadtleute  wurden  der  Gerichtsbarkeit  des  Stadtge- 
richts in  grössern  Sachen  unterworfen  (a.  1276.  B.  IV. 
175). 

Nach  Otakars  II.  Falle  erhob  K.  Rudolf  die  Stadt  zu 
einer  Reichsstadt  und  ertheilte  ihr  ansehnliche  Vorrechte 
(a.  1278.   B.  V.  267).      Doch    dürften    die   Freiheiten  mit 


XXIX 

Rudolfs  Herrschaft  im  Lande  aufgehört  haben;  wichtiger 
sind  die  Vergrösserungen  der  Macht  und  des  Ansehens 
städtischer  Rechte  unter  K.  Wenzel  IL  Regierung.  Eine 
neue  Bestätigung  und  Erweiterung  des  Jahrmarktrechtes 
{a.  1291.  B.  IV.  377).  Die  freie  Schöffen-  und  Rathswahl: 
die  Gewählten  sind  nur  dem  König  oder  dessen  Stellver- 
treter vorzustellen.  Eine  nochmahge  Befreiung  von  Land- 
gerichten ausser  in  Fällen  bei  Gränzverletzungen  und  Ge- 
waltthaten  gegen  Grundbesitzer ,  wo  der  Gerichtsstand  des 
letztern  entscheidet.  Sicherung  der  Bürger  bei  Schuld- 
verhältnissen der  Adehchen.  Auch  adeliche  Häuser  sollen 
die  Stadtlasten  mit  tragen.  Verbot  von  Innungen,  welche 
den  Verkehr  und  Marktverkauf  beschränken  können.  Das 
Vorrecht ,  gegen  Räuber  und  landschädhche  Leute  ver- 
fahren zu  dürfen.  Ausser  der  besondern  Krönungssteuer 
und  der  gewöhnlichen  Steuer,  welche  die  Städte  zu  zah- 
len haben,  soll  ihnen  keine  andere  Last  aufgelegt  wer- 
den (a.  1292.  B.- IV.  385).   .  N    >>-.•!■,;. >>Mh.  ...    : 

Um  die  immermehr  erweiterten  Befestigungen  der 
Stadt  zu  erhalten  erhält  die  Stadt  die  „Bruckmaut", 
den  Hauptzoll,  den  bisher  der  Landesfürst  in  der  Stadt 
zu  heben  hatte  (a.  1295.  B.  IV.  396),  und  das  Vorrecht 
aut  alle  Metalle  zu  suchen,  welche  6  Meilen  weit  auf- 
zufinden sind  (Sternberg  Umrisse  I.  2.  60). 

Die  Regierungszeit  der  Luxemburger  war  für  Hebung 
des  Bürgerthums  im  Allgemeinen,  so  auch  für  Brunn  beson- 
ders günstig.  Das  Städteleben  nahm  einen  neuen  raschen 
Aufschwung.  Unter  König  Johann  seit  1311  gelang  es  den 
Städten,  die  Verbriefung  und  eine  Erweiterung  ihrer  Rechte 
zu  erlangen.  In  der  unruhigen  Zeit  bei  immerwährender 
Geldverlegenheit  des  Königs  konnten  die  Städte  der  Ver- 
suchung nicht  widerstehen,  für  jede  Gabe  neue  Begün- 
stigung und  neue  Verbriefung  ihrer  alten  Freiheiten  zu 
fordern;-  auch  schien  dem  König  die  Hebung  und  För- 
derung des  Mittelstandes  ein  Mittel  gegen  den  übermü- 
thigen  Adel. 


x\\ 


Die  Städte  koiniiKMi  iiuii  /um  (idVilil  iliioi'  kciill  utui 
ilwcs  l'.inlhissos;  sie  erscIuMiUMi  hei  den  Landes versaiuiiiluii- 
fien  lihMchhereelili^t  mit  den  l)eiden  andern  Stünden.  Karl. 
i\cv  naeinnalitje  Kaiser,  ;ds  Maikf^raf  in  Mähren  seit  i'SXi. 
sor^i  in  wolilwollendiM*  und  uinsichlint'r  Weise  lUr  das 
\Vaehslhu!n  der  StadI ,  und  unlci*  Markt^ial  Johann  (1350 
— 1375)  in  „dem  tioldenen  Zeilalter  Mährens'  h(;ht  sich 
BrUnn  zu  seiner  hiichslen  Hlüthe,  zu  (Um\  Punkte  der 
hiielisten  Macht  und  der  gemeinheitlic^lum  Freiheit  die  es 
nur  leider  nicht  lange  bewahren  konnte.  Markgraf  Johami 
sieht  mit  Stolz  auf  das  rasche  Wachsthuni  der  Stadt  „ci- 
vitatem  quam  ereximus''  (a.  1357.  W.  11.  1.  91)  und  rühmt 
den  Wohlstiuid  und  Schöflenruhm  dieser  Stadt,  welche 
sollen  Bischof  Johann  von  Olmütz  „locum  solemnem  et 
famosunV'  (a.  1306.  a.a.O.)  nannte:  „locus  populosus  uti- 
que  abundans"  (a.  1356.  a.  a.  0.)  „ubi  copia  sapientum 
existit"  (a.  1350.  a.  a.  0.). 

In  dieser  glücklichen  Zeit  hat  wohl  die  Ruhe  und 
der  geschützte  Wohlstand  der  Bevölkerung,  wie  in  an- 
dern Städten,  sich  verdoppelt.  Eine  Reihe  von  Bestäti- 
gungen der  Freiheiten  und  von  neuen  gewährten  Gerecht- 
samen zeugen,  wie  die  Bürgerschaft  immer  noch  die  äl- 
testen Vorrechte  treu  bewahrte,  wie  auch  von  dem  Wach- 
sen der  Macht  und  selbständigen  Haltung.  Gegen  die  Ge- 
fahr, welche  der  Einheit  und  Kraft  des  Städtewesens  durch 
befreite  Häuser  und  Famihen  des  Adels ,  durch  Freihäuser, 
Freihöfe  und  Innenleute  der  Klöster  und  Stifte  drohte, 
suchte  man  sich  durch  ein  Verbot  des  Ankaufs  von  Stadt- 
häusern durch  Adeliche  und  Geisthche  (a.  1331.  1355. 
W.  153)  zu  schützen.  Dagegen  wird  das  Einwandern 
fremder  Nichtadelicher  besonders  der  Hörigen  erleich- 
tert (a.  1324.  W.  89).  Die  volle  Stadtgerichtsbarkeit  auch 
über  Leute  des  Olmützer  Bisthums,  dann  Leute  der  benach- 
barten Klöster  in  Blutsachen,  und  Adehche,  wenn  es  sich 
um  Stadtsachen  handelt,  wird  anerkannt  und  erweitert  (a. 
1319—1324.  M.  144.  a.  1342.  Pelzel  Kari.  28).     Dem  Stadt- 


XXXI 

rathe  wird  das  Recht  gegeben,  die  Mitglieder  selbst  zu  wäh- 
len und  abzusetzen  (a.  1376.  D'Elvert  Brunn  122).  Die  Ge- 
meinde erwirbt  Höfe  und  Güter  des  offenen  Landes,  das  Dorf 
Hangenswerth  (Cod.  Reg.  n.  104),  das  Schloss  Obran  1316 
(W.  143)  u.  s.  w.  Handel  und  Gewerbe  werden  blühend 
durch  die  Erneuerung  des  Meilrechtes,  durch  strengen  Stras- 
senzwang  des  Polnischen  Handels.  Das  Verbot  des  Ver- 
kaufens  fremder  Tuche  von  Ypern,  Gent,  Poperingen,  Brüs- 
sel, zeugt  nicht  blos  von  der  alten  Richtung  dieses  Han- 
dels, sondern  auch  von  der  Kräftigung  einheimischer  Gewer- 
bethätigkeit  (a.  1323.  W.  144).  Ausgebildete  Gewerbeinnun- 
gen vereinigten  die  zahlreichen  Classen  der  Gewerbsleute, 
Maut-  und  Steuerbefreiungen  sollen  den  Handel  der  Bür- 
ger in  Böhmen  und  Oestreich  anfeuern  und  erleichtern.  • 
In  diese  Periode  des  Glanzes  fällt  die  Entstehung  der 
Urtheile  und  Weisthümer,  welche  wir  hier  mittheilen.  — 
Das  erste  Weisthum  trägt  die  Jahreszahl  1343,  die  übri- 
gen fallen  in  die  Decennien  vor  und  nach  diesem  Jahre. 
Man  erstaunt  über  die  Genauigkeit  und  Umsicht  der  Schöf- 
fen, über  die  Bestimmtheit  und  den  Reichthum  der  Ent- 
scheidungen, Zeugnisse  einer  vollkommen  bewussten 
Rechtsbildung. 


III.     Die  Brunn  er   Schöffensprüche. 

Eine  Sammlung  von  Urtheilen  und  Sprüchen  der 
Schöffen  von  Brunn  war  seit  dem  XIV.  Jahrhundert  iii 
zahlreichen  Abschriften  über  Böhmen  und  Mähren  verbreitet 
und  galt  durch  Jahrhunderte  als  Quelle  des  Municipalrechts 
beider  Länder.  Sie  war  vor  dem  XV.  Jahrhundert  in  den 
Gerichten  auch  ausser  Brunn  von  praktischer  Anwendung^ 
wurde  nachher  die  Grundlage  der  Umarbeitungen  der 
Prager  Stadtrechte  durch  M.  Brictius  von  Licko  f  1545 
(Druck  1536)  und  Paul  Christian  Koldin  f  A598  (Druck 
1579) ,  und  somit  eine  Hauptquelle  der  städtischen  Rechts- 


xx\n 

kuiuU^  l)is  zum  .liilirt'  1*^12.  Oicses  Denkmal  isl  lilr  die 
liesammle  Ktulilsj^eseliiclilo  nicht  lunreicheixl  i^ew iinligt, 
ohschon  wir  deren  weniiie  l)(\sitzen,  \>(»lelie,  \Nie  die- 
80S,  uns  ein  so  ;;enaues  Hild  üher  die  (M'sten  HiTidirun- 
f-en  römischer  Doelrin  und  oinlieimischer  iiechlskuiuJc  f^e- 
wiilu'en. 

Neben  den  zahlreiclien  Sladt|)ri\ilei;ien,  wolclie  uns 
durch  den  Druek  zui^iini^lieli  {geworden  sind  und  oine  j^o- 
>visse  l^jnförnüi^koit  niclit  verl(niii;n(;n,  fehlt  es  uns  bisher 
an  ü;c8chie.htlichem  StolV  iür  die  Untersuchunt?,  w'w  sich 
die  liechtszustii nde  nach  erster  Fcstsotzuut^  städtischer  Vcr- 
Iwiltnisse  iijebildet,  über  die  Art,  wie  mau  sich  beholten 
um  die  Liickeu  der  ersten  Organisation  zu  füllen.  Für 
(hese  Untersuclmni^  jj;iebt  unsere  Quelle  überrciclie  Be- 
lege und  Mittel  von  f^^anz  allgemeiner  rechtshistorischer 
Bedeutung;  für  die  Landesgeschichte  wurde  diess  nicht 
übersehen.  Josef  von  Monse,  Luksche,  und  in  neuerer 
Zeit  D'Elvert,  Palacky  und  llanka  u.  a.  haben  darauf  hin- 
gewiesen. 

Für  die  kritische  Würdigung  fehlte  bisher  eine  ge- 
naue Yergleichung  der  Handschriften,  und  so  kam  es, 
dass  man  theils  die  Entstehung  der  Sammlung  in  ein  viel 
höheres  Alter  setzte,  theils  die  Auszüge  und  Bearbeitun- 
gen für  getrennte  Werke  ansah,  endlich  sogar  noch,  wie 
Monsee  und  Luksche ,  den  Canonisten  und  Processuahsten 
Johannes  Andreae  für  den  Ordner  und  Sammler  des  Buches 
halten  konnte.  Diese  Unsicherheit  in  der  Bestimmung 
des  Alters  seiner  Entstehung  machte  zum  Theil  auch 
die  Benutzung  sehr  schwierig.  Der  Zweck  dieser  Aus- 
gabe würde  erreicht  sein,  wenn  es  gelungen  wäre  jenen 
Bedürfnissen  abzuhelfen.  iir>l)  :> 

Dies  Rechtsdenkmal  gehört  der  Form  nach ,  wie  es 
vorliegt,  der  Mitte  des  XIV.  Jahrhunderts  an,  es  ist  kein 
Werk  König  Otakars  IL ,  zu  dem  es  in  keiner  näheren  Be- 
ziehung steht,  noch  des  Canonisten  Johannes  Andreae.  — 
Der  Stadtschreiber  Johannes  von  Brunn  sammelte 


XXXIII 

die  Sprüche  des  Brünner  Stadtrathes.  Mit  dem  Jahre  1353 
beginnen  die  Niederschriften.  Die  Sprüche  selbst  sind 
auch  fast  sämmtUch  aus  jenen  Jahrzehnten. 

Das  Ansehn  dieser  Sammlung  ist  nach  einer  noch- 
mahgen  Umarbeitung  und  Vermehrung  im  XV.  Jahrhundert 
durch  eine  kostbar  geschmückte  Handschrift  verbürgt.  Von 
da  ab  wuchs  die  Verbreitung  und  Geltung  des  Buches, 
und  dieses  mehr  oder  minder  zufällig  entstandene,  von 
einem  Stadtnotar  verfasste  Werk,  w^ard  nicht  blos '  den 
mit  Brünner  Rechte  bewidmeten  Städten  mitgetheilt,  son- 
dern verbreitete  sich  weit  über  die  Grenzen  der  Geltung 
des  Brünner  Rechtes. 

Sehr  viele  Städte  nahmen  diese  Sammlung,  welche 
sich  durch  eine  zweckmässige  Form  und  einen  Reichthum 
von  Entscheidungen  empfahl  und  über  alle  Bedürfnisse 
des  richterlichen  Wissens  verbreitete,  als  Quelle  städti- 
schen Rechtsstoff'es  an.  Die  lokalen  Beziehungen  zu  Mäh- 
ren und  zu  Brunn  wurden  in  den  spätem  Abschriften 
weggelassen  und  auch  dieses  Hinderniss  einer  noch  wei- 
tern Verbreitung  beseitigt. 

Es  ist  nachweisbar,  dass  dieses  Buch  von  nun  an 
einfach  „das  Buch  der  Urtheile"  „Liber  sententiarum''  ge- 
nannt auch  in  dem  Rathe  von  Prag  und  Kuttenberg  den 
städtischen  Schöffen  zur  Hand  lag  und  als  eine  Samm- 
lung weiser  Aussprüche  und  Entscheidungen  schwieriger 
Fragen  geachtet  woirde ;  auch  da  haben  sich  prachtvolle 
Abschriften  bis  auf  die  Gegenwart  gerettet.  Mit  dem  Pra- 
ger Rechte  wurde  es  durch  die  Reformatoren,  wie  früher 
erwähnt,  die  Grundlage  einer  Umarbeitung  der  Stadt- 
rechte im  XVI.  Jahrhundert. 

Darnach  muss  auch  das  berichtigt  werden  was  Palacky  (Ge- 
schichte V.  Böhmen  II.  I.  158.)  und  Legis  Glückselig  (öster.  Zeit- 
schrift f.  Rechtswiss.  1847.  177  ff.)  über  die  Entstehung  des  Rechts- 
buches annehmen.  Ersterer:  die  meisten  Städte  (Böhmens)  und  dar- 
unter die  Altstadt  Prags  selbst  erhielten  eigene  Satzungen  nach  dem 
Vorbilde  der  Brünner  und  Iglauer  Stadtrechte  in  dem  „Liber  senten- 

3 


WXIV 

liarum  PiimisUii  Ol.ikari  rct^is  v«iin  J.  ÜGl."  —  Diese  Juhrszahl  isl, 
wiü  Duch  ineiiieiiUiilersuchungüii  vurliugl,  eine  guia  irrige,  denii  ein 
Jalirlmiulorl  tlarnuch  isl  crsl  diese  Saiimilniig  eiiLslaiideii.  Die  Piager 
Sladtreclile  haben  sieh  bis  zum  XV.  Jahrh.  atif  sclhslsliindigem 
Wege  ohne  Herldn-ung  des  Schöffeidmchcs  enlwickeU,  erst  «piiter, 
wahrscheinlich  (hirch  Iglan  und  Kullonberg  vormitlell,  IüksI  sich 
ein  Kinlluss  dieser  SanuMhing  anneiirnen,  doch  nicht  vor  dein  XV. 
Jalnhunderl.  Nochmals  mache  ich  aber  auf  <las  deutsche  Stadl- 
leclil  von  IMag  aus  dem  J.  12(39  aufmerksam,  welches  ich  J847 
herav^sgab.  (Ueber  Uio  Dcdcutung  der  Geschiclilc  des  Ueclils.  An- 
hang IX.)  .leno  apokryphe  Ueberschiifl  des  Biiumer  ScliöfTenliuclics 
„I.iber  senlentiarnm  Olakari  legis"  und  die  nocl»  fabeliiaflere  Jalwcs- 
zohl  1261  beirrte  unsere  trofllichsten  Allorlhimisforschcr,  so  Hanka, 
mit  ihm  Palacky  und  Jungmann.  Sic  nahmen  darum  eine  kürzere 
Fassung  der  Handschriften  (s.  unten)  für  die  ältere  und  Hessen  sich 
so  lauschen,  man  hielt  so  die  Quellen  des  altern  böhmischen  und 
mährischen  Rechts  für  reicher  als  sie  sind.  So  fallen  sie  in  Jung- 
mann,  Literaturgesch.  N.  AufT.  Nr.  89.  100.  297,  zusammen,  es  ist 
ein  Werk  nur  in  den  bezeichneten  kürzern  und  längern  Fassangen. 
A.  J.  Budecky  (Anton  Beck?)  hat  in  Kaltenbaeck,  Austrial844. 172  (T., 
mehrere  Rechtsfälle  aus  dem  Schüffenbuche  als  Beiträge  zur  Cul-r 
turgcschichte  auf  eine  anziehende  Weise  mitgcthcilt.  Es  wird  da 
das  Buch  als  ein  W^erk  des  Johannes  Andrcac,  Dr.  Juris  Canonici, 
auf  eine  Angabe  eines  neuen  Titels  eines  Exemplars  der  Brünner 
Landgerichts-Bibliothek  bezeichnet.  Auf  diesen  Irrthum  führte  der 
bekannte  Tractatus  de  arbore  consanguinitatis  et  affinitatis  Johannis 
Andreae ,  welcher  in  den  spätem  Recensionon  der  Schöffen  Sprüche 
eingeschaltet  wurde.  Der  bekannte  Professor  Johannes  Andreae 
w:ar  jedoch  nie  Sladtnotar  zu  Brunn.  Das  trefflichste  was  in  frü- 
herer Zeit  darüber  bekannt  wurde  findet  sich  in  „J.  v.  Monse 
Versuch  über  die  ältesten  Municipal- Rechte  Mährens"  (Abhandig. 
d.  böhm.  Ges.  d.  Wiss.  1787.  75  ff.).  Ein  späterer  Aufsatz  (Hormayr 
Archiv  J.  1819.  560.)  enthält  gleichfalls  Auszüge  aus  dem  Schöf- 
fenbuche. Doch  auch  da  wird  es  wie  Liber  Sententiarum  Otakari 
von  dem  Liber  casuum  forensium  g^schißden  und  wohl  bei^e  als 
verschiedene  Arbeiten  aufgefasst. 

Die  meisten  bekannten  städtischen  Rechtsquellen 
schliessen  sich  den  Grundlagen  des  Sachsen  -  und  Schwa- 
benspiegels so  auj  dass  man  sie^Js  spätere  Fortbildungen 
derselben   betrachten   kann.     Jni.eijiiem    andern  Verhält- 


XXXV 

nisse  befindet  sich  der  Rechtsstoff  der  Brünner  Sprüche. 
Den  nächsten  Ausgangspunkt  zahlreicher  Sprüche  und  Ur- 
lheile l)ildet  das  alte  Brünner  Stadtrecht ,  die  früher  ge- 
schiklerten  Jura  Originaha  v.  1243. 

Der  Ursprung  dieses  Stadtrechtes  steht  nach  hun- 
dertjähriger Geltung  noch  immer  im  lebendigen  Ansehen 
und  führt  nach  dem  hihalte  seiner  Bestimmungen  nicht 
auf  die  sächsische  Familie  der  Stadtrechte,  son- 
dern schliesst  sich  im  Ausdrucke  und  Uebereinstimmung 
der  Rechtssätze  einer  südlichen  Familie  von  Stadtrechten 
an,  welche  man  die  mährisch-östreichischen  nennen  kann: 
die  Stadtrechte  von  Enns,  Wien,  Neustadt,  dann  Le- 
obschütz,  Iglau,   Deutschbrod. 

Die  Brünner  Schöffen  bildeten  die  einfachen  Sätze 
ihres  älteren  Stadtrechts  erläuternd  und  ergänzend  durch 
Willküren  fort. 

Welche  Rechtsquellen  Aushülfe  geboten,  kann  eben- 
sowenig geschichtlich  bestimmt  werden  als  es  gewiss  ist, 
dass  es  die  Grundsätze  des  deutschen  Stadtrechts  wa- 
ren; ob  das  Weichbild,  die  Magdeburger  Rechtsbücher 
oder  der  Sachsenspiegel  selbst  vermag  man  nicht  zu  er- 
kennen. Am  wahrscheinlichsten  ist  es ,  dass  keine  dieser 
Quellen  allein  und  aussch liessend  benutzt  wurde. 
An  keiner  Stelle  wird  weder  ausdrücklich  ein  Mutter- 
recht für  Brunn  erwähnt,  noch  lässt  sich  eine  Berufung 
an  eine  andere  nach  Magdeburger  Recht  ausgesetzte 
Stadt,  wie  diess  in  01m ütz  der  Fall  war,  angeben.  Ei- 
nes Gegensatzes  des  Magdeburger  und  Brünner  Rechtes 
wird  sogar  gedacht.  —  Eine  Bekanntschaft  mit  den  da- 
mals so  verbreiteten  Quellen  des  deutschen  Rechts  ist 
um  so  weniger  zu  bezweifeln,  da  an  einigen  Stellen  die 
Grundsätze  des  deutschen  Rechts  aus  dem  Sachsenspiegel 
vorgetragen  sind,   ja  Uebersetzungen  nicht  fehlen. 

Wenn  nun  so  deutsche  Rechtsgrundsätze 
über  die  ursprüngliche  Grenze  der  altern  Brünner  Rechte 
angewendet,    ja    allgemein    die    wichtigsten   Verhältnisse 

3* 


XXXVI 

«l(vs  l^'iv.il  -  und  SlriifiTclits  \(>n  den  ScliJifl'cn  (I;ii-iku'1i 
("iitscliicdcu  \N(M*d(Mi,  so  isl  diis  Vcrhiilhiiss  zum  r ii mi- 
sch cii  Hrchlc  diiiici^cu  ciu  nn  cscnflicli  \ crsc^liiodcines. 
VÄwv  iuisson*  Kcnntniss  des  rü  mischen  llcchtos  war 
schon  ein  .lahihun(hM'l  fVidier  in  Miihren  sehr  allj^omein. 
Die  Sta(llsclu'eil)or .  sein*  liiiufiiz  j^eislliclie  und  liteniti 
nach  der  Sprachweiso  der  Zeit  .  liahen  sich  mit  der 
l'jlermniü;  rümiscli  -  eanonischer  llechtsfoiinen  l)eschiif- 
ti.yt.  Männer,  \veich('  die  italienischen  und  lranzosisch(3n 
lUH'htsschulen  l)esuchten,  standen  in  ungemein  hohem  An- 
sehen :  die  kiirzhch  gegründete  Prager  llochsclnile  konnte 
weniger  Bedeutung  haben.  Von  grosserer  Wichtigkeit  ist 
es  aber,  dass  seit  dem  Ende  des  XIII.  .lalirhunderts  durch 
Ki>nig  Wenzel  II.  auf  das  rijmischc  Hecht  und  dessen 
Verbindung  mit  den  Landesrechten  ein  bedeutender  Werth 
gelegt  wurde.  Darin  lag  schon  eine  weitere  Anregung 
für  die  Stadtschreiber,  ihre  aus  den  Quellen  des  römi- 
schen Rechts,  besonders  aber  der  Summisten  und  Cano- 
nislen,  gewonnenen  Kenntnisse  höher  zu  schätzen  und 
den  minder  geübten  Stadtschöffen  diesen  Stoff  von  Rechts- 
sätzen zur  Anwendung  bereit  zu  legen.  Die  Schöffen 
selbst  waren  ja  völlig  ungebunden  in  der  Art  des  Ent- 
scheidens  von  Rechtsfragen,  sobald  die  Grundsätze  der 
älteren  Stadtprivilegien  nicht  verletzt  wurden.  {.lurati  ju- 
rant  quod  deficiente  jure  scripto  seu  consueto  debeant 
unicuique  secundum  eorum  conscientiam  de  justitia  pro- 
videre.  681.).  Darum  nicht  selten  die  Begründung  von 
Rechtssprüchen  nach  Lehrsätzen  des  römischen  Rechts, 
besonders  in  Vertragsverhältnissen.  Es  erklärt  diess  hin- 
reichend, dass  Streitsachen  unwillkürlich  nach  römischen 
Rechtsgrundsätzen  entschieden  worden  sind. 

In  einem  andern  Verhältnisse  sind  ferner  aber  in 
einer  loseren  Verbindung  jene  römisch-canonischen  Rechts- 
elemente, welche  das  emsige  Bestreben  des  Notarius  blos 
beifügte  um  den  schlichten  Schöffensprüchen  die  Form 
eines   Rechtsbuches    zu    geben.      Schon    im    vorigen 


XXXVII 

Jahrhundert  hat  dies  einen  fleissigen  Forscher  verleitet, 
der  Sammlung  den  Namen  der  BrUnner  Pandecten 
zu  geben.  Doch  ein  tieferer  Blick  führt  auf  ein  anderes 
Ergebniss.  Dem  Compilator  schwebten  bei  Anordnung 
des  Rechtsstoffes  etwa  die  der  Summen  des  Azo,  oder 
eine  ähnliche  Anreihung,  welche  wir  nicht  genau  bezeich- 
nen können,  vor.  Auf  die  spätem  Umarbeitungen  im  XIV. 
Jahrhundert  hatten  die  Summen  des  Johannis  Andreae 
den  grössten  Einfluss. 

Nur  in  dieser  losen  Verbindung  waltet  das  römische 
Recht  vor.  Dahin  ist  die  an  Missverständnissen  und  miss- 
lungenen  Gitaten  überreiche,  den  Justinianeischen  Insti- 
tutionen nachgebildete  Einleitung  zu  rechnen,  welche  an 
die  Eingänge  der  enghschen  Rechtsbücher  der  Fleta  und 
des  Bracton  aus  dem  XIII.  Jahrhundert  erinnert.  Auch  pro- 
cessuahsche  Lehren  sind  an  vielen  Orten  zerstreut  ange- 
bracht. Wenn  auch  Durantis,  Pihus  und  Tancredus.  nicht 
unbekannt  waren,  so  muss  doch  hier  an  einen  minder 
bekannten  itahenischen  Practiker  vornehmhch  gedacht  wer- 
den, der  von  bedeutendstem  Einflüsse  auf  das  Rechts- 
buch wurde.  Es  ist  Geczius  ab  Urbevetano.  Was 
er  für  das  gesammte  Landesrecht  nach  dem  Wunsche  Kö- 
nig Wenzels  vollbringen  sollte  unterblieb ,  es  scheiterte  an 
dem  Widerspruche  der  böhmischen  Stände.  Dagegen  voll- 
endete er  eine  romanisirende  Umarbeitung  der  Bergrechte 
zunächst  für  Kuttenberg.  In  montanistischer  Hinsicht  wird 
diese  Schöpfung,  welche  in  das  Ende  des  XIII.  Jahr- 
hunderts zu  setzen  ist,  hinreichend  gewürdigt,  weniger 
das  4.  Buch  derselben,  welches  sich  ausschliessend  über 
gerichtliches  Verfahren  verbreitet  und  über  Beweisfüh- 
rung, Appellationssachen,  Zeugenschaft  u.  s.  w.  Grundsätze 
der  römisch  -  canonischen  Rechtspraxis  jener  Zeit  enthält. 
Dass  diese  Arbeit,  welche  in  zahlreichen  Abschriften  ver- 
breitet war,  unserm  Stadtnotar  vorlag  und  von  ihm  be- 
nutzt wurde,  dort  wo  er  gleiche  Gegenstände  behandeln 
wollte,  ist  gewiss. 


XXXVIII 

Dennoch  slchl  dic^scr  frcmtlo  RechtsslulV  ohno  innere 
Yerl)in(lunL;  im  Zusjunnienhanji;c  da,  es  ^ve^(^en  rüinischc 
J{eelitsi;i*un(lsiitze  an  Stellen  aul'i^eiVihrt  wo  der  Norstehende 
Fall  nach  deutschem  Stadtl)rauch(^  entschieden  ist.  Noch 
lant^e  nicht  so  weit,  wie  die  (ilossatoren  des  Sachsonspie- 
i^els,  wird  di(^  Quelle  seihst  ani^erul'en,  um  auf  eine  un- 
er(|uickliche  Weise  heimisclien  JUuhtshrauch  aus  IVemder 
Quelle  zu  erklären.  Allein  so  viel  ist  i^ewiss,  dass  eben 
diese  Arbeit  des  Stadtnotar  der  Verbreitung  riimischer 
Ueclitst?rundsätze  vorarbeitete ,  und  in  der  nächsten  Pe- 
riode wurde  der  Inhalt  des  gesammten  Stadtbuches  als 
Rechlsquellc  angenommen,  die  in  aller  Breite  vorgetra- 
genen Iremden  Grundsätze  gleich  den  einheimischen  be- 
achtet und  angewendet. 

Auf  diese  Weise  gewährt  die  Rcchts(|uelle  ein  ganz 
besonderes  Interesse,  indem  sie  an  dem  Rande  der  ersten 
wirksamen  Berührung  des  deutschen  Stadtrechtes  mit  dem 
römischen  Rechte  steht  —  ein  völliges  Durchdringen  bei- 
der ist  nicht  zu  bemerken,  noch  ist  so  viel  Lebenskraft 
in  jenem  vorhanden  um  dieses  zu  hindern. 

Es  bleibt  noch  zu  erwähnen,  dass  an  keiner  Stelle 
ausdrücklich  eines  Gegensatzes  des  national -slavi- 
schen  und  deutschen  Rechtes  gedacht  wird. 

In  Mähren  haben  sich  die  Landgerichte  weit  ferner 
von  der  Einwirkung  fremder  Rechte  gehalten.  Auf 
Grundlage  der  Jura  Suppanorum  des  XII.  Jahrhunderts 
hat  sich  bei  den  „Landesrechten"  ein  vom  Stadtrechte 
abweichendes,  grösstentheils  umgeschriebenes  Landrecht 
als  Herkommen  und  Gewohnheitsrecht  für  den  Adel  ent- 
wickelt, für  welches  in  Mähren  durch  die  alten  Land- 
tafeln eine  der  ergiebigsten,  leider  nicht  benutzten  Quel- 
len der  Forschung  erhalten  ist.  Obschon  die  Vermuthung 
einer  Berührung  beider,  des  deutsch -städtischen  und  des 
nationalen  Landesrechtes,  nahe  genug  liegt,  so  ist  ^s  uns 
doch  nicht  gelungen  diese  Einwirkung  aufzufinden,  viel- 
leicht gelingt  es  andern  Forschern.     Das  deutsche  städti- 


XXXIX 

sehe  Reehlsleben  war  strenge  geschieden  von  jeder  frem- 
den Berührung,  es  wurde  gewahrt  durch  die  Gerichts- 
barkeit des  Schöffenthums.  Es  war  auch  kein  Bedürfniss 
vorhanden  nach  slavischer  Rechtsbelehrung;  das  Recht  der 
Willkür  blieb  den  Städten  ungeschmälert ,  die  legislative 
Thätigkeit  der  Landesfürsten  berührte  nur  selten  Gegen- 
stände des  städtischen  Herkommens.  Ebenso  ist  aber 
auch  in  den  Landrechten  der  Städte  nicht  gedacht;  das 
so  wichtige  Rechtsdenkmal  der  „Jura  Suppanorum'', 
welches  unzweifelhaft  in  ganz  Mähren  gegolten  hat,  er- 
wähnt nicht  die  Stadtrechte  oder  städtische  Gewohnheiten. 

So  gestalten  sich  in  demselben  Lande  oft  auf  einem 
engen  Raum  äusserlich  blos  durch  die  Mauern  getrennt 
zwei  völlig  verschiedene  Rechtsentwicklungen,  welche  auch 
auf  verschiedenen  Grundlagen  ruhen ,  die  deutsche  und 
slavische.  Der  Gegensatz  bildete  Jahrhunderte  hindurch 
sich  fort  und  fort  aus.  Letzteres,  das  Recht  des  Adels, 
wird  erst  spät  durch  die  Feudalrechte  wirksam  von  deut- 
schen Rechtsansichten  durchdrungen.  —  Das  mährische 
Lehnrecht  des  XIV.  Jahrhunderts  „prawa  manska'^  ist 
eine  wörtliche  Uebersetzung  des  schwäbischen  Lehn- 
rechts, des  Lehnrechts  des  Schwabenspiegels,  über  des- 
sen unmittelbar  praktische  Anwendung  kaum  mehr  Zwei- 
fel erhoben  werden  kann;  denn  die  spätem  Landesord- 
nungen haben  deutsche  Rechtsinstitute  daraus  aufgenom- 
men und  sie  als  anwendbares  Recht,  als  Gewohnheits- 
recht des  Adels,    aufgeführt. 

Ein  drittes  wäre  noch  zu  nennen:  der  durch  die  geist- 
lichen Gerichte  gesonderte  Gang  der  kirchlichen  Rechtsbil- 
dung; dieses  hatte  weniger  Eigenthümliches,  sondern  ent- 
spricht der  ganz  allgemeinen  Richtung  der  mittelalterli- 
chen Zustände,  —  wir  wollen  auf  diesen  Gegenstand  nur 
da  eingehen,  wo  Einflüsse  auf  das  städtische  Recht  zu 
erkennen  sind. 


M 


IV.       II  .1  n  (I  sc  li  rille  n. 

Siiiiunlliche  llaiulschriften   lassen   sich   in   folgende  lleber- 

sicht  bringen. 

1.  ilss.  welche  die  ursprüni;lichen  Schöfl'ensprüclie  in  der 
iuntlichen  Form,  die  im  gehegten  Gerichte  gelülllen 
Urlel,  wie  sie  von  dcun  Sljidtschreiber  in  der  (Ge- 
richtssprache in  das  Stadtbuch  geschrieben  sind,  ent- 
halten. 

2.'  Hss.  welche  eine  Auswahl  der  wichtigsten  Crthcile  in 
einer  chronologischen  Reihe  für  spätem  Gebrauch  zu- 
sammenstellen. 

3.  Hss.  einer  systematischen  Bearbeitung  der  Urtheile  und 
Sprüche  durch  einzelne  Stadtschreiber  auf  Geheiss 
des  Rathes  oder  Verlangen  von  Tochterstädten  un- 
ternommen. 

4.  Hss.  einer  kürzern  Fassung  mit  Auslassung  der  Namen 
und  Jahreszahlen. 

5.  Hss.  mit  Uebersetzungen  ins  Böhmische. 
6*.    Hss.  mit  Auszügen  aus  den  Urlheilen. 

7.    Hss.  mit  Bildern. 

I.  Schon  im  Anfange  des  XIV.  Jahrhunderts  wurde 
das  älteste  Brünner  Stadtrecht  in  die  deutsche  Sprache 
übersetzt  und  in  einer  Pergamenthandschrift  von  grosser 
Schönheit  für  den  Schöffenrath  bewahrt. 
-'  Da  die  deutsche  Sprache  vor  Gericht  allgemein  im 
Gebrauche  war,  wurden  in  dieser  Sprache  auch  die  Ur- 
theile verkündet  und  die  Rechts  Weisungen  ausgefertigt; 
desshalb  musste  auch  bei  Gericht  eine  Sammlung  der  Ur- 
theile im  Biünner  Stadtrathe  ursprünglich  in  deutscher 
Sprache  bewahrt  worden  sein. 

Von  dieser  ältesten  Form  der  Schöffensprüche  haben 
sich  leider  nur  Bruchstücke  erhalten   und   zwar  in  einer 


XLI 


viel  spätem  Abschrift,  in  der  Handschrift  B.  (N.  8)  fol.  243. 
in  einer  Zahl  von  17  Urtheilen. 


II.  Die  zur  zweiten  Reihe  von  Handschriften  gezahlten 
Fassungen  werden  nach  dem  Sprachbrauche  des  XIV.  .iahi-- 
hunderts  „Libri  sententiaruni"  genannt;  sie  sind  durch  die 
Stadtschreiber  aus  dem  Vorrathe  der  gefällten  und  gegebe- 
nen Urtheile  gesammelt  und  in  bestimmter  Form  zusam- 
mengestellt. 

Sie  unterscheiden  sich  von  der  frühern  Reihe  durch 
eine  Auswahl  einzelner,  von  der  nächstfolgenden  dadurch, 
dass  sie  nicht  in  Weise  eines  Rechtsbuches  abgefasst 
waren,  sondern  genau  Jahr  und  Tag,  so  wie  die  Na- 
men der  Parteien  enthalten,  um  den  Schöffen  bei  jedem 
einzelnen  Falle  zur  Erinnerung  der  vorgelegenen  Thalsa- 
chen zu  dienen ,  was  bei  den  systematischen  Fassungen, 
welche  wiv  später  besprechen  werden,  nicht  beabsichtigt  ist. 

Auch  von  dieser  Reihe  hat  dort  sich  keine  Handschrift 
erhalten  wo  sie  zu  suchen  wäre,  —  im  Brünner  Stadt- 
archive ist  keine  Spur  davon  zu  entdecken  gewesen. 

Dass  eine  solche  Sammlung  vorhanden  war,  welche 
der  spätem  Johanneischen  und  Wenceslaischen  und  allen 
übrigen  Compilationen  als  Quelle  gedient  habe,  erkennt 
man  aus  diesen  und  zwar  an  der  Nachlässigkeit  bei  Be- 
nutzung der  altern  Quellen. 

In  mehrern  Stellen  berufen  sich  diese  auf  die  Absätze 
des  altern,  nach  Jahren  geordneten  Sentenzenbuchs.  Diese 
Berufungen  auf  frühere  Jahre,  welche  aus  dem  Senten- 
zenbuche sind,  blieben  durch  Versehen  auch  in  den  spä- 
tem Umarbeitungen  beigeschrieben.  So  entnimmt  man, 
dass  das  Sentenzbuch  mit  dem  Jahre  1343  begann.  — 
Sentenz  5  handelte  gleichfalls  von  einem  Falle  im  Jahre 
1343.  —  Sentenz  8  und  58  vom  Jahre  1344.  —  Sen- 
tenz 9  und  24  vom  Jahre  1348.  —  Sentenz  28  und  49 
vom  Jahre  1349.  -—     Sentenz  81  vom  Jahre  1347. 


\LI1 


Dioso  Niichwoisunj^cii  siiul  aus  IlaiulscIuifUMi  (11  97"  4. 
<'.  2()'  <)2')  (Mitnoinmeii. 

Mohr  hal    siel»    nicht   erhalten;    wir  vcrniüi^cn    nielits 


besliinnileres  anzugeben. 


IV.  Das  Bcdürfniss  einer  nach  Materien  geordneten 
Sanunlung  der  bei  dem  Drünner  SchoHenratlie  geltenden 
llechtsgru ndsätze  wurde  mit  der  Zeit  fühlbarer;  auch 
jene  Libri  sentenliarum  genügten  nicht  mehr  —  um  so 
weniger  als  ein  Umfang  römischer  Uechtssiilzc  l)ci  Gericht 
Eingang  gefunden  hatte. 

Die  Anfragen  einzelner  Städte  mehrten  sich,  und  so 
wurde  denn  von  einem  Sladtschreiber  es  unternommen, 
Bestimmungen  der  Jura  originalia,  des  Stadtbrauches,  des 
fortgebildeten  Reclitcs  aus  Urlhcilen  und  Weisungen,  dann 
einzelne  Sätze  des  römischen  Rechtes  in  die  damals  be- 
liebte Form  einer  alphabetischen  Reihenfolge  der  Ilauptleh- 
ren  zusammen  zu  stellen.  Namen  und  Jahreszahlen  der 
Sprüche  hatten  weniger  Bedeutung  und  blieben  hinweg. 

So  entstand  ein  „Directorium"  oder  „Manipulus  Juris", 
auch  zuweilen  nach  der  ursprünglichen  und  Ilauptquello 
„über  sentenliarum"  genannt. 

In  diese  Reihe  gehört  vorerst: 

1.  a.  (J).  Pergament -Handschrift  des  Brünner  Stadt- 
archivs (N.  1.)  sec.  XIV  in  fol.  (152  Blatt)  von  vorzüglicher 
Schönheit  mit  Initialen  geschmückt,  nach  seinem  Urheber 
Codex  Joannis  notarii  zu  nennen. 

Enthalt : 

a)  Brünner  Maut   „Das  ist  di  maut  zu  Brunne  di  auf  das  haus 
Spilberk  gehurt." 

b)  Die  sogenannten  ,,Jura  originaUa",   das  Stadtrecht  von  König 
Wenzesl.  für  Brunn,  vom  Jahr  1243  (mense  Januar). 

Mehrfach  abgedruckt:  (1763)  Senkenberg  Visioncs.  297.  — 
(1781)  Jura  primaeva  42.  —  (1730)  Ludewig  Reliquiae  IV.  1. 
—    (1841)  Boczek  Codex  Diplom.  Morav.  III.  12. 


XLIII 


c)  Sentcntiac  subscriptac  divcrsis  locis  in  Briinna  jura  rcquiren- 
tibus  in  scriptis  sunt  traditae  et  ut  facilius  inveniatur  (juod 
quaeritur  secundum  alphabeti  ordinem  sunt  locatae  u.  s.  w. 

Es  folgen  nun  die  Sprüche. 
Die   Initialen   sind   durch    das    ganze   Alphabet    mit   kostbaren 
Bildern  geschmückt,    deren  wir  mehrere  als  Proben  beigeben.      *""' 

d)  Daran  schliesst  sich  eine  Reihe  von  städtischen  Privilegien 
von  Kaiser  Karl  4.     König  Johann  u.  s.  w. 

Eine  vollständige  Beschreibung  dieser  Handschrift  giebt  Monse 
in  seiner  Abhandlung  „Versuch  über  die  ältesten  Municipalrechte 
im  Markgrafenthum  Mähren."  (Abhandl.  der  Böhmisch.  Ges.  d.  Wis- 
senschaften 1787.  4.     S.  a.  Pertz  Archiv  X.  437). 

Der  Johanneische  Codex  ist  um  das  Jalir  1353  vollendet  und 
von  dem  Stadtrathe  wurden  16  Mark  dafür  gezahlt.  In  einem  Lo- 
sungario  (Stadtrechnung)  im  Brünner  Stadtarchiv  kommt  die  Bemer- 
kung vor.  ,,Pro  novis  libris  legum  scriptis  pro  civitate  cesserunt 
XVI  marcae."  Der  Maler  hat  in  den  Initialen  auch  den  Schreiber 
oder  vielmehr  Verfasser  dieses  Buches  ein  Denkmal  gesetzt  und 
zwar  im  Buchstaben  R  wird  ein  lehrender  Mann  dargestellt,  mit 
der  Umschrift:   ,, Dominus  Johannes  notarius  civitatis." 

2.  b.  (H).  Papier -Handschrift  der  Hofbibliolhek  zu 
Wien  ohne  Bezeichnung  in  fol.  sec.  XV.,  durch  Boczek  an 
die  Bibliothek  gekommen ,   in  Mähren  geschrieben. 

Ohne  jene  Praefatio,  wie  sie  sich  in  der  Hs.  A.  befindet. 

üeberschrift:  „Incipit  manipulus  seu  directorium  Juris  u.  s.  w. 

p.  4.  beginnt  ,,Anno  millesimo"  (1343). 

Die  einzelnen  Sätze  bis  p.  176.  Das  Ende  mit  Spruch  729. 
„Deo  gratias"  offenbar  das  Ende  des  ursprünglichen  Buches,  daran 
reihen  sicli  nun  andere  Rechtsweisungen.  — 

p.  176.     „Incipit  aliud  exercitium  materiarum  de  diversis  sen- 
tentiis  congregatum  indifferenter." 
„Et  primum  de  duello." 

Es  folgen  eine  Reihe  von  Brünner  Schöffensprüchen  an  Städte, 
welche  auch  in  den  altern  Weisungen  erwähnt  sind,  als  Grum- 
law,   Eywanschitz  u.  s.  w. 

Die  Eintheilung  von  H.  ist  in  Bücher,  deren  jedes  einen  Buch- 
staben umfasst,  so  p.  20. 

„Incipit  Liber  de  E  capitulum  XI." 
Die  einzelnen  Sprüche  gehen  nach  rubricis.  — 
„Rubrica  de  accusationibus  etc.  de  poenis." 


M.IV 


Die  lliirulsrlirilt  II.  ist  onViibar  (liiiiiin  die  hcdriilcndstc,  vscil 
sie  \valirs('li('iiili('li  iiichl  iiacli  dont  Piü'KaiiuMil  -  (^ode.v ,  Kundcrn 
iiacli    (MiKM'    altci'M  /u.saiiirii('iist(>|liin;{    \ ollciidt't    ist.  Ducli    war 

dtM"  Alischrt'd)«'!-  drs  Dcutsclicii  nicht  so  lnac•hli^  wiü  die  iirsprüiifi;- 
liclioii  Cuiiipilatoreii,  so  hat  er  in  Nr.  587  die  Erzaliluiig  des  Ucchts- 
falle.s  in  deutsclu-r  Sprache,  wie  er  in  Handschrift  W.  (Mithalten  ist, 
und  von  dein  tue  Handschriften  \).  A.  ().  nur  einen  Auszu}^  niillhei- 
len,  ^anz  ausgelassen,  mit  der  Uenierkuiif^:  „processuni  ipsius  con- 
fcssionis,    cum  matcria  prolixa  erat,   inserere  omisi." 

Im  allgemeinen  sind  da^'cgen  di(!  Orts-  und  Personemwimen 
in  II.  viel  richti.qer  angegeben,  als  in  der  Ms.   K   oder  in   I).   — 

3.  c.  (\V).  Pcri^aiiieiil-Ilaiidsclirirt  des  BrüiincM' Sludl- 
iircliivs  in  lol.  Blatt  scc.  XV.  in  dem  Jalire  1466  von  dem 
Notar  Wcnceslaus  Vüllendet.  Daher  nacli  seiner  richtigen 
IJezeichnuni»  Codex  Weneeslai   de  Iglavia. 

Die  SchulTensprüclie  in  grösster  Vollständigkeit  mit  genauer 
Angabe  der  Namen  imd  weit  vollständiger  als  D. 

Nach  den  Schötrensprüchen  folgen  die  städtischen  Privilegien 
in  einer  ähnlichen  Weise  wie  sie  der  Codex  Johannis  notarii 
enthält. 

In  der  Pracht  der  Ausstattung  gleicht  diese  Handschrift  der 
obigen  (J).  Bei  den  einzelnen  Initialen  shid  Mhiiaturen  auf  Ciold- 
grund  angebracht.  — 

Es  ist  diese  Handschrift  ein  wichtiger  Beleg  für  die  Fortbil- 
dung des  Brünner  Rechts. 

In  der  praefatio  spricht  sich  Wenceslaus  de  Iglavia  aus  über 
die  Stellung  der  Kechtsquellen.  Er  beginnt  weit  pomphafter  als  der 
Notarius  Johannes  vor  hundert  Jahren  „Altissimo  favente,  sub  divi 
Justiniani  Justini  filii  perpetui  August!  monarche  frena  tenentis  et 
colentis  justiciam"  u.s.  w. —  und  geht  zur  Erklärung:  ,,Justicia  est 
constans  et  perpelua  voluntas"  aus  den  Institutionen  I.  I.  prooem., 
gibt  ebenso  die  Erklärung  von  Jus  publicum  und  privatum,  wo 
er  denn  nach  Willkühr  bald  einige  Sätze  auslässt,  bald  zusetzt. 

Wichtiger  ist  folgendes  : 

,,Hoc  autem  jus  nostrum  civile  constat  aut  ex  scripto  aut  sine 
scripto  in  consuetudinem  civibus  emergi  —  hoc  etiam  jus  civile 
ex  legibus,  plebiscitis,  senatus  decretis,  prudentium  venit  auctoritate 
tum  principum,  et  hoc  modo  et  originalia  juris  civium  Brunnen- 
sium  per  consultos  et  insignes  viros  juris  pcritos  auctoritate  et  con- 
firmatione  principutn  creduntur  inventa  et  auctoritate  maturaque  et 
digesta  deliberatione  conscripta"  u.  s.  w. 


XLV 


„Jus  nenipe  praelorianum  est,  quod  praetores  introduxerunt  ac 
adjuvandi  vel  supplcndi  seu  corrigontli  juris  civilis  gratia,  propter 
utilitatem  publicam  quod  honorium  dicitur  ab  honorio  praetoriano 
sie  iiominatum"  u.  s.  w.  und  so  in  ähnlicher  romanisirender  Weise 
fort  ohne  bedeutenden  Inhalt;  mit  diesen  schwunghaften  Worten 
spricht  er  über  die  Rechte  und  Pflichten  des  Richters  und  der 
Schöffen. 

Von  den  Pflichten  des  Notars: 

,,Notarius  etiam  quilibet  ad  hoc  ut  puta  conspicuus  jurium  et 
consilii  occultus  constituitur  qui  ultra  singulas  sui  Status  et  officii 
literarum  expeditiones  legitimas  operam  habet  et  tenetur  civitatis 
hujus  legibus  ac  juribus  se  sufficienter  imbuere  et  armare  ut  ipso- 
rum  canones  absque  intermissione  juratis  consilio  aut  judicio  pre- 
sedentibus  ad  memoriam  deducat  et  attente  interpretari  solicitet." 
Zum  Schlüsse: 

„Hinc  et  ego  Wenceslaus  Wenceslai  de  Iglavia  olim  Olumucen- 
sis  pro  tunc  vero  Brunnensis  urbium  scriba  et  notarius  oratorum 
minimum,  ad  vota  et  mandata  dominorum  meorum  tarn  senioruni 
quum  modernorum  juratorum,  in  hoc  unanimi  assensu  concor- 
dantium ,  quorum  voluntatibus  et  preceptis  necesse  est  parere; 
—  —  presentis  libri  summ  am  ex  certis  et  approbatis  jurium  civi- 
tatis Brunnensis  codicibus  et  libris-  hinc  inde  collegi  et  pro  modulo 
mei  ingenii  thematizavi  et  registravi." 

Hierauf  lässt   er    eine  Reihe   von   lateinischen    Versen   folgen; 
„Metra  de  imaginaria   figuratione   judicii  divini   et  humani" 

u.  s.  w. 
„Ecce  deus  judex  justus,  virtutis  amor,  lex." 
„Atque  timor  poenae  quod  sie  justus  moveant  te" 
,,Subscriptas  leges  lege  saepe  per  hasque  regas  te"  u,  s.  w. 
Hierauf:    „Imaginaria  descriptio  justitiae  secundum  Albertum 
prosaici"    auf  zwei   Folio   Seiten,    ohne   den   mindesten  Bezug   auf 
die  Stadtrechte. 

Daran  „Joannis  Andreae  Lectura  arboris  consanguinitatis  und 
arboris  affinitatis." 

Dann  „Incipiunt  regulae  juris." 
Ferner  ,,De  unione  et  pollicia  civitatis." 
Endlich  allgemeine  Sätze  ohne  lokalen  Bezug: 
„Pro  eruditione  juratorum  illiteratorum." 
„Ein  iczlicher  Schöpp  fal  fein  gleich" 
„und  gewogen  armen  und  reich" 
„gotforchtig ,   klug  und  verswigen  allstund" 
„das  durch  in  nichts  heimlichs  werde  kund." 


\L\I 


Sofort  SO  Ueimo  dio  hier  iiuxuruliroii  der  Uiiiiin  iiiclit  gCKtuttci. 
Man  vcif^loicho  t»in  iu'lmliclics  (Jcdiclil  im  HelKliyerscIieii  Clodox 
Noii   \V12    ((iini|)|),  sclilcs.   L.-iiuliMH-iil   .')(>). 

l.  (1.  (D).  Druck.  Walirschcinlicli  /u  luide  des  XV. 
.lalirliuiulcrls  in  liriiiiit  vollendol;  eine  svhv  uinsUindiicIie 
llesclireihuni;  heliiulet  sich  in  Voigt,  Aclii  lilleraria  Holie- 
miae  et  Moraviae.  1774.  I.  27. 

Man  vergleiche  auch  Monsc  Tahula  juris  public!  March.  Mo- 
raviae, Oltnütz  177Ö.  —  (Ilabrich)  Jura  primacva,  Mrunn  1788.  4. 
—  Luksche  alte  und  neue  Rechte  in  Mahren  luid  Scld(^sien.  I. 
26.  —  A.  J.  Rudccky  (Dr.  ReckV),  Mcrkwürdi^'e  KaUe  (in  Kalten- 
baeök's  östr.  Universal -Kalender.  Auslria  19U.  172.  D'Elvert,  Ge- 
schichte Brunns.  —     Dessen  Lileralurgesch.    Brunn  1850.  487). 

Von  diesem  seltenen  Drucke  sind  3  Exemplare  im  Stadtarchive 
zu  Brunn.  Einzelne  in  der  Landrechts -Registratur  zu  Brunn,  in 
der  Hofbibliothek  zu  Wien,  in  der  Musealbibliothek  zu  Prag,  in 
der  Mitrowsky'schcn  Bibliothek  zu  Grossherr litz. 

Eines  im  Privatbesitze  des  Herrn  Dr.  Beck  in  Wien  wurde 
nur  zvmi  Gebrauche  freundlichst  mitgetheilt. 


IV.  Handschriften,  welche  blos  die  Rechtssätze  ohne 
genauere  Angabe  der  Rechtsfälle  enthalten, 

5.  a.  G.  Papier-IIandschrift  des  Brünner  Stadtarchivs 
in  Fol.  N.  46.  aet.  83.  Blatt  sec.  XIV.,  der  Text  ist  auf 
zwei  Spalten  geschrieben. 

Die  Abfassung  dürfte  in  die  zweite  Hälfte  des  XIV.  Jahrhun- 
derts fallen,  auf  einem  Vorsatz -Blatte  ist  von  einer  spätem  Hand 
als  der  Text  geschrieben:  ,,anno  domini  MCCCLXXXIX  non  depor- 
tabis  nisi  mihi  octo  fertones  dabis."  -—  Dann  der  Name:  Simon 
Pawr  de  nova  domo  (Neuhaus  in  Böhmen)  etwa  gleichfalls  ein 
Brünner  Stadtschreiber. 

Der  Preis  von  8  Vierding,    also  2  Mark,   steht  mit  jenen   für 
den  Jolianneischen  Codex  (16  Mark)  allerdings  in  einem  Verhältniss. 
Fol.  l^.  beginnt: 

„Incipit  manipulus  seu  directorium  juris  civilis  et  collectus 

per  necessaria  quae  in  ipso  jure  sunt  contenta"; 
„de  judicio"  u.  s.  w.   ohne   das   romanisirende  Prooemium, 
welches  in  den  Handschriften  A.  K.  enthalten  ist. 


I 


XLVIl 

F.  28.    De  Jure  novalium. 

F.  39  b.    De  Vcrborum  significatione  D.  50.  t.  16. 

F.  46  »>.     De  Regulis  juris  D.  üb.  50.  tit.  17. 

F.  75.     Explicunt  jura  et  sententiae  u.  s.  w. 

F.  77 «.     Ein  Register  F.  87. 

Diese  kürzere  Fassung  der  Brünner  Schoffensprüche ,  wo  in 
der  Regel  nur  der  Schluss  des  Urtheils  aufgenommen  ist,  diente 
offenbar  als  Grundlage  für  die  folgende  Handschrift.  Am  deutlich- 
sten habe  ich  dies  Verhältniss  anzudeuten  gesucht  bei  dem  Ab- 
druck des  Textes  in  den  Anmerkungen  der  ersten  Urtheile.  Diese 
Vergleichung  durch  das  ganze  Rechtsbuch  hätte  leicht  wieder 
gegeben  werden  können ,  da  sie  von  mir  bei  allen  Handschriften 
gemacht,  wurde  aber  als  nicht  wesentlich  hinweggelassen. 

6.  b.  (A).  Pergament -Handschrift  des  Prager  Stadt- 
archives in  Fol.    346  Blatt.    See.  XV. 

„Cursus  civilium  sententiar."  Fol.  1  —  115. 
Ist  bei  der  Ausgabe  mit  der  Bezeichnung  (A)  benutzt. 

7.  c.  Pergament-Handschrift  des  Prager  Stadtarchi- 
ves in  Fol.   268  Blatt.   See.  XV. 

,, Cursus  civilium  sententiar."   Fol.  148—249. 

8.  d.  (B).  Papier -Handschrift  im  Nachlasse  des  nun 
verstorbenen  Boczek  in  Fol.  247  Blatt.  See.  XVI.  D'EIvert 
Literaturgeschichte,   Brunn  1850.  70. 

Fol.  f.     Die  lateinische  Vorrede. 

„Imperatoriam  majestatem"  u.  s.  w. 

„Incipit  manipulus  seu  directorium  juris  civilis." 

F.  83.    Finit  Liber  sententiarum  civilium. 

F.  83.    Sequitur  notabile  valde  bonum  de  jure  novalium. 

F.  86.     Die  Brünner  Jura  originalia. 

F.  99  —  222.     Die  Böhmische  üebersetzung. 

F.  223;    Die  Prager  Schöffenrechte,    deutsch   in  meiner  Aus- 
gabe des  Prager  Stadtrechts  S.  88. 

F.  232.     Statuta  pragensis  civitatis. 

F.  233.     Verschiedene  böhmische  Rechtssprüche. 

F.  243  —  247.     Deutsche  Schöffensprüche  des  Brünner  Rathes. 

9.  e.  (K).  Pergament -Handschrift  des  Kuttenberger 
Stadtarchives  vor  dem  J.1460  vollendet  (254  Blatt  in  Fol.). 


Xl.VIIf 

l()l.  1-13.  llciKiccIil  Wenzel  II.  v.  J.  IMH)  (Abdruck:  Poitlmer 
BernNverksf<escliichto  I7S0.  2J)I.  'M)l.  A.  Stimiidl,  Samm- 
Uiu'ti  dvi-  \\ov'A;HisoV/.c    IKVl.   I.   7.    Ils). 

V.  13''.  liier  hellt  sich  an:  „die  perohreeht  die  ineisler  .lo- 
hannes  von  (lelhawsen  gedewschel  hat"  eine  Uübcrsütziing 
der  Hergreclde  des  Kuni^^s  Wenzel  II.  durcli  Johann  von 
Gelnhausen  den  (ieheiinschreihern  Kaiser  Karls  IV. 

V.  99  n.     Libcr  senlenliannn. 

„Iniporatoriam  majestatcm"  u.  s.  w. 

V.  253.     .  .  .  „et  sie  Jinis  hujws  operis  laus  dco." 

V.  251.  Zusätze  in  böhmischer  Sprache.  (In  dieser  Handschrift 
sind  auch  If,'lauer  Urtheile  mit  den  Brünner  Schöppensprii- 
chen  in  Verbindung  gebracht  und  den  passenden  Stellen 
eingereiht.  —  Es  ist  eine  Zusammensetzung  des  Iglauer 
und  Brünner  Rechts  für  die  Stadt  Kutfenberg,  welche  in 
Bergsachen  Iglau  als  Oberhof  anerkannte). 

10.  f.  Papier -Handschrift  des  Prager  National -Mu- 
seums in  4.  Nr.  782.  v.  J.  1533  (kürzere  Fassung  in  72 
Kapiteln). 

11.  g.  Papier- Handschrift  im  Prager  National -Mu- 
seum.    Abschrift  des  Kuttenberger  Codex. 

12.  h.  Perganjent- Handschrift  in  Kl.  Raigern.  {.Iura 
primae va  44). 

13.  i.  Papier -Handschrift  in  Kl.  Raigern  aus  dem 
XVll.  Jahrhundert. 

14.  k.  Papier- Handschrift  in  Brunn  (nach  einer  lei- 
der nicht  befriedigenden  brieflichen  Mittheilung  Boczek's). 

1.  Leges   Magdeburgenses   cum  capitibus   et  eorum  distin- 
ctionibus.     (Rechtsbuch  nach  Distinctionen?) 

2.  Incipit  manipulus   vel  directorium   juris   civilis  per  ne- 
cessaria  quae  in  ipso  jure  conlenta  sunt : 

„primo  de  judicio  et  die  partibus  praefixo." 

16.  1.  Papier- Handschrift,  früher  in  Wiesenberg  nun 
in  Grossherrlitz  in  Schlesien,  des  Grafen  Mitrowsky. 

„Manipulus  seu  directorium." 

17.  m.     Papier -Handschrift  im  Nachlasse  Boczek's. 
„Manipulus  seu  directorium."    (D'Elvert  Lit.  70). 

18.  n.  Papier-Handschrift  in  der  Brünner  Landrechts- 
registratur.   (Budecky,  Austria  1844.  173.) 


XLIX 

V.  Uebersetzungen  in  böhmischer  Sprache. 

19.  a.     Pergament  -  Handschrift  K.  (s.  Nr,  9.  K). 
Durch  Severinus  ,,tunc  Notarius  Iglaviensis  anno  1505." 

20.  b.  Papier -Handschrift  im  Brünner  Stadtarchiv. 
See.  XVI. 

21.  c.  Papier -Handschrift  in  Kl.  Raigern.  (.Fura  pri- 
maeva  44). 

22.  d.  Handschrift,  früher  in  Wiesenberg,  mm  in 
Grossherrlitz. 

23.  e.  Papier  -  Handschrift  im  National -Museum  zu 
Prag.     Nr.  688  in  Fol,  vom  J.  1468. 

24.  f.  Papier  -  Handschrift  im  Prager  National -Mu- 
seum.    Nr.  782  in  4to.  vom  J.  1533. 

25.  g.  Papier  -  Handschrift  in  der  gräflich  Thunschen 
Bibhothek  zu  Tetschen  in  Böhmen  vom  J.  1553. 

26.  h.  Papier -Handschrift  der  Olmützer  Universi- 
täts- Bibhothek.    See.  XVI.  (HI.   16).     Pertz  Archiv  X.  672. 

27.  i.  Papier -Handschrift  im  Archiv  der  Stadt  Bi- 
ts seh  in  Mähren.  (D'Elvert  Lit.  28). 

28.  k.  Papier -Handschrift  im  Olmützer  Domkapitel 
328.     Pertz  Archiv  X.  683. 

VI.  Kürzere  Auszüge, 

29.  a.  Papier -Handschrift  der  fürstl.  Fürstenberg- 
schen  Bibhothek  zu  Prag.  (Fol.  150—186). 

30.  b.  Papier  -  Handschrift  der  Gersdorfschen  Biblio- 
thek zu  Bautzen. 

VII.  Bilder -Handschriften. 

In  zweien  der  oben  beschriebenen  Pergament -Hand- 
schriften des  Brünner  Stadtarchivs  J.  und  W.  enthalten 
die  grossen  Initialen  der  Kapitelanfänge  Abbildungen  ge- 
richtlicher und  biblischer  Handlungen,  welche  als  Erläu- 
terung des  Inhaltes  dienen  soHen.  Diese  Bilder,  aus  frü- 
her Zeit  in  herrhcher  Farbenpracht  erhalten,  sind  nicht  nur 

4 


ein  kostharer  Schnmck  dcrllss.,  soiuJorn  hahon  iicbrii  dem 
kimsIliislorisc.luMi  \V(M*(ho  auch  liir  die  ll(H:hlskimdo  eine 
Ix'soiidcic  hcdcHiluii}^;  silioii  Monsc  liat  hei  dci*  h(^schrei- 
buu}^  dos  Codex  .lolKiiuiis  daiMwl  liiui;(Hviescn  (Vorsucli  iil). 
iVw  Muni(ip;dr(H'lili\  17H7).  K'iiu*  kleiiK^  Zald  von  nil(l<;rii, 
wciclu»  ich  (hcs(»r  Ausi,Ml)c  nach  i^cnaucii  Diii-chzcichmin- 
fj;on  hcirii!j;c,  (hmkc  ich  der  (Hüte  meines  l''rewn(h\s  ItiLtc^r 
von  Wolfskron,  des  verdienstvoMen  lleraus!^el)ers  der 
HedNviL!;ssaij;e,  welcher  siiinmthclie  IJihhM*  dci'  l)ei(h'n  Hand- 
schrillen  w'w  nocli  anch'pe  weit  ältere  Miniaturen  des  IJriin- 
ner  Stadtarchives  in  Farben  mit  griisster  Treue  nachj^e- 
bildet  hat.  Die  Rüder  der  briinnei*  Stadtbiicher  erinnern 
an  jene  des  llaml)uri^er  Stadthuches  von  1497,  welche;  in 
Lappenheri;  einen  so  trefllichen  Ilerausij;el)er  und  l^^rkliirer 
t^efunden  haben.  Die  an  hundert  Jahre  alteren  IJriinner 
Bilder  stehen  diesen  an  Lebendii^keit  und  Ueichthum  der 
Darstellung  nach ,  sind  aber  nicht  minder  bedeutend  für 
die  Reclitsceschiclite. 

Nr.   l.     Codox   Johannis  Notarii    Fol.  6. 

itn  .Jahre   1365  vollendet. 

(Zu  1.    Ruslici.) 

Der  Richter  sitzt  auf  einem  erhöhten  .Stuhle  ,,auf  dem  Richter- 
stuhle" mit  verschränkten  Beinen  ,,das  rechte  über  dem  linken." 
Dazwischen  das  Gerichtsschwert  als  Symbol  der  richterlichen  Ge- 
walt. Vor  ihm  die  Parteien.  —  Ein  Mann  den  er  den  Eid  lehrt, 
„den  Eid  stabt."  —  Den  Gerichtsstab,  worauf  ursprünglich,  wie 
auf  das  Reliquien-Kastchen  oder  das  Kreuz,  der  Eid  abgelegt  wur- 
de, hält  er  in  der  Linken,  die  Rechte  ist  erhoben,  der  den  Eid 
Leistende  in  ruhiger  Haltung  mit  noch  nicht  ausgestreckten  Fingern. 
Die  umstehenden  sind  Eideshelfer  „conjuratores" ,  wohl  6  an  der 
Zahl;  obgleich  nur  5  Köpfe  zu  sehen  sind,  so  deuten  noch  Füsse 
darauf,  dass  der  Balken  des  Buchstabens  den  61"»  verdeckt.  —  „Ju- 
rare  septima  manu"  „me tseptimus",  eine  in  Rechtssprüchen 
so  häufige  Form  des  Reinigungseides.  — 

Der  erste  der  Mitscinvörenden  legt  die  Hand  auf  die  linke 
Schulter  der  Hauptfigur ,  deren  Eid  sie  bestätigen  wollen ,  dass  er 
rein  und  nicht  mein  sei. 

Der  Richter  erscheint  mit  umhülltem  Haupte  in  einem  beson- 


LI 


dem  ärmellosen  Manlel,  der  sich  der  Gestalt  einer  römischen  Toga 
nähert.  Man  kann  die  Form  der  Tracht  des  Richters  nicht  für 
eine  von  dem  Zeichner  erfundene  oder  willkürlich  gebildete  ach- 
ten; sie  findet  sich  auch  in  den  übrigen  Bildern  und  ist,  so 
wie  die  Gewänder  der  übrigen  Personen,  gleichzeitigen  Abbildun- 
gen entsprechend.  Dieser  Mantel  ist  die  dem  Richter  gebührende 
Amtstracht,  Dincwat.  (Grimm  RA.  764).  Auch  auf  einem  biblischen 
Bilde  der  Handschrift  erscheint  der  Richter  neben  der  Susanna 
gleichfalls  mit  verschränkten  Beinen  in  diesem  Mantel. 

Nr.  2.     Codex  Johannis  Notarii  Fol.  103. 
(Zu  605.     De   querimoniis.) 

Der  Ricliter  auf  dem  Gericlitsstuhle,  vor  ihm  zwei  zum  Zwei- 
kampf sich  bereitende  Männer,  Derselbe  ärmellose  Mantel,  wie 
im  Bilde  1  ist  hier  anders  gelegt;  indem  die  Knopfreihe  über  die 
Brust  gezogen  ist,  während  oben  diese  über  der  rechten  Schulter 
liegt.  Die  Stellung  des  Richters  ist  diessmal  eine  andere,  es  ist 
nicht  die  vorgeneigt  ruhig  belehrende  Haltung;  sondern  das  starre 
Wesen  im  Ausdruck  soll  die  grösste  Aufmerksamkeit  und  ünpar- 
theilichkeit  bezeichnen.  Die  beiden  Männer  scheinen  in  heftigen 
Reden  und  Gegenreden  begriffen.  Keinen  will  der  Richter  begün- 
stigen durch  eine  Richtung  des  Auges ,  selbst  die  Falten  des  Man- 
tels fallen  beiden  gleich  zu;  von  beiden  steif  gehaltenen  Händen 
scheint  nur  die  linke  dem  heftiger  Redenden  und  etwas  weiter  Vor- 
tretenden zu  wehren.  Streithandschuhe,  Schwerter  vor  Gericht 
deuten  unzweifelhaft  auf  die  Vorbereitungen  zum  Zw^eikampfe;  ob- 
schon  die  Quelle  selbst  nur  selten  von  dem  Kampfe  vor  dem  Stadt- 
gerichte spricht. 

Nr.  3.  Codex  Johannis  Notarii  Fol.  10^. 
(Zu  609.  De  renunciationibus) 
Ein  lesender  Mann  mit  feingebildeten  Zügen  in  einfachem  Ge- 
wände, bartlos,  mit  langem  Haar,  vor  einem  grossen  Buche,  wel- 
ches auf  einem  Pulte  liegt.  Nach  der  Aufschrift  „Dominus  Jo- 
hannes Notarius  civitatis"  erkennen  wir  hier  den  Verfasser  unse- 
rer Sammlung,  dem  der  Maler  ein  Denkmal  setzen  wollte.  Das 
Buch,  welches  vor  ihm  liegt,  ist  die  Hs.  selbst,  der  Manipulus 
in  der  Form  des  noch  in  Brunn  bewahrten  Exemplares.  —  Die 
Stelle  „Licet  jure  divino  homo  teneatur  et  jure  humano  possit  in- 
juriam  et  offensam  u.  s.  w."  ist  eben  der  Anfang  des  Kapitels  609. 
Bemerkbar  ist  noch  eine  ziemlich  grosse  Bursa,  wesentlich  abwei- 
chend von  den  Foimen  in  den  andern  Bildern.     Der  Stadtsäkel  für 

4* 


f  II 


die   l'.iiw'iulii ,    wchlic  (1(M'  Notiir  /uniiclist    /ii    ii(>lir(*ii  und  /w  crlic- 
Ihmi    li.'it 

Nr.  4.     (:»»il('\   Weiiccs  l.ii  Nolaiii  lol.  21)«. 
(Zu   I.     Huslici.) 

Die  DorfscIiolTen  von  Sibuio  in  rifri^'or  Horatliung  vor  fJericIil. 
niescs  und  iliis  niic'listfol;,'(Mulc  Uild  nus  doin  um  hundorl  Jaliro 
S|»iit)'r  Nollcndelcn  (]od(«x  [W)  hat  in  (loniiiosiliun  und  Uciiandlung 
oinon  ai\d(Mn  (lliaraktcr.  Die  AilxMt  isl  ll(3issip;or,  {j;cnauer  ausge- 
führt. Die  Geslalton  njanni}^falti;^cr,  dio  Anordnung,'  viel  volUMide- 
ler  als  in  den  frühem.  Die  vorgestellte  rjruj)|)e  i.st  voll  Leben;  der 
Richter  in  der  Mitte,  ohne  besondere  Auszeichnung,  legt  den 
Kechtsfall,  welcher  Anlass  zu  einer  Berufung  nach  Hriinn  gi<'bt, 
vor,  der  auf  die  Hörenden  einen  verschifnlencn  Eindruck  macht 
Der  zur  rechten  Hand  Sitzende  richtet  sein  Auge  vollständig  dem 
Richter  zu,  während  der  zur  Linken  in  einer  nachdenkenden  Stel- 
lung bleibt.  Der  im  Vordergründe  Sitzende,  rechts  vom  Richter, 
spricht  zu  seinem  Nachbar.  Es  sind  auf  dem  Bilde  nur  zwölf 
Köpfe  sichtbar,  also  wiiren  elf  Schotren.  Dass  auch  hier  Mangel 
an  Raum  den  Zeichner  hinderte  einen  zwölften  beizufügen,  kann 
nicht  zweifelliaft  bleiben.  Zwölf  Schöffen  machen  nach  Brünner 
Recht  auch  bei  dem  Dorfgericht  die  volle  Zahl  der  Gerichtssitzung 
aus:  dort  wo  Magdeburger  Recht  gegolten  aber  II  Schöffen  mit  dem 
Schultheis.  Wir  erkennen  übrigens  aus  dem  Bilde  die  quatuor  se- 
delia,  (piatuor  scamna,  die  vier  Bänke  oder  Dingbänke  des  Ge- 
richts und  lernen  aus  dem  Bilde,  wie  sich  die  12  Schöffen  ver- 
theilen :  neben  dem  Richter  1  und  2  die  älteren  bebärteten,  rechts 
und  links  zu  3  (also  3  bis  8) ,  und  auf  der  dem  Richter  entge- 
gengesetzten uns  deutlich  erkennbaren  Bank  der  9*«  bis  121'^. 

Die  Tracht  sämmtlicher  Bauern  ist  im  Schnitte  gleich:  runde 
Kappen  mit  Pelz  Verbrämung;  sie  tragen  Röcke  die  bis  an  die 
Knie  reichen  und  am  Saume  mit  Pelz  besetzt  sind.  Des  Richters 
Rock  ist  ärmellos  und  die  weite  Oeffnung  ist  gleichfalls  mit  Pelz 
besetzt.  Die  Bauern  haben  um  den  Leib  einen  Gurt,  an  welchem 
bei  einem  die  Tasche  sichtbar  ist.  Sollte  der  stärkere  Gurt  nicht 
die  eine  Geldtascbe  ersetzende  Geldkatze,  den  Pägürtel,  Beigürtel, 
das  marsupium  vorstellen?  „Nicht  mehr  verspielen  als  viel  er 
ob  dem  gurtel  hat"  ist  ein  in  dem  Mittelalter  oft  widerkehrender 
Rechtssatz. 


Lill 


Nr.  5.  CodexWeiiceslai  Fol.  209. 
(Zu  718;  „Sententiatum  est.") 
Zwei  Kämpfende.  —  Ihre  Kleidung  lässt  einen  vorbereiteten 
Kampf  vermuthen.  Sie  kämpfen  mit  grossen,  mit  beiden  Händen 
erfasslen  Schwertern,  welche  kaum  als  gewöhnliche  Waffen  ange- 
sehn  werden  können,  wesshalb  auf  einen  eigentlichen  Zweikampf 
zu  schliessen  wäre.  Schon  sind  mehrere  Verwundungen  erfolgt; 
eine  Wangen-  und  Stirnwunde  des  rechts  Kämpfenden,  der  eben 
dem  Gegner  eine  gleiche  Stirn  wunde  versetzt.  Zu  einen  gericht- 
lichen Zweikampf  fehlen  Richter  und  Kampfwart. 


V.      Von  dem  Verfahren  bei  dieser  Ausgabe 

Die  längere  Beschäftigung  mit  der  Quelle  und  die 
genauere  Vergleichung  der  Handschriften  Hess  keinen 
Zweifel,  dass  die  breiteren  Fassungen  des  Werkes  älter 
als  die  kürzeren  Recensionen  seien,  obschon  diese  durch 
ihre  Form  leicht  zu  dem  entgegengesetzten  Schlüsse  ver- 
leiten können. 

Eine  jener  Recensionen  musste  als  Grundlage  ge- 
wählt werden. 

Die  Hs.  I  ist  unstreitig  die  älteste,  sie  zieht  durch 
ihre  prachtvolle  Ausstattung  an;  allein  der  jüngeren  un- 
scheinbaren Hs.  H  liegt  wahrscheinHch  eine  eben  so 
werthvolle  und  ältere  Fassung  zu  Grunde.  Auch  die  Hs. 
D  hat  Vorzüge  die  nicht  übersehen  werden  durften. 

Der  einfache  Abdruck  einer  Hs.  schien  gleichfalls 
nicht  zweckmässig,  weil  der  Stoff  sich  aus  den  verschie- 
denen Hss.  ergänzen  liess  und  bei  Handschriftausgaben 
des  XIV.  Jahrhunderts  das  einfache  diplomatische  Ver- 
fahren, wie  bei  altern  Quellen,  nicht  mehr  ausreicht. 

Die  Hss.  I.  W.  A.  K.  B.  G.  D  sind  vollständig  mit  H 
verglichen,  die  übrigen  zum  Theil  geprüft  und  aus 
der  Untersuchunc;  entnommen,  dass  eine  weitere  Verü;lei- 


U  V 


cluini;  NNcnit^  Vortlu'il  l)riui^('u  knmi.  Die  Vcr^lcichiiri^ 
iU'v  llss.  1.  W  (l;uiko  ich  der  ;iiifoj)ionHlcn  ncmiihun^ 
meines  Freundes  I*.  KoIUt  in  lirünn,  da  mir  nicht  ver- 
stauet Nvurde,  diese  IIss.  in  Wien  zu  l)enutzen. 

Wo  aus  diesen  llss.  eine*  Bericlitii/uni;  der  Namen 
und  Sätze,  eine  Verbesseruns^  der  luizweifelhaften  Schreib- 
fehler miii^lich  war,  ist  es  geschelien.  Ich  glaube,  man 
halte  hierin  noch  weiter  gelu;n  kiiiuien. 

In  dem  Wi(Hleri;el)en  aller  einzelnen  Varianten  war 
eine  Beschränkung  nothwendig.  Bei  den  ersten  Kapiteln 
habe  ich  zwar  mit  grosser  Vollständigkeit  alle  Abwei- 
chungen angegeben,  aber  der  Leser  wird  erkennen,  dass 
es  wenig  gefrommt  hätte,  wenn  dieser  wohl  mühsam 
erlangte  und  bereitliegende  Apparat  noch  f(;rner  abge- 
druckt worden  wäre. 

Die  zahlreichen  werthvollen  Schöflensprüchc  früherer 
und  späterer  Zeit,  welche  die  einzelnen  llss.  als  Anhänge 
enthielten,  konnten  nicht  aufgenommen  werden,  weil  es 
darum  zu  thun  war,  das  abgeschlossene  Schöffenbuch 
der  Sammlung  des  XIV.  Jahrhunderts  wiederzugeben.  So 
enthält  IIs.  H  eine  Zahl  späterer  Sprüche  in  deutscher 
und  lateinischer  Sprache,  Hs.  B  ältere  deutsche  Urtheile 
als  Anhänge.  Noch  reicher  ist  Hs.  K,  welche  Iglauer 
und  Kuttenberger  Sprüche  in  den  Text  eingereiht  hat. 

Leichter  wurde  es  uns,  die  Tractatus  de  arbore 
consanj2;uinitatis  und  affmitatis  Johannis  Andreae  und  ahn- 
liehe  Beigaben  und  Zusätze  ganz  auszuscheiden,  dann 
den  Titulus  de  verborum  significatione  und  die  Eingänge 
in  der  Hs.  W  auszulassen.  Denn  wir  beschränkten 
uns  auf  die  Hauptform  der  Hss.  H.  I  und  D. 

Erwünscht  wäre  es  gewesen,  erläuternde  Anmerkun- 
gen dem  Texte  beigeben  zu  können,  ein  Verfahren,  wel- 
ches bei  dem  Praeer  Rechtsbuche  durchgeführt  wurde 
und  das  die  Benutzung  der  Quellen  sehr  erleichtert  hätte. 
Dadurch  würde  jedoch  der  Umfang  des  Buches  noch 
mehr   vergrössert  worden   sein:   dieser   äussere   Umstand 


LV 

bestimmte   allein,    von  dem    ursprünglichen  Vorhaben  — 
obschon  ungern  —    abzugehen. 

Für  die  Uebersicht  sollte  die  Einleitung ,  das  Glossar 
und  die  Namensverzeichnisse  am  Ende  des  Buches  die- 
nen. Den  einzelnen  Sprüchen  sind  fortgehende  Nrn.  vor- 
gesetzt um  den  Hinweis  zu  erleichtern.  Manche  Mängel 
der  Ausgabe  beklage  ich  sehr ;  sie  wurden  beim  Ue- 
berbHck  des  Ganzen  fühlbar.  Nur  den  kleineren  Thcil 
des  Druckes  konnte  ich  selbst  überwachen.  Selbst  die 
thatige  Mithülfe  treuer  Freunde  ersetzte  nicht,  was  durch 
den  Herausgeber  bei  unmittelbarer  Anwesenheit  am  Druck- 
orte hätte  geschehen  können. 


Die  Beilagen,  welche  als  Anhang  dem  Schöffenbuche 
beigegeben  sind,  langten  erst  ein,  als  diese  Ausgal^e  fast 
völlig  abgeschlossen  vorlag. 

Sie  konnten  daher  selbst  für  die  Einleitung,  welche 
zum  grossen  Theile  schon  gedruckt  war,  nur  an  einigen 
Stellen  benutzt  werden. 

Durch  diesen  reichhaltigen  Nachtrag  gewinnt  die  Ge- 
schichte der  Entwicklung  des  Brünner  Stadtrechts  eine 
neue  Grundlage.  Nur  wenige  deutsche  Städte  besitzen  ei- 
nen vollständigeren  Stoff  des  mittelalterlichen  Bechts  und 
Verfassungslebens. 

Die  Beschreibung  der  Handschrift,  welcher  jene  Stü- 
cke entnommen  sind  und  welche  noch  andere  wichtige 
deutsche  Rechtsquellen  enthält,  folgt  im  Anhange  2. 


I.VI 


WM.     IJoborsicIit    cIon  Iiilialts. 


1.  Die  Spitze  der  VERFASSLWG  und  VERWALTUNG 
der  Stadt  Brunn  bildet  in  der  Mitte  des  XIY.  Jahrlmn- 
derts  der  Stadtrath  —  consilium  eivium.  Ein  landes- 
fürstlieher  Einfluss  auf  die  Bildung  und  Wirksamkeit  die- 
ser Behörde  ist  in  der  späteren  Periode  nicht  mehr  er- 
kennbar, alle  vogteilichen  Rechte  sind  auf  die  Gemeinde 
übergegangen. 

Der  Stadtrichter  —  judex  civitatis  —  nimmt  als 
Vorsitzender  des  Rathes  und  des  Gerichts  eine  viel  be- 
deutendere Stellung  ein  als  der  Bürgermeister  —  ma- 
gister  eivium  (308). 

Der  Stadtrath  wird  aus  24  geschworenen  Bürgern 
—  cives  jurati,  scabini,  consules  —  gebildet.  Diese  Be- 
nennungen wechseln  in  den  Quellen,  es  fehlt  eine  durch- 
greifende Scheidung  des  Schöffencollegiums  und  des  Stadt- 
rathes  (221.  463  ff.)    [(201)]. 

Die  Schöffen  bilden  den  vollen  Rath  —  plenum  con- 
silium (432.  410.  472),  als  solche  werden  sie  die  Wit- 
zigsten —  sapientes  consilii,  rectores  consihi  —  genannt. 
Sie  sind  die  Seele  der  städtischen  Regierung,  sie  vereinen 
die  richterliche  und  administrative  Gewalt  über  die  Stadt 
und  ihr  Gebiet,  sie  werden  aus  den  stadtangesessenen 
Bürgern  gewählt  ohne  Beschränkung  auf  gewisse  Classen ; 
nur  allgemeine  Erfordernisse,  Unbescholtenheit  des  Rufes 
vmd  Rechtlichkeit  sind  vorgeschrieben  (235). 


LVII 

Ein  besonderes  Ansehen  erlangen  die  gelehrten  Schöf- 
fen —  scabini  literati  (587). 

Das  Schöffenamt  —  officium  scabinatus  (252)  —  galt 
als  eine  Ehrenstelle  ohne  Besoldung ,  doch  mit  dem  Ansprü- 
che auf  einen  Antheil  an  Busse  und  Gewedde.  Die  Person  der 
Schöffen  hatte  den  Charakter  der  Unverletzlichkeit.  Schimpf 
gegen  sie  ward  härter  bestraft ,  ihr  Zeugniss  als  Amtszeug- 
niss  galt  so  hoch  wie  das  zweier  ehrbarer  Bürger  (708. 770. 
746).  —  Durch  Wahl  wurde  das  Schöffencollegium  jährlich 
erneuert,  wahrscheinhch  nur  zur  Hälfte  neu  gewählt:  die 
älteren  j  seniores ,  sollen  die  jüngeren  über  die  Amtswirk- 
samkeit belehren  (432.  475.  455).  Der  Wahltag  bildete 
zugleich  eine  allgemeine  Sprache  für  Stadt-  und  Gemein- 
deangelegenheiten, dazu  wurden  die  neu  gewählten  Hand- 
werksmeister berufen,  —  magistri  operum  mechanicorum 
—  es  wurde  genehmigt  was  dem  Handwerke  noth  that, 
dann  auch  der  Stadtschreiber  —  Notarius  civitatis  —  und 
die  Unterrichter  in  Eid  genommen. 

Die  Schöffen  theilen  die  Hauptzweige  der  Stadtver- 
waltung in  besondere  Aemter,  officia,  und  bestellen  aus 
ihrer  Mitte  Einzelne  zur  Besorgung  der  Angelegenheiten. 
Zwei  Schöffen  führen  die  Marktaufsicht,  officium  venditio- 
num,  als  Marktmeister,  andere  das  damit  verwandte  Ge- 
schäft der  Ueberwachung  von  Maass  und  Gewicht,  officium 
mensurae.  In  ähnhcher  Weise  erfolgte  die  Bestellung  ei- 
nes officium  murorum  et  fossatorum,  ein  Bauamt  —  fer- 
ner: officium  respiciendi  conservatoria  et  loca  ignis  u. 
s.  w.  (409)    [(201)]. 

Die  wichtigste  Thätigkeit  des  Schöffenamtes  war  die 
des  Rechtfindens  und  Rechtsprechens:  jurati  sunt  legis- 
latores  (405).  Unter  dem  Vorsitze  des  Stadtrichters  ent- 
scheiden die  Schöffen  alle  Blut-  und  Eigensachen  der 
Bürger.  Der  Gerichtsbann  ist  vollständig  in  ihren  Händen. 
Der  Richter  hat  den  Vollzug  des  von  den  Schöffen  ge- 
fundenen Urtheils.  Das  Ansehen  des  ßrünner  Schöfien- 
raths  wird  gehoben  durch   die  Stellung  als  Ob  er  ho  f  ei- 


LVIII 


iwv  iil)CTgross(Mi  Ziihl  von  Sliidlon,  welche  diisolbst  ihro 
Jlcclitswcisuiij^  holen  und  (hihin   ihre  Urtheile  schricheii. 

Das  Stadtrichl crainl  —  ofliciuin  judicLs  —  soll 
von  einem  Miiime  v(T\valtel  werden,  den  die  höchsten  Ki- 
i;ensehaflen  biirijjerlielier  Würdigkeit  auszeichnen.  Das 
hild,  \N('lches  von  der  Wahl  und  den  IOif^enschart(;n  des 
Richters  fj;ei^eben  wird,  ist  leider  unter  denn  Einflüsse 
canonistischer  und  processualistischer  Schriften  des  Xlll. 
Jahrhunderts  ohne  lokale  Färbung  ganz  allf^^eniein  t^ehal- 
t(ui  und  mit  Vorsicht  zu  gel)rauchen  (403  11'.).  Wic^htiger 
sind  die  vereinzelten  gelegentlich(m  Angaben  an  andern 
Stellen  des  Buches.  Der  Uichtereid  wird  dem  Kiinig  und 
der  Stadt  geleistet.  Die  Stellung  des  Stadtrichters  ist  die 
höchste  in  der  Stadt:  —  in  persona  judicis  vices  regis 
supplentis  rex  est  honorandus  (262). 

In  der  Amtseigenschaft  des  Richters  lassen  sich  drei 
Eigenschaften  unterscheiden : 

1.  Als  Vorsitzender  des  Stadtgerichts  —  quando  tribunali 
pracsidet,  —  officium  judicis  quantum  ad  sententias  (406) 
—  leitet  er  das  Verfahren  bei  Gericht,  überwacht  die 
Thätigkeit  der  Schöffen,  erhalt  den  Dingfrieden,  giebt 
zum  Schluss  der  Gerichtshandlung  die  Uebersicht  der  That- 
frage  (406)  und  verkündet  nach  dem  W^ahrspruche  der 
Urtheiler  das  Urtheil,  gebietet  Frieden  und  Urfehde  und 
vollzieht  das  Urtheil  (407).  Dem  Richter  in  dieser  Eigen- 
schaft gebürt  ein  Antheil  an  Busse  und  Gewedde  und  dess- 
halb  auch  ein  Pfändungsrecht.  Ihm  sind  die  Schergen 
und  der  Nachrichter  (Subjudex)  untergegeben,  welcher  die 
Gefangenen  bewahrt  (cippus,  id^i  carcer  civium  409,  ubi 
captivi  servantur  407).  Die  Ladungen  bestellen  praecones 
und  budelli  (216.  252)    bedelli  (392). 

2.  Als  Friedensrichter  der  Stadt  (404)  kommt  dem  Rich- 
ter eine  höhere  und  selbständigere  Gewalt  zu.  In  offe- 
nen  Friedbruchssachen  richtet  und  straft  er  auch  ohne 
Beirath  der  Schöffen.  Entsteht  ein  offener  W^iffenstreit  in 
der  Stadt,  so  eilt   er  mit  seinen  Knechten  (familia  judicis 


LIX 


405)  herbei  und  gebietet  Frieden.  Erfolgt  Widerstand  nach 
der  feierlichen  Kündigung  des  Friedens,  so  war  jeder 
Frevler  geächtet  und  verbannt  (543).  Nach  dem  Rufe  des 
Richters  musste  auch  die  Nacheile  von  den  Rürgern  ge- 
leistet werden.  Zur  Erhaltung  der  Ruhe  der  Stadt  war 
das  Waffenverbot  in  der  Stadt  ungewöhnhch  strenge ,  be- 
sonders heimliche  Waffen,  z.  B.  das  Stechmesser,  miseri- 
cors,  waren  verpönt,  im  Gegensatz  zu  Angriffswaffen 
(arma  offendicula)  dagegen  nur  Vertheidigungswaffen  (arma 
defendicula)  gestattet. 

3.  Schwieriger  ist  sein  Verhältniss  zu  den  eigentlichen 
Stadtangelegenheiten  und  der  Stadtverwaltung  zu  bezeich- 
nen, umsomehr  da  Rathmänner  von  den  Schöffen,  wie  er- 
wähnt, nicht  unterschieden  waren.  Der  Bürgermeister 
wird  mit  den  Schöffen  dort  genannt,  wo  die  Interessen  der 
Stadt  nach  aussen  vertreten  werden,  so  bei  einer  Angele- 
genheit des  Patronats  einer  Kapelle  auf  dem  S.  Jacob 
Kirchhof  (Urk.  1340.  17.  JuH,  M.  154).  Von  den  übrigen 
Stellen,  welche  den  Bürgermeister  erwähnen,  können  nur 
einige  im  Rechtsbuche  auf  Brunn  bezogen  werden.  Dar- 
nach scheint  der  Bürgermeister  jährlich  aus  der  Mitte  der 
Schöffen  gevvählt  zu  werden.  Vor  dem  Bürgermeister  hat 
der  Stadtrichter  seine  Busse  einzufordern. 

Noch  eine  Person  im  Stadtgerichte  ist  zu  erwähnen, 
welche,  obgleich  nicht  zum  Stadtrathe  gehörig,  doch  in 
diesem  immer  grösseren  Einfluss  gewinnt.  Es  ist  diess 
der  Stadtschreiber  —  notarius,  scriba  civita- 
tis. Er  war  dem  Schöffenrathe  untergeordnet,  wohl  der 
einzige  Beamte,  welcher  nebst  einem  Antheil  an  den 
Gerichtsgebühren  auch  einen  festen  Gehalt  bezog.  Ein 
gleichzeitiger  Formularius  nennt  ihn  das  Auge  der  Stadt, 
das  ewig  wache  Gewissen  des  Rathes.  Er  beherrschte 
durch  Geschäftskenntniss  und  gelehrte  Vorbildung  das 
städtische  Rechtswesen.  Der  Notarius  Wenceslaus  (oben 
X)  bezeichnet  als  Beruf  des  Stadischreibers:  „Juratis  con- 
silio  aut  judicio  praesedentibus  (jura)  ad  memoriam  dedu- 


LX 


coro  et  altontc  iiitcrprelari  soliicitaro.''  Duii  laf^  (Ii(^  Aus- 
fcrtlf^un^  aller  L'rkuiuieii  mul  Sehreiben,  die  Führung  der 
Stadthiicher  ob,  er  wurde  in  (leseiiiiften  der  Stadt  ver- 
seudet.  Da  er  seit  dem  XIV.  Jaliih.  Doctor  oder  Mai-i- 
ster,  nieht  selten  (llericus  war,  wurde  dureh  ihn  die 
Heeeplion  des  römischen  Ileehts  vermillelt.  Die  Gerichts- 
handhnji^en,  tlenen  er  re^elmiissiji^  beiwohnen  n)usstc, 
zeiehnele  er  zur  (iediielitnissliüHV,  wie  anderwärts,  auf 
Tafeln  ein.  Es  sind  diess  die  Raths  Wachstafeln,  welche 
sich  an  einigen  Orten  noch  erhalten  haben.  Daraus  ent- 
wickelte sich  nach  und  nach  (man  kann  es  hier  wie  in 
andern  Slädten  verfolgen)  das  histitut  der  öfTentlichen 
Stadttafeln  oder  Stadtbücher.  Die  Grundlage  bildet,  nach- 
dem der  Gebrauch  von  Wachstafeln  abgekommen  war, 
der  Liber  manualis,  als  unmiltclljare  Aufzeichnung 
der  öiTenthchen  und  mündlichen  Gerichtshandlungen,  und 
von  vorwiegender  Bedeutung  für  die  Verhandlungen  über 
Eigen  und  Erbe.  Die  Tabulae  judiciariae  (429)  als  Kund- 
schaft der  vor  Gericht  geschehenen  Auflassungen  und  Ver- 
gabungen, werden  aus  jenen  Aufzeichnungen  mit  Wissen 
der  Schöffen  von  Stadtschreibern  in  Reinschrift  vollendet 
und  verkündet,  sie  werden  auch  Libri  hereditarii,  Stadt- 
erbebücher, genannt.  Für  Strafsachen,  Achterklärungen, 
wird  ein  besonderer  Liber  proscriptionum  geführt,  das 
Acht-  oder  rothe  Buch.  Für  Stadtrechnungen  dient  der 
Liber  rationum,  das  Losungarium.  Von  grösster  Bedeu- 
tung wurde  aber  die  Sanmilung  der  wichtigen  Urtheile, 
der  Liber  sententiarum ,  das  eigentliche  Schöffen- 
buch, das  Ordelbuch,  Liber  sententiarum  in  quo  senten- 
tiae  inter  partes  per  consules  et  ab  utraque  parte  con- 
ceptae  et  laudatae  ad  futurorum  memoriam  scribuntur, 
Rechtsweisungen  für  spätere  Rechtssprüche  (oben  XLI). 


Das  Verhältniss  des  Stadt lichters  in  Brunn  zu  der 
landesherrlichen  Gewall  ist  schwerer  zu  bestimmen,  als  es  in  an- 
dern Städten  nach  Gunst  der  Quellen  ermittelt  werden  kann. 


LM 


Die  Frage,  ob  der  Stadtrichter  von  den  Landesfürsten  bestellt 
ob  er  lebenslänglich  oder  zeitweise  diese  Würde  bekleidete,  ob 
er  Gefälle  für  den  Landesherrn  erhob,  konnte  schon  D'Elvert  (Brunn 
73)  nicht  mit  Bestimmtheit  angeben,  und  aus  den  von  uns  für 
Brunn  benutzten  Denkmälern  werden  sich  Angaben  nur  annähe- 
rungsweise machen  lassen. 

Der  Blick  auf  die  allgemeine  Gestaltung  des  Stadtrichteramtes 
in  Mähren  giebt  den  wenigen  Anhaltspunkten  selbst,  die  wir  über 
Brunn  besitzen,  eine  schärfere  Begrenzung. 

In  den  neuen  grössern  Städten  findet  sich  an  der  Spitze  der 
Stadtverfassung  der  Vogt  ,,advocatus"  als  landesherrlicher  Be- 
amter. Schon  im  Jahre  1199  advocati  civitatum  constituli  (B. 
L  377).  In  Uncow  1213  (B.  IL  68),  in  Troppau  1271  (B.  L  85. 
126),  in  Tribau  1267.  1270  (B.  IIL  395.  IV.  59).  Von  01m ütz 
wäre  eine  Reihenfolge  von  Stadtvögten  aufzuzählen,  welche  aber 
schon  zuweilen  Judices  civitatis  genannt  sind  (1271.  1278.  1281. 
B.  IV.  4.  84.  210.  228.  250.  V.  228).  Im  Stadtrechte  von  Iglau  v. 
J.  1247  wird  abwechselnd  Vogt  und  Judex  genannt.  Krem  sie  r: 
advocatus  seu  judex  (1290.  B.  IV.  367). 

Das  Stadtgericht  wird  häufig  in  den  neuangelegten  Städten 
dem  Anleger  übertragen  (s.  oben  S.  XXi).  So  bestellt  K.  Wenzel  IL, 
den  Dipold  genannt  Spitaler,  villicus  von  Vöttau,  den  Erbauer  der 
Stadtmauern  von  lermeritz  (laromeric) ,  zum  Stadtrichter  „judicem 
perpetuum"  ;  das  Gericht,  nebst  Einkünften  von  Gründen  und 
Stadtzinsen,  erbt  auf  den  Mannsstamm  (cc.  1290.   Cod.  Zdenk  238). 

Noch  häufiger  erscheint  aber  eine  zeitweise  Ueberlassung  — 
Locatio  —  Verpachtung  auf  ein  oder  mehrere  Jahre  gegen  eine 
jährliche,  gewöhnlich  zu  drei  Terminen  des  Jahres  zu  entrichtende 
Summe.  —  Locatio  monetae  per  Moraviam  cum  judiciis  Znoi- 
mensibus  et  Iglaviensibus  auf  ein  Jahr  (Cod.  Zdenk  5),  anderwärts 
auf  4  Jahr  (Cod.  Zdenk  28).  Auch  der  Stadtgemeinde  wurde  das 
Stadtgericht  zuweilen  auf  eine  Reihe  von  Jahren  oder  ganz  über- 
lassen ,  um  aus  den  Einkünften  die  Stadtbefestigungen  herzustellen, 
oder  nach  Brand  und  anderem  Unglück,  um  das  Stadtwesen  zu 
kräftigen  (Cod.  Zdenk  41  u.  m.).  In  andern  Fällen  wurde  das  Amt 
oder  richtiger  die  Einkünfte  von  den  Landesherrn  verkauft,  Ven- 
ditio  judicii  civitatis  cum  stuba  balneari  et  piscatione  Heinrico  et 
heredibus  c.  1290  (Cod.  Zdenk  26).  Auch  fehlt  es  im  XIII.  Jahrb. 
nicht  an  Beispielen  völlig  freier  Richterwahl  —  Judicem  quemcun- 
que  idoneum  elegerint  (Cod.  Zdenk  40).  Judex  civitatis  electus  (Cod. 
Reg.  7),  —  welches  wohl  dann  immer  eintrat,  wenn  die  Stadt  das 
Stadtrichteramt  an  sich  brachte.     Zuweilen  wurde  jedoch  auch  zu- 


LXII 


vor  den  SchoUVn  cm  Kiiitluss  auf  cli(;  nestcllunf^  dos  Uichlcrs  üd(M- 
Vt)j^les  zufi^i^staiidcii  (Kroinsior:  In  constiluundo  udvocalo  wen  jiidicü 
vel  r«MiH»v«Mul()  sctiiliiiioruni  consiliiiin  re(|uirmnus.  u.  121)0.  IM V.  3()7). 

I'iir  (licso  KiitwickhiuRfMi  fiiidon  sich  in  den  Urkunden  von 
Ij^liMi  noch  reiche  neh'}40.  Auch  dort  wird  im  XIV.  J.ilirhimderl 
das  StadtrichterJMnl,  luaclorium,  advocalin,  in  der  Famihe  Pilgram 
erblich,  welche  es  von  IIa  im  an  von  Hroda  kaufte  (a.  1372.  D'- 
Elvcrt  fglau  Gl).  Früher  wurde  es  von  (h^ii  Könige  mit  dem 
Mim/rechte  auf  gewisse  Zeit  verpachtet.  Das  Stadtrecht  d(!S  XfV. 
.Jahrhunderts  von  Iglau  verlangt,  dass  der  Richter  ein  , .geerbter 
Mann",  ein  angesessener  BUrger  sein  soll.  —  „Wer  richter  einer 
stat  will  sein,  der  sol  zu  der  slat  gceibet  sein,  wami  ein  sein 
jeclicher  richter  ist  lleissiger  der  slat  ere  und  nutz  zu  besorgen, 
wann  ein  gaste"  (Gerichtshcgung  IV.  2.  Hs.).  „Volumus  ut,  qui- 
cumque  judiciaria  dignitate  desiderat  frui  in  civitate  Iglaviensi,  quod 
.Sit  civis  civitatis  habens  hereditates,  et  hoc  idco  ut  profectum  ci- 
vitatis melius  prosequalur  et  propter  unum  vel  duos  annos  non 
corrodat  cives  et  pauperes  civitatis"  (Us.  K.  181).  „Es  zimbt  uns 
bürger  wol  daz  wir  berichten,  daz  in  keiner  stat  di  zu  dem 
königreich  gehört  kein  richter  sol  sein,  den  einer"  (Stadtrecht 
V.  1247.  deutsch  c.  6). 

Noch  wichtiger  ist  die  Stellung  des  Stadtrichters  zum  Bürger- 
meister. ,,Es  sol  vor  ein  rat  in  der  stat  sein,  den  sullen  richter 
und  Schoppen  die  darczu  gesworn  haben  czu  banden  haben  .... 
ahvcg  sol  der  richter  über  vier  wochen  einen  andern  bür- 
germeister  setczen,  und  den  man  absetczet  der  sol  demselben 
in  die  tavel  geben  wi  vil  er  der  bürgerphenning  aufgehoben  hab 
und  wo  si  hin  gevallen  sind."  (Hs.  K.  ISS''). 

Diese  mannigfaltigen  Zeugnisse  bekunden  die  Wendepunkte 
einer  allmähligen  Bildung  der  städtischen  Gerichtsbarkeit  in  Mäh- 
ren, welche  in  den  Grundzügen  der  Entwicklung 'des  Städtethums 
anderer  Länder  entspricht.  Das  älteste  Verhältniss:  die  Vogtei 
in  der  Hand  des  Landesherrn,  die  Ausübung  des  Obergerichts,  die 
Einnahme  der  Einkünfte  durch  einen  von  demselben  bestellten  Be- 
amten —  durch  den  Vogt  oder  Richter. 

Hierauf:  die  Verpachtung,  Verpfändung,  der  Verkauf  des  Ge- 
richts als  Rentenbesitz  an  Einzelne,  aucli  an  die  Gemeinde.  —  Der 
weitere  Schritt  ist  die  Wahl  eines  Bürgers  zum  Stadtrichter  mit 
Blutgericht.  —  Die  Abnahme  von  bestimmten  Zinsen  und  einzel- 
nen Gefällen  für  den  Landesfürsten  fällt  hinweg,  —  der  fürstliche 
Richter  verschwindet  aus  der  Stadtverfassung. 


LXIII 


Die  niedere  Gerichtsbarkeit,  welche  sich  schon  in  den  Städten 
vorfindet,  wird  gewöhnlich  mit  der  höheren  vereinigt.  Bei  völlig 
neu  angelegten  gegründeten  Städten  wird  durch  die  Errichtung 
der  Erbrichterei  die  zweite  Erscheinungsform  nachgebildet.  Durch 
den  Kauf  dieses  Amtes  kann  zu  einer  Gemeinde  ein  gleiches  Ver- 
haltniss  entstehen.  Auch  in  den  kleinen  Städten,  selbst  in  Dörfern, 
ruht  der  Unterschied  der  Entwicklung  nur  in  dem  Umfange  der 
Gerichtsbarkeit,  und  dem  späteren  üebergange  des  Rechts  an  die 
Gemeinde.  Wo  ein  Grundherr  ursprünglich  Eigenthümer  des  Stadt - 
oder  Dorfgrundes  war,  behält  sich  dieser  die  Vogtei  und  Blutge- 
richtsbarkeit vor.  oder  diese  ward  an  den  Vogt  oder  Richter  einer 
nahen  Stadt  gewiesen.  —  Auch  in  Märkten  selbst  bringt  die  Ge- 
meinde häufig  Blutgerichtsbarkeit  an  sich. 

Die  Angaben  über  diese  Verhältnisse  in  Brunn  sind  sehr 
dürftig,  doch  wird  sich  auch  daraus  der  Gang  der  Gestaltung  er- 
kennen lassen.  Der  landesherrliche  Villicus  Rubinus  (1235.  B.  II.  298), 
procurator  regis  (1238.  B.  III.  352)  wird  (1240  u.  1275.  B.  II.  374. 
III.  55)  .Iudex  Brunensis  genannt;  dass  er  der  Judex  civitatis  war 
folgt  aus  einer  Urkunde  v.  J.  1252  (B.  III.  161),  in  welcher  der 
Stadtrichter  Bernard  eine  Handlung  bestätigt:  approbamus  registrum 
quod  nostri  antecessores  fecerunt  Rubinus  cum  aliis  juratis. 
Von  da  ab  werden  nach  und  nach  als  Stadtrichter,  aber  auch  als 
Bürger  von  Brunn  genannt:  Alramus  Judex  et  civis  1247  (B.  III. 
81),  Bernardus  Hardelmon  1252,  Dietmar  1281  (B.  III.  161.  IV.  256), 
Jacobus  de  Ror  cc.  1300  (Senkenberg  Vision  317). 

Das  Brünner  Stadtrecht  (1243)  schweigt  über  das  Verhältniss 
gänzlich,  doch  ist  gewiss,  dass  ein  Theil  der  Gerichtsgefälle  nicht 
im  Namen  des  Fürsten  gehoben  wurde,  sondern  dem  Stadtrich- 
ter selbst  zukam.  Ob  aber  die  Gemeinde  die  freie  Wahl  des 
Stadtrichters  schon  im  XIII.  Jahrhundert  erlangt  hat,  ist  zwei- 
felhaft, wenn  auch  nach  dem  Vorbilde  anderer  Städte  gewiss  ein 
Einfluss  auf  die  Besetzung  des  Richteramtes  vorhanden  war.  Erst 
Markgraf  lodok  ertheilt  der  Stadt  Brunn  und  den  Schöffen  das 
Recht  nach  dem  Tode  des  Stadtrichters  Johann ,  genannt  Schlemm- 
kittel (Schlemmerkhütl),  den  Stadtrichter  und  das  ganze  Gericht 
nicht  nur  zu  erwählen,  sondern  auch  zu  entsetzen,  ohne  die  Wahl 
vorerst  zur  Bestätigung  vorzulegen  (a.  1376.  D'Elvert  Brunn  122) 
—  potestas  judicis  per  juratos  tradita.  —     Hs.  W.  pro4?m. 

So  verliert  der  Stadtrichter  schon  frühzeitig  den  Charakter 
als  landesherrlicher  Beamter,  —  in  demselben  Maasse  erlangte 
aber  das  unmittelbare  Aufsichtsrecht  des  Fürsten,  des  Markgrafen, 
des  Königs,    des   Stellvertreters   derselben,   des   Promarchio   oder 


L\IV 


Virarius,  oinon  vcrgrüsscrlen  Kinlluss,  welcher  die  Freiheit  der 
Sludlo  bcilrohlc. 

Dem  Klirslon  war  dio  Stadt  Hriinn  oline  Mittel  imtcn-^chcn,  in 
seinem  Namen  ühle  das  Sehnlz  -  und  Schirmrecht  der  Protonotar, 
der  Kanzler  oder  in  dessen  Abwesenheit  der  Landes- Kannneror. 
Diesem  wurde  die  Neuwahl  der  Schoflen  angezeigt  —  juratos  no- 
l)is  aut  proloMolario  nosiro  sed  in  ahsenlia  camerario  —  pre- 
sentahunt  (1292.  B.  IV.  3S5).  —  Allgemein:  Ne  extra  territorium 
(civitatis)  ad  alia  Judicia  prolrahantur,  si  forte  in  nosiro  (principis) 
judicio  convenirc  placuerit  respondeant  coram  nobis  (1234.  B.  11. 
26Ü).  —  Der  canjerarius  terrae  wird  immer  bedeutender  in  dem 
Staatshaushalt  der  Fürsten.  Nicht  allein  als  oberster  Verwalter  der 
Landeseinkiinfte,  sondern  durch  das  damit  verknüpfte  Scliutzrecht, 
welches  er  über  Personen,  die  ausser  dem  Landesrechte  (jus  terrae) 
standen,  im  Namen  des  Fürsten  ausübte.  So  über  Juden  und 
Kaufleute:  servitores  camerae  familiäres.  —  Judex  civitatis  no- 
strae  nullam  jurisdictionem  vendicet  sibi  (in  Judeos)  sed  rex  aut 
dux  vel  summus  terrae  vel  regni  Camerarius  Judicium  exercebit 
(Jura  Jud.  1268.  B.  IV.  17).  Er  übcrwaclite  ferner  die  Berg- 
werke und  ihre  Bebauer  (Sternberg  Umrisse  I.  320).  Die 
Bürger  vor  allen  sind  in  Streitsachen,  wo  das  Recht  verweigert 
ist,  an  den  Cämmerer  gewiesen:  a  jurisdictione  omnium  bene- 
ficiariorum  (cives  absolvimus),  solum  coram  camerario  terrae  Mo- 
raviae  aut  judice  civitatis  debeant  conveniri  (1292.  f.  Znaim.  B.  IV. 
382).  Causae  quae  ad  Judicium  Gamerarii  nostri  pertinent,  quas 
videlicet  in  Olmütz,  in  Bruna  et  aliis  civitatibus  nostris  Mo- 
raviae  ipse  judicare  consuevit,  non  ipse  (Erbrichter)  sed  camerarius 
judicabit  (1305.   B.  V.  186). 

In  Böhmen  nimmt  der  Untercämmerer,  subcamerarius,  als  Unter- 
beamler  des  Landescämmerer  eine  ähnliche  Stellung  ein,  ihm  sind 
die  Kaufleute  untergeben,  er  führt  ein  ausgedehntes  Aufsichtsrecht 
im  Namen  des  Königs  über  die  Städte,  hält  Gericht,  nimmt  einen 
Antheil  an  den  wichtigen  Gerichtsfällen;  aus  jenem  Vorstellungs- 
rechte der  neugewählten  Schöffen  wird  eine  jährliche  Abgabe  er- 
langt. Gegen  die  Ausbreitung  dieser  Gewalt  des  Camerarius  wer- 
den oft  Klagen  erhoben ,  der  König  selbst  musste  die  Städte  und 
Bürger  gegen  die  Willkürlichkeit  desselben  schützen.  In  den 
Städten  setzte  er  eigenmächtig  Gerichte  an,  obgleich  nach  der  altern 
Stadtverfassung  er  nur  dann  einschritt,  wenn  das  Recht  verwei- 
gert wurde.  „Wille  der  richter  nicht  richten,  da  soll  man  aller 
erst  die  sach  schieben  auf  den  könig  oder  kämerer,  und  der  rich- 
ter sol   darumb  geklagt  werden"  (Igl.  St.R.).      Die  Berührung  aus- 


LXV 


gebreiteter  Rechte  des  böhmischen  üntercämmerers,  der  vice  re- 
gis  handelte,  mit  der  Stadtverfassung  von  Brunn,  zeigte  sich  am 
deutlichsten  zwischen  Iglau  und  Kuttenberg. 

Nachstehende  Urtheile  gewähren  eine  tiefere  Einsicht  'in  die 
Stellung  des  Königs  zu  den  Städten  in  Böhmen  imd  geben  Belege 
der  grösseren  Selbständigkeit  des  mährischen  Bürgerthums. 

a.  Quaesilum  est  (in  Iglavia)  ab  eisdem  (civibus  de  Cutna), 
utrum  per  aliquem  modum  camerarius  vel  alter  regis  offi- 
cialis  aliquas  causas  sibi  reservare  posset  inhibendo  ju- 
dici  et  juratis  ne  ad  decisionem  causarum  procederent  earundem? 
Sententia.  Super  quo  sententiatum  fuit:  quia  camerarius 
de  jure  nullas  causas  judici  et  juratis  diffiniendas  inhibere  posset, 
nisi  specialiter,  de  quibus  coram  eo  querimoniae  movere n- 
tur,  vel  pro  quibus  expediendis  ad  civitatem  venire 
rogaretur,  vel  pro  quibus  a  sententiis  a  juratis  latis  ad  ipsum 
fuerit  appcllatum,  vel  in  quibus  actor  contra  judicem  et  juratos 
simul  tamquam  contra  reos  placitare  haberet  (K.  245^). 

b.  Sententiatum  fuit  hie  (in  Iglavia):  Cum,  Martinus  de  Polna 
et  Heinricus  Slek  coram  domino  Heinrico  capitaneo  regis  Bohe- 
miae,  qui  nomine  regis  judicio  praesidebat,  solicitarent:  quod  se- 
cundum  jus  civitatis  pro  minori  culpa  unus  solidus 
parvulorum  vel  unus  grossus  solvi  debet  (K.  149»).  (Es 
ist  wohl  Heinrich  von  Lippa  der  jüngere  der  v.  J.  1322-1326  Ca- 
pitaneus  des  Landes  war.  Chron.  Aulae  Reg.  Dobner  M.  II.  377. 
387.  431). 

c.  Sententiatum  est  eidem  domino  de  Lippa:  quod  vicarius 
domini  regis,  nomine  regis  in  civitate  judicio  praesidere  volens, 
ad  minus  judici  et  juratis  et  illis  contra  quos  habet  placitare  ter- 
minum  unius  quindenae  h.  e.  duarum  hebdomadarum 
praefigere  debet  et  suis  literis  intimare,  et  juratos  alia- 
rum  civitatum,  si  causa  gravis  fuerit,  et  praecipue  illarum  qui 
eodem,  quo  utitur  civitas  in  qua  vult  placitare,  utuntur  jure,  sibi 
assumere,  nisi  forte  ex  causis  arduis  negotiorum  regis  vicarium 
quindenam  oporteret  praevenire  (K.  149*'). 

d.  Quaesitum  fuit  a  dicto  domino  de  Lippa:  Ex  quo  Chutt- 
nenses  sententias  et  jura  sua  in  Iglavia  quaererent  et  ipsi  do- 
mino regi  vel  ejus  vicario  pro  emenda  minori  ex  marcas  senten- 
tiarent,  utrum  non  idem  in  Iglavia  fieri  deberet.  Super  quo  sen- 
tentiatum fuit:  quia  Chuttnenses  si  hoc  facerent  non  jus  sed  ma- 
lam  consuetudinera  in  hoc  servarent;  unde  cum  mala  consuetudo 
non  pro  lege  sit  tenenda  sed  tamquam  corruptela  restirpanda,  do- 
minus rex  vel  ejus  vicarius,  quicumque  secundum  jus  civitatis  ju- 

5 


I,\V 


(licio  prncsidoiis  in  cmciidis  (|iiilnislil)('t,  (\\\iw  in  privilogiis  jurium 
civilatis  not.inlur,  conUMilnri  tonoiiüir  (K.  119''). 

c.  inh'iro^.inle  oodcin  doinino,  cum  jus  ro^'is  majus  osset 
quam  civilo,  ulruin  non  socuiuluin  hoc  oinoiidue  juris  rc^gii  omcn- 
dns  Juris  civilis  in  mnpniludine  oxcodoro  non  dohcrent ,  scnlcn- 
tiatuni  fuit:  quod  juratis  (;iviln(is  tan)(]UQm  sui)dilis  doniini 
rojjis  non  ossol  licituin  ali(|uas  novas  (Mn(Midas  niajoros  illis, 
quas  in  priv  i  1  (•f;;iis  jurium  civitatis  de  f^ralia  rc^^'is  sibi  in- 
dullas  conscriptas  liabcront,  dictaro  vel  invcnire ,  cum  inferior  in 
supcriorom  iniperium  non  luiboat  ncc  subditorum  osset  suis  ma- 
joribus  leiiom  imponerc  sed  econverso  (K.  119''). 

I.  Sontenliatum  fuit  —  —  domino  de  Lip|)a:  Cum  pro  mi- 
nori  culpa  et  emenda  decem  marcas  pcteret ,  alle^ans  (jucd  jus 
rcgis  lioc  postularet,  si  ipso  dominus  rex  porsonaiilor  in  civitalc 
secundum  jus  civile  judicio  pracsideret:  in  emendis  (piae  de  ejus 
gratia  et  favore  in  privilcgiis  jurium  civitatis  conscripta  super  ex- 
cessibus  quibuslibet  cssent,    contentari  deberet  (K.  149«). 


II.  Die  Stadtgemeinde  hatte  die  vollkommene  Ge- 
richtsgewalt  in  Criminal-  und  Civilsachen  innerhalb 
des  Stadtgebietes. 

Zunächst  in  allen  persönlichen  Angelegenheiten  der 
Bürger  und  ihrer  Angehörigen,  Brodesser  ,,comniensua- 
les^'  und  üntersassen  „subsides'^,  dann  aber  in  weiterm 
Umfange  in  allen  Rechtssachen  über  Stadt-  und  Bürger- 
gut, Erb  und  Eigen,  wenn  gleich  es  in  die  Hände  von 
Nichtbürgern  gekommen  war,  darin  konnte  nur  vor  dem 
Stadtgerichte,  vor  den  vier  Bänken  „ante  quatuor  sedilia 
judicii"  mit  Recht  erlangt,  nur  da  gültige  Verfügung  dar- 
über getroffen  werden. 

Die  Ausnahmen  von  dieser  Gerichtsbarkeit  über  Per- 
sonen innerhalb  des  Stadtgebietes  beruhten  in  den  Vorrech- 
ten der  Adelichen,  der  Geistlichen  und  Juden  für 
streng  persönliche  Angelegenheiten.  Neue  Beschränkun- 
gen in  Ausübung  der  Gerichtsgewalt  entwickelten  sich  aus 
dem  sich  mehr  und  mehr  ausbildenden  Aufsichtsrechte 
des  Landesfürsten  über  die  Stadtgerichte. 

Der  anfänglich   auf  einen  unbedeutenden  Antheil   an 


LXVII 

der  Rechtspflege  beschränkte  Einfluss  des  Markgrafen  und 
des  Königs  und  seiner  Verwaltungsbeamten  wurde,  wie 
wir  oben  zeigten,  mehr  und  mehr  ausgedehnt;  die  Be- 
rufungen an  den  Landesherrn  in  Rechtsangelegenheiten, 
anfangs  nur  ausnahmsweise  in  seltenen  Fällen  gestattet, 
durch  Strafandrohungen  beschränkt,  wurden  unter  dem 
Einflüsse  römischer  Doctrin  bei  deren  erweitertem  Gebrau- 
che zu  förmlichen  Appellationen,  und  dadurch  musste  eine 
Unterordnung,  welche  der  freien  Verfassung  der  Stadtge- 
richte fremd  war,  entstehen. 

Man  kann  mehrere  Formen  der  Stadtgerichte  (Jus  ci- 
vile  107.    Jus  civitatis)  unterscheiden: 

1.  Den  ordentlichen  Dingtag  —  Judicium  perem- 
torium,  das  gehegte  offene  Ding  —  „zu  offen  Tagen"  (430) 
Judicium  bannitum,  das  Panteiding,  das  ungebotene  Ding 
—  es  wurde  zweimal  im  Jahre  nach  dem  Drei -Königstage 
(6.  Januar),  dann  am  I4ten  Tage  nach  Ostern  gehalten.  Die 
Hegung  begann  in  gewöhnlicher  Form  mit  dem  Öffnen 
der  Schranken ,  mit  Berufung  der  Parteien.  Die  Verhand- 
lungen selbst  hatten  eine  bestimmte  Reihenfolge. 

An  dem  ersten  Tage  wurden  in  Civil-  und  Criminal- 
sachen  die  Zeugen  beeidet  und  die  Bürgschaftsleistungen 
fijr  die  nachfolgenden  Verhandlungen  angenommen. 

An  den  folgenden  Tagen  wurden  die  Strafsachen  ver- 
handelt; darnach  am  nächsten  Tage  die  Schuld-  und  For- 
derungssachen. 

In  den  letzten  Tagen  die  Klagen  der  Juden  gegen 
Christen  (430). 

2.  Nächst  diesen  feierlichen  Jahresgerichten  wurden 
die  gewöhnhchen  Gerichtssitzungen,  Judicium  ordinarium, 
zweimal  in  jeder  Woche,  am  Mittwoch  und  Sonnabend, 
für  minder  wichtige  Angelegenheiten  gehalten. 

3.  Auch  unter  dem  Ausdrucke  Maniloquium,  collo- 
quium  matitunale,  Morgensprache,  Morgensprech,  erscheint 
eine,    wahrscheinlich    der    Gildeverfassung    nachgebildete 

5* 


I.\VIII 

HallKSVorsainiiilunp;  der  SchiiUcii,  in  wrlclwr  ausnjihniswcisc 
auch  ItticIitsaiif^cloj^onluMlcn  ('n(s(lu<Ml(MJ  wonlcii  köniicn. 

4.  Als  .liKliciuiii  cxliMordinarium  Nsurdo  von  dem 
Richt(M'  auf  Vfilaiii^cn  der  PartoicMi  v'm  l)osond(»ror  Oe- 
ricbfstag  an.qosolzl  und  vcM'kiJndct,  an  wolchein  ein  niin- 
doror  (Irad  son  Oi'lViMitlichkcit  und  eine  geringere  Zahl 
von  SclüWVen  lünreiclite. 

1.  Das  Pa  11 1  nid  ing,  auch  Judicium  gonor.Tlc,  Judicium 
comuno  (a.  1299.  B.  V.  117),  Präger  Hocht  {I2G9.  a.  120),  war 
ein  Uoclitslag  der  Slüdtc,  \n elcher  sich  ühcr  das  Gebiet  der  Stadt 
erstreckte. 

Dieses  Gericht,  welches  in  Briinii  zweimal  abgehalten  wurde, 
erscheint  anderorts  in  Städten  unter  dem  Namen  Vogtding  als 
allgemeines  Rügegeiicht ,  welciies  dinch  den  Vogt  oder  Richter  der 
Stadt  unter  Heiratii  der  Dorfsciiöffen  der  Umgegend  zur  Entdeckung 
und  Bestrafung  der  Verbrechen  gehegt  wurde.  Die  Bauern  des 
Dorfes  Fritzendorf  sollen  mit  ihrem  Ricliter  dreimal  des  Jah- 
res zum  Vogtding  in  der  Stadt  Braunsberg  erscheinen  —  quae- 
rant  Judicium  —  ut  omnes  causae  criminales  tractarentur.  Der 
Richter  erhält  das  Dritttheil  der  vorfallenden  Gerichtsbussen  (a. 
1270.  B.  IV.  41).  Die  Bauern  des  Dorfes  Sla wonin  (Schnobolin) 
kaufen  sicli  von  diesem  Vogtgerichte,  hier  Pantheding  genannt,  los. 
Sie  geben  dem  Vogte  von  Pustmir  eine  Geldsumme  ,,pro  judiciis 
generalibus  —  tenentur  dare  marcas  —  in  comuni  seu  gene- 
rali judicio  liberi  esse  debent"  (a.  1299.  B.  V.  117).  Der  Richter 
des  Dorfes  Pozmansdorf  muss  dreimal  des  Jahres  in  der  Stadt 
Freiburg  mit  zwei  DorfschöfTen  erscheinen  ,,ter  in  anno  Judicio 
generali  quod  Foitding  dicitur  —  mettertius  cum  duobus  scabi- 
nis  interesse"  (a.  1294.  B.  V.  14).  (Stenzel  221.  Zimmermann  mark. 
St.  1.  200).  In  spätem  Jahren  haben  die  Cämmerer  und  Unter- 
cämmerer  das  Recht  der  Abhaltung  und  Ausschreibung  solcher 
allgemeinen  Gerichte  in  Städten  in  Anspruch  genommen  (s.  ob.  LXV). 

2.  Für  den  Adel  (Nobiles  et  Wladicones  debent  in  judicio 
suae  provinciae  conveniri  32)  waren  die  Landrechte,  judiciae  ter- 
rae,  die  eigentlichen  Gerichtsstellen. 

In  allen  Verhandlungen  über  das  Grundeigenthum  des  Adels 
behalten  die  Zuden  eine  vorwiegende  Bedeutung  durch  die  dort 
aufbewahrten  Gerichtsbücher,  Landtafeln,  Tabulae  terrae  genannt. 
„In  tabulas  Olomucensis  Zudae  ad  quam  universae  provinciae  Mo- 


LXIX 


raviae  se  reclinant  (a.  1303.  B.  V.  167).  Da  werden  alle  Geschäfte, 
welche  sich  auf  Grund  und  Boden  beziehen ,  abgehandelt  (coram 
nobis  (camerario)  et  nobilibus  qui  aduerunt  in  Olmütz  in  Zuda  (a. 
1305.  B.  V.  192).  Viermal  des  Jahres  erscheinen  die  Adelichen 
um  bei  Oeffnung  der  Gerichtsbücher  zugegen  zu  sein  (1292.  B.  IV. 
383.  Palacky  Forml.  II.  213).  Diese  Landrechte  entsprachen  der 
alten  Eintheilung  des  Landes  in  Provinzen.  —  Später  wurde  eine 
Vereinfachung  Bedürfniss  und  die  Jamnitzer  und  Znaimer  Zuda  mit 
dem  Brünner  vereinigt,  es  giebt  später  nur  zwei  Landrechte  und 
Landtafeln,  die  Brünner  und  Olmützer  (1348.  Dudik  Gesch.  Quell. 
L  124). 

In  persönlichen  Angelegenheiten  werden  Hofgerichte,  ju- 
dicia  curiae,  von  überwiegendem  Einflüsse,  und  durchbrechen  die 
alte  Competenz  der  Landgerichte.  Sie  verbinden  sich  mit  dem 
ursprünglichen  Burggrafengericht  der  Hauptburg  und  des  gewöhn- 
lichen Aufenthaltes  des  Fürsten  und  des  Versammlungsortes  der 
Adelichen,  Vasallen  und  Amtleute.  Dort  wurden  nach  der  Natur 
der  Sache  auch  die  Lehnssachen  in  dem  Rathe  der  Genossen 
entschieden,  so  dass  sich  dann  bei  dem  Hofgericht  die  eigent- 
liche Lehngerichtsbarkeit  festsetzte  oder  das  Hofgericht  auch  Lehn- 
gericht  wurde. 

So  entstehen  neue  Gerichtsstellen  des  Adels,  welche  deutliche 
Spuren  der  allmäligen  Bildung  erkennen  lassen,  und  deren  Compe- 
tenz schwer  zu  bestimmen  ist.  Die  besondere  Gerichtsbarkeit  der 
Landes-  und  Hofb  eam  ten  in  einzelnen  Dingen  kann  nur  au- 
gedeutet werden,    die  Ausführung  liegt  ausser  unserm  Plane. 

3.  Die  Geistlichkeit  steht  seit  den  ältesten  Zeiten  unter 
eigenen  von  allen  andern  getrennten  Gerichten  (Urk.  1144.  B.  I.  228. 
Jura  suppan.  B.  11.209).  Die  Jurisdiction  des  Bischofs  über  alle  zum 
Clerus  gehörige  Personen  bleibt  unbestritten.  Der  Bischof  übt  diese 
Gerichtsbarkeit  selbst,  entweder  in  Synoden  (1268.  1278.  B.  IV.  12. 
214.  21T)  oder  durch  delegirte  bischöfliche  Richter  (1284.  B.  IV.  280) 
aus.  —  Ferner  die  Gerichtsbarkeit  des  Archidiaconus  (1284.  B.  IV. 
283),  des  Decanus  (1275.  B.  IV.  168.  159),  des  Plebanus.  Beru- 
fungen an  den  Erzbischof  von  Mainz  in  geistlichen  Streitsachen 
(1269.  B.  IV.  31).  Delegirte  Gerichte  des  Pabstes  (1275.  B.  IV. 
140).  Der  gewöhnliche  geistliche  Richter  ist  der  officialis  curiae 
episcopalis. 

Das  Forum  spirituale  ('07.  727.)  Judicium  canonicorum  (453)  ist 
das  klerikale  Gericht.  Doch  auch  Laien  werden  in  geistlichen  Sa- 
chen vor  diese  Gerichte  gezogen.  —  Als  „causac  ecclesiasticae 
quae  ad  jus   divinum   pertinent  (180)"   erscheinen    Ehebruchsachen 


■  W 


\'.i  ZeluMil  -  \iii(l  l>nlr()natsnnf5clr;4oiihcilon,  Kotzoroi,  Znuhcroi  uiui 
Stroil  iilior  \Virkuii{^  «Irr  Kvcommunicilioii  (13.  Ki.  180).  Mit  die- 
ser ^oistliclion  Gorichlsharkcit  hat  j(!ii(^  iiichls  f^nnieiii,  welche 
(li(5  Goisllic'hon  als  (Jnmdhcsitzor  über  ilirc  lIrjttMgol)cn(Mi  ausüben. 
Sie  ist  der  (iruiidgericlilsbarkeit  des  adelicheii  und  bürgerlichen 
Besitzers  analog. 

Eine  f^rosse  Selbständigkeit  bewahren  die  Städte  bei  dinglichen 
Klagen  der  Geistlichkeit,  welche  Stadigut  und  Sladtrecht  betrcfT(!n, 
die  nur  von  dem  Stadigericht  mit  Wirkung  verhandelt  werden  kön- 
nen (107).  —  Zuweilen  unterwerfen  sich  die  Geistlichen  selbst 
dem  Ausspruche  der  Stadtgerichte :  „  fccimus  quod  non  decebat 
nostro  juri  dcrogantes  comi)arulmus  ante  tribunal  in  (civitate)  Tri- 
bovia"  (1270.   B.  IV.  59). 

4.  Die  genossenschaftliche  Individualisirung  deutscher  Zustände 
führte  noch  zu  einer  weitern  Specialisirung  der  Gerichte. 

1)  Die  Juden  standen  unter  einem  Judenrichter,  der  jedoch  nur 
einzelne  pcrsönliclic  Angelegenheiten  nach  Sitte  und  Brauch  rich- 
tete. Dann  gab  es  nebenbei  gewiss  noch  ein  rabbinisches  Schieds- 
gericht und  eine  religiöse  Disciplin  in  Gewissens-  und  Ceremonial- 
sachen  (132). 

2)  Audi  die  Zünfte  und  Innungen  strebten  darnach  eine  ei- 
gene Gerichtsbarkeit  sich  anzueignen.  —  Doch  die  Versuche,  die 
Grenze  der  Gerichtsbarkeit  auf  eigentlich  bürgerliche  Streitigkeiten 
auszudehnen,  oder  gar  auch  selbst  dingliche  Sachen,  Aufgaben 
der  Zechen  in  ihren  Versammlungen,  abzumachen,  wurde  auf  eine 
strenge  Weise  gerügt  (325). 

3)  Für  Bergwerk-  und  Weinbausachen  bestanden  eigene  Ge- 
richte. In  letzterer  Beziehung  berief  man  sich  nach  Falkenstein  in 
Oesterreicl»  (ubi  antiquiora  sunt  montana  vinearum),  als  weitere 
Quelle  des  Rechtsbrauchs  über  Weinbausachen.  —  In  erster  In- 
stanz entschied  der  Bergmeister,  Magister  montium  (478). 

111.  Die  Gerichtssprache  war  vorwiegend  die  deut- 
sche, es  finden  sich  nur  wenige  Spuren  der  böhmischen, 
zudem  erst  in  den  jüngeren  Handschriften.  Fast  alle  Vul- 
gär-Benennungen  zur  Verständigung  des  lateinischen  Tex- 
tes sind  in  deutscher  Sprache,  vulgariter  dicendo  (4.202. 
349.  430),  apud  vulgum  (114),  hoc  est  quod  vulgares 
dicunt  (149),  vulgo  dicendo  (367.  368),  vulgaribus  ver- 
bis,  quod  in  vulgari  dicitur  (19).  Die  Stadtleutc,  das 
Stadtvolk  (vulgus)  spricht  deutsch,  es  war  die  allgemeine 


LXXl 


Volkssprache  {qiiod  vulgares  dicunt).  Desshalb  werden 
Gegenstände  des  tagläglichen  Gebrauches  in  dieser  Spra- 
che bezeichnet.  Selbst  die  Bauern  der  umUegengen  Dör- 
fer verstehen  nur  deutsch  (479).  Die  Klagen  werden  auch 
dort  in  deutscher  Sprache  vorgebracht  (161.  435);  die 
Eidesleistung  (494)  und  die  Verkündigung  des  Urtheils 
(525)  geschieht  in  deutscher  Sprache.  Für  Brunn  selbst 
die  Aussprüche  des  Richters  (418).  Briefe  werden  in  die- 
ser Sprache  vor  Gericht  gebracht  (383),  und  das  Be- 
dürfniss  führte  dahin,  die  ursprünghch  in  lateinischer 
Sprache  abgefassten  Jura  originalia  in  die  deutsche  Spra- 
che zu  übersetzen  und  so  anzuwenden  (Beilagen  I.  u.  IL). 

Der  erweiterte  Verkehr  bringt  mehrere  deutsche  Dia- 
iecte  vor  Gericht;  die  Mundart  der  Sachsen,  der  Schwa- 
ben, der  Rheinländer  und  der  Wiener  war  auch  damals 
so  abweichend  wie  jetzt,  und  bei  der  Formstrenge  des 
Verfahrens  mochte  diess  zu  Irrungen  Anlass  gegeben  ha- 
ben; am  meisten  wurde  dies  fühlbar  bei  den  Eideslei- 
stungen: Jeder  sollte  da  nach  der  ihm  angebornen  Sprach- 
weise sprechen  (455). 

Dieser  vorwiegende  Gebrauch  der  deutschen  Sprache 
in  Brunn,  berechtigt  zu  der  Annahme,  dass  unter  dem 
Bürgerstande  die  deutsche  Sprache  vielleicht  mehr  als  in 
den  spätem  Jahrhunderten  herrschend  war,  was  sich 
durch  ähnliche  Erscheinungen  in  Böhmen  noch  bestäti- 
gen  lässt. 

In  Böhmen  war  zu  jener  Zeit  die  deutsche  Sprache 
in  den  Städten  allgemein  gebräuchlich.  Als  Karl  IV.  seine 
Braut,  des  Königs  von  Frankreich  Schwester,  Blanka  von 
Valois ,  nach  Prag  brachte ,  lernte  diese  die  deutsche, 
nicht  die  böhmische  Sprache,  um  sich  dem  Volke  ver- 
ständlich zu  machen  (ut  autem  hominibus  benignius  pos- 
sit  convivere  linguam  teutonicam  incipit  discere  et  plus 
in  ea  solet  se  quam  in  linguagio  bohemico  exercere,  nam 
in  Omnibus  civitatibus  fere  regni  et  coram  rege  comu- 
nior    est    usus    linguae    teutunicae    quam    boemicae    ista 


LXXII 

vice.     Vcivv  von  Zillau,   Chron.  Aul.  Heg.  Üobiicr  Monuiii. 
V.  469). 

Hoi  oit^fiillichcn  (ienclilshjin(lluni!;(»n  wurchni  cloiinoch 
diu  Auf/.oichniint;on  der  Notare  nach  aller  Uel)unf^,  wenn 
auch  nicht  die  Urtheile,  in  lateinischer  Sprache  vcrfasst, 
wie  iilxM'haupt  Auf/eichnuni^en  und  IJenicrkunj^en,  welche 
nicht  iiir  tlas  Volk  und  die  Parteien  hestiinmt  waren, 
(ianz  ähnliche  Verhältnisse  linden  sich  in  Lübeck,  Frank- 
furt und  llanil)urg. 

IV.  Aus  dem  reichen  Stofle  für  Privatrecht  sollen 
nur  einzelne  wichtige  Grundsätze  liervorgehoben  werden. 

Die  von  dem  gemeinen  Rechte  abweichenden  Siitze 
des  Brünner  Stadtrechts  werden  noch  bis  ins  XVlll. 
Jahrhundert  neben  der  Geltung  der  böhmischen  (der  so- 
genannten Rudolfinischen)  Stadtrechte,  welche  in  Mähren 
eingeführt  wurden,  angewendet;  man  berief  sich  noch 
immer  auf  das  „Jus  Municipale  Brunnense"  und  bezeich- 
nete damit  die  früher  beschriebene  Incunabel. 

Ueber  Alterverhältnisse  finden  sich  in  den  Sprü- 
chen nur  zum  Theil  deutschrechtliche  Grundsätze;  das 
Mädchen  ist  mit  12 ,  der  Jüngling  mit  15  Jahren  zu  seinen 
Jahren  gekommen  (515.  518),  doch  erst  nach  vollende- 
tem 25.  Jahre  kann  man  vor  Gericht  verhandeln.  Der 
Entführung  eines  Knaben  unter  18  Jahren  wird  Erwäh- 
nung gethan  (516). 

Die  Stellung  der  Frauen  im  Stadtrechte  ist  nicht 
ohne  Eigenthümhchkeit.  Die  Frau  kann  vor  Gericht  kla- 
gend auftreten,  sich  zu  Eid  verpflichten  und  hat  die  Fol- 
gen der  Verhandlung  zu  tragen.  —  Auf  das  Beneficium 
nmUebre  hat  sie  als  Beklagte  Anspruch  (487).  Von  dem 
Schuldner  des  abwesenden  Mannes  kann  sie  binnen  Jahr 
und  Tag  nicht  belangt  werden,  wohl  aber  wegen  kleine- 
rer Streitgegenstände;  so  wegen  Gerade,  ornatus  mulie- 
bris  (487).  Nach  dem  Ablaufe  des  Jahres  können  die 
Schuldner  des  Mannes  sie  wohl    belangen,    doch   sie   ge- 


LXXIII 

niesst  noch  Vortheile  in  der  Form  der  Eidesleistung  (500) 
und  kann  sich  durch  den  Nachweis,  dass  ihr  Mann  noch 
lebt,  der  Klage  ganz  entziehen  (497).  Während  der  Ab- 
wesenheit des  Mannes,  sobald  dieser  bei  einer  Vorladung 
von  6  Wochen  nicht  erscheint  (502),  führt  sie  vollberech- 
tigt ihre  und  ihrer  Kinder  Angelegenheiten.  Grossjährige 
Ehefrauen  verwalten  die  Güter  ihrer  verschwenderischen 
und  willesunfähigen  Männer  ohne  Bestellung  eines  Gu- 
rators  und  können  rechtskräftig  darüber  Verträge  schlies- 
sen.  Die  Wittwe  kann  die  Vormundschaft  über  ihre  ei- 
genen, nicht  über  die  Stiefkinder  führen  „curam  filiorum 
et  bonorum^^  (502).  Die  Wittwe  ist  überhaupt  völlige  Her- 
rin ihrer  Güter  und  als  Klägerin  und  Beklagte  selbstän- 
dig rechts-  und  gerichtsfähig  (500.  507.  498).  —  Auch 
nach  eingegangener  zweiter  Ehe  kann  sie  wegen  früher 
übernommenen  Verbindlichkeiten  belangt  werden. 

Von  dem  Geschäfte  des  Schiedsrichteramtes,  welches 
ein  officium  publicum  genannt  wird,  ist  die  Frau  ausge- 
schlossen; doch  wird  sie  in  bestimmt  bezeichneten  Fällen 
zur  Zeugenschaft  vor  Gericht  zugelassen  (503). 

Durch  die  Ehe  tritt  die  Frau  aus  der  Gewalt  des  Va- 
ters „per  matrimonium  emancipatur  a  patria  potestate" 
(205),  und  wird  eigenberechtigt  „sui  juris  efficiatur"  (501). 

Der  Mann  erlangt  aber  die  Vormundschaft  und  Gewer 
über  die  Güter:  „mulier  enim  ducens  virum  non  solum 
sibi  sed  bonis  suis  in  rectorem  praefecit  et  magistrum" 
(168.  504).  Ueber  die  Aussteuer  (Heirathsgut)  kann  sie  nur 
mit  Zustimmung  des  Mannes  verfügen  (507).  Alle  Ehe- 
beredungen  und  Bestimmungen  „contractus  matrimonii" 
(185),  über  Heirathsgut  geschehen  vor  Zeugen,  homines 
nuptiales,  heiratleut,  rinkleut  (207.  525),  deren  Aussage 
bei  Rechtsfragen  und  Verhandlungen  eine  vorwiegende 
Bedeutung  und  höhere  Beweiskraft  hat.  Die  Bestellung 
des  Dotalitiums  an  Liegenschaften  und  Stadterbe  geschieht 
vor  Gericht  (196.  198). 

Das   germanische  Witthum  (pretium  corpore  desersi- 


LXXIV 

liim,  wird  auch  Dos  -cnaniil  l!)h.  199.  202.  207),  cr- 
scIkmiiI  ahs  Dolaliliuin.  l'j^ciillHinilicJi  ist,  dass  dio  I'rau 
dein  Manne  v'ww  Dos  milhriiii^t  ,  die  1/3  von  dem  Do- 
lalitiiiiM  beträtet,  wcichos  der  Mann  der  Frau  {^iebt  (201. 
191.  J94). 

Der  Mann  kann  das  Gut  i\rv  Vv;\\\  nin-  in  Noth  ver- 
äussorn  (192).  bei  Lie^enscliallen  ist  die  (iiilti^keit  dos 
(lescliäflos  inuner  an  ibr(*  beisliinnuniLj;  t^el)un(len  (19f).  195). 
Spuren  der  siiclis.  (Jei*ad(^  dürfte  man  in  dem  l">bre(htc 
der  Frau  auf  ihre  Kleider  \md  Schmuck  in  dem  Dritttheil 
des  Ilausrathcs  imd  deren  Scheidung  von  Heeri^eriitlK»  vt- 
kennen  (207).  Als  ein  besonderes  Lokalrecht  von  briinn 
„jus  privatum  et  locale  civitatis  Brunncnsis'^  wird  die  Erb- 
folge der  Frau  in  das  Gut  des  Mannes  bei  unbeerbter  Ehe 
aufgeführt;  bei  beerbter  Ehe  gebürt  ihr  ein  Dritttheil  (200. 
355.  364).  —     Verlust  des  Dotalitiums  (186.  187.  188). 

Im  Erbrechte  siegte  überhaupt  nicht  so  rasch  das 
fremde  Hecht,  obschon  die  Lehrsätze  des  römischen  Rechts 
allenorts  in  den  Sprüchen  aufgeführt  sind.  Das  prakti- 
sche Bedürfniss  und  althergebrachte  Herkommen  hielt  sich 
lebendig  und  bewahrte  das  Kiesen  des  Jüngsten  (343), 
das  Sachs.  Drittel  (344.  364)  und  viele  andere  Grundsätze 
des  deutschen  Rechts. 

In  Vormundschaftssachen  (wegen  unreifen  Al- 
ters) ist  zu  bemerken:  Die  Tutela  und  Gura  Bonorum 
wird  unterschieden  (502).  Der  Stadtrath  erscheint  als 
Obervormund,  die  Schöffen  haben  die  Sorge  über  die 
Waisen  (502.  517).  Zur  Vormundschaft  über  die  Kinder 
ist  der  nächste  Schwertmagen  berufen  (147),  doch  kann 
auch  die  Mutter,  nicht  aber  eine  Stiefmutter,  die  Vor- 
mundschaft übernehmen  (502).  Die  Rechnungslegung  der 
Vormünder  (148),  ihre  Bürgschaftsleistung  (142),  die 
Rücklegung  des  jährlichen  Gewinnes  (143)  ist  angeordnet. 
Die  Erhaltung,  ja  Vermehrung  des  Waisenvermögens  ist 
die  erste  Sorge,  daher  demjenigen,  der  dafür  am  meisten 


LXXV 

ZU  thun    verspricht,    selbst  vor   nähern  Verwandten   der 
Vorzug  gegeben  wird. 

Von  Vertragsformen  soll  hier  nur  Einiges  genannt 
werden.  Das  Gültgeschäft,  der  Rentenkauf,  der  Ewig- 
zins, census  perpetuus  (118),  Stadtzins,  census  civitatis 
„erbezins",  erscheint  auch  in  Brunn  als  ein  bestimmter 
jährlicher  unablöslicher  Zins;  hiernach  war  der  Erbezins 
selbst  Gegenstand  weiterer  Veräusserungen.  Am  häu- 
figsten machten  die  Geistlichen,  um  so  ihre  Renten  zu 
sichern,  von  dieser  Form  Gebrauch.  Das  Grundstück 
oder  dessen  Gerechtsame  werden  als  haftend  angesehen. 
Die  Gülte  ging  allen  älteren  Schulden  des  Inhabers  nach 
(118)  und  trifft  das  Zubehör  der  Güter  und  Häuser  (was 
niet-  und  nagelfest  ist),  so  die  Einrichtungsstücke  der 
Badestuben  und  Brauhäuser  (123).  Das  Gültrecht  gewährt 
kein  Vorkaufsrecht  und  beschränkt  den  Eigenthümer  nicht 
in  seinem  Verfügungsrechte,  noch  konnte  man  verlangen, 
dass  noch  ein  anderer  Gegenstand  nachher  neben  Haf- 
tung des  Grundes  oder  Hauses  verpfändet  wurde  (120). 

Die  Belastung  und  Ueberbürdung  des  Grundvermö- 
gens durch  Gültverträge  wird  bei  der  Erhöhung  des  Ver- 
kehres und  dem  Bedürfniss  eines  rascheren  Umsatzes 
des  Vermögens  in  vielen  Städten  gleichzeitig  immer  fühl- 
barer, desshalb  erheben  sich  immer  mehr  Stimmen  ge- 
gen die  ursprüngliche  Unablösbarkeit  des  Ewigzinses.  Kö- 
nig Johann  gestattet  in  Brunn  den  Zins  mit  lJ/2  Proc.  in 
Kapital  zu  verwandeln,  dem  Gültpflichtigen  das  Recht  der 
Kündigung  (redemtio  jure  civitatis)  (!21).  Man  konnte 
eine  Mark  Gülte  mit  6  Mark  lösen,  ein  ungleich  günsti- 
geres Verhältniss  als  in  Prag ,  wo  2  Proc. ,  d.  h.  eine 
Lösung  die  Mark  mit  dem  zehnfachen  Betrage,  gestattet 
war  (119). 

Von  dem  Ewigzins  ist  der  Grundzins  (census  em- 
phyteuticus,  Burgrecht,  Purckrecht  283)  zu  scheiden,  wel- 
cher von  einem  nach  deutschem  Rechte  ausgesetzten  Grunde 


I.WVI 

an  ilcii  Herrn  ilcs  Ho(l(»ns  }^(»zal»It  wird  (c(;nsiis  (jucm  ru- 
slici  a  piiina  villai'uni  localioni'  doininis  fuiidi  soivunt 
118),  vv  <Mschoinl  als  ((misus  constitutiis.  In  der  llcj^cd 
cntscluMdot  über  (jrösso  nnd  Ikischaironlicit  dieses  Zinses 
der  Vertrag,  sonst  das  (Jewolinheitsreclit  (coniinunis  villa- 
ruMi  (piae  suh  censu  locantur  consuetudo  et  jus  118).  Bei 
Heurtheilung  dieses  (jescliäftes  werden  roniisclu;  Grund- 
sätze über  die  einphyteusis  (283.  284)  neben  deutschen 
vorgebracht.  Der  Herr  kann  ohne  Hülfe  des  Richters  den 
Zinspllichtigen  (tributarius,  subses)  pfänden,  Sjähiiger Zins- 
rückstand gestattet  die  Einziehung  des  Grundes,  doch  niuss 
jedes  Jahr  der  Rückstand  ötTentiich  vor  Gericht  verkündet 
werden.  Der  Zinspdichtige  führt  selbdritt  den  Beweis 
der  Zahlung  des  Zinses  gegen  die  Einsprache  des  Herrn 
(117.  281). 

Bei  Kauf,  Schenkung  und  den  übrigen  Ver- 
trägen ist  ausser  einigen  kleineren  Eigenheiten  kaum 
Wesenthches  zu  bezeichnen.  Römische  Rechtsi2;rundsätze 
walten  hier  in  grösserem  Umfange  ob  (282).  Verkauf  von 
beweglichen  Sachen  und  der  Verkehrsgegenstände  musste 
auf  offenem  Markte  (in  foro  publice)  geschehen,  über 
Kaufauftrag  wird  ein  lehrreicher  Fall  aufgeführt  (274). 

Zur  Vollendung  eines  Geschäftes  und  besonders  des 
Kaufes  gehört  die  Gabe  des  Gottes -Pfennigs  als  Zeug- 
niss  des  Geschäftes  (denarius  qui  omnem  contractum  fori 
ratificat  280). 

Gewisse  Kaufgeschäfte  konnten  nur  vor  bestimmten 
Personen  geschehen,  vor  zwei  von  den  Kaufzeugen  un- 
terschiedenen Subemtores  „  Unter käuffel",  bei  Markt  und 
Handelsgegenständen  (707).  —  Mercipotales ,  Lit  copiales, 
Lei-Kaufleut,  Lei -Käufer,  Kaufszeugen,  welche  nach  abge- 
schlossenem Geschäft  den  Leitkauf,  mercipotum,  vollzie- 
hen. Dieser  schliesst  den  Rücktritt  von  dem  Geschäfte 
aus  (4). 

Der  Vei'käufer  muss  dem  Käufer  den  freien  Besitz 
der  Sache  überlassen  und  bei  Grundstücken  den  Verkauf 


LXXVII 

gerichtlich  vertreten  und  gegen  Ansprüche  dritter  Perso- 
nen zur  Zeit  Gewer  leisten,  üer  Käufer  kann  die  Wan- 
delungsklage bei  Pferden  anstellen,  welche  2  Haupt- 
mängel haben,  herzschlagig  (haertschlagig)  und  rotzig. 
Doch  erlischt  diese  Klage  binnen  3  Tagen  (278). 

Die  Gewer leis tun g  (warandia)  „disbrigatio^^.  Land- 
schirm, wegen  jeder  Arrestatio.  Ein  Versprechen,  die  ver- 
kaufte Sache  von  allen  Ansprüchen  frei  zu  machen  „dis- 
brigare  eam"  (594). 

Bei  Verträgen  über  Stadt -Eigen  und  Erbe  vor  den 
offenen  echten  Ding  (coram  judicis  et  juratis  325,  co- 
ram  actuato  judicio  325),  konnte  nur  gegen  Einweisung 
in  den  Besitz  und  dessen  Folgen  die  Einsprache  bin- 
nen Jahr  und  Tag  geschehen  (praescriptio  in  jure  ci- 
vili  et  annua  et  diurna  322).  Während  dieser  Frist 
muss  der  Verkäufer  den  Käufer  schirmen.  Gewer  lei- 
sten, Landesschirm  (disbrigatio).  Die  Form  der  Einwei- 
sung: der  Verkäufer  giebt  das  Gut  vor  dem  Richter  auf 
und  der  Richter  weist  den  Käufer  ein.  Innerhalb  der 
Stadt  genügte  für  die  Sicherheit  der  Gewerleistung  der 
städtische  Besitz.  Nichtangesessene  mussten  dafür  Bürg- 
schaft leisten.  Die  Realgewerbe  und  Realrechte  werden 
dem  Erbe  und  Eigen  in  Hinsicht  der  Uebertragungs- 
formen  gleichgestellt.  Die  Innungen  suchten  in  ihren 
Versammlungen  auch  die  Uebergaben  von  Zunftgerechtig- 
keiten vorzunehmen  (325):  dagegen  erhob  sich  der 
Stadtrath. 

Besondere  Forderungsrechte  mit  lokaler  Färbuns  sind 
noch  anzuführen:  „Spielgeld"  Spielschuld  ist  nach  altem 
Stadtbrauche  nicht  vor  Gericht  klagbar  (173).  —  Das 
„Trinkgeld"  (debitum  pincernae)  kann  nur  durch  den 
Wirth  im  Stadtgericht  innerhalb  der  Mauern  verlangt  wer- 
den. Der  „Lidion"  (pretium  debitum)  kann  nur  die  Dienst- 
person oder  ein  gedungener  Arbeiter,  servitor  oder  ope- 


I.WVIII 

rarius  convontiis,   lordcM'u,  welcher  die  Mietho  (convenlio- 
iiein)  (M-\vt'is(Mi   k;iiui. 

lune  hesondcrc  Vermitlluiii^  dos  Gerichts  Ix'i  ciir/.cl- 
lUMi  \ CrlraiiSf^eschiiltcMi  w  iiidc  liiuilii^  von  den  ParteicMi 
j^elordert,  in  Form  eines  Zeuf^nisses  iil)er  die  vorj^enoni- 
nuMie  i;eri(li(liche  ll.indUini;:  (U(^  Verkündii^unj^  des  Ge- 
schürtes in  (h'n  \'ierl)iini\en ;  si(*  nannte;  man  „L'i-kunde''  (Jus 
leslimoniak«,  jus  (|uo(l  urkund  dicitur  352),  das  beurkun- 
den des  Geschäftes  durch  das  Gericht  (publicatio  f|uae 
dicitur  uikund  439).  Sie  wiid  hesonders  eruäluit  hei 
Protestation  (protestatio  ])er  urkund  330),  bei  {^(^zahllem 
lleiratlis^eUle  (186),  bei  Abschluss  eines  Zinsvertrages. 
Auch  die  GerichtsaJji^abe  für  die  Handluni^  kommt  i^leich- 
falls  unter  den  Namen  „urkund^'  vor  (denarii  judiciales 
(jui  urkund  dicuntur  341). 

Von  gemeinrechtliclicn  Bestarkungsverträgen  erscheint 
am  häufigsten  die  Bürgschaft  „cautio  fidejussoria  neben 
der  cautio  pignoraticia  und  juratoria"  (371.422).  Die  Bürg- 
schaft nimmt  ausserdem  im  Strafrechte  eine  sehr  wichtige 
Stellung  ein.  Zur  Bürgschaftsleistung  war  nur  der  Einge- 
sessene berechtigt  und  in  höheren  Sachen  nur  dann,  wenn 
er  50  Talente  städtisches  Besitzthum  hatte  (290),  ferner 
Bürgschaft  für  das  Erscheinen  vor  Gericht  (289).  Bei  Ein- 
lassung in  den  Streit  w  urde  Bürgschaft  geleistet  für  Scha- 
den und  Ausgang  der  Sache  (554.  422)  [(210  —  213)]. 

Das  Einlag  er  (obstagium)  konnte  solidarisch  ülDer- 
nommen  werden  (130.  131).  Als  Sicherung  der  Geld- 
schuld und  Bestärkungsmittel  der  Verträge  kennt  man  das 
deutsche  „halten  zu  Hand  und  Halfter",  das  Ant- 
worten zu  Hand,  die  Uebergabe  des  zur  Schuldzahlung 
verurtheilten  Schuldners  durch  den  Bichter  an  den  Gläu- 
biger, der  ihn  bei  Wasser  und  Brod  halten  soll  ohne 
Fesseln,  doch  ist  ihm  die  strenge  Form  gewährt,  den 
Schukhier  auch  dem  Unterrichter  auszuliefern,  der  ihn 
, .stocken   und   blocken"    konnte.       Das    Schuldgefängniss 


LXXIX 

währt  nur  14  Tage,  dann  entlässt  ihn  der  Gläubiger.  Er 
leistet  das  eidliche  Versprechen,  dass  er  einen  Drilttheil 
des  fernem  Erwerbes  dem  Gläubiger  zuwenden  wolle.  — 
Der  Gläubiger  kann  auch  dem  Schuldner,  wo  er  ihn  an- 
trifft, zur  Deckung  der  Schuld  das  Dritttheil  seiner  fah- 
renden Habe,    selbst  an  Kleidung,   nehmen. 

V.  Für  das  Strafrecht  lässt  sich  aus  den  einzel- 
nen Sprüchen  eine  Reihe  von  Verbrechen  aufführen  und 
die  Scheidung  der  Strafbarkeit  der  einzelnen  Handlungen 
erkennen. 

Die  Manschlacht  (homicidium)  wird  immer  vorerst 
genannt ,  aber  Meuchelmord  (mortificatio) ,  dann  Raubmord 
(reraup,  mortificatio  quod  adnexum  spohum  habet)  von 
einfachem  Mord  und  Todtschlag  geschieden,  diesem  der 
culpose  Todtschlag  (Tödtung)  bei  Fehde  und  Nothwehr 
entgegengesetzt.  Bei  Meuchelmord  und  Raubmord  ist  das 
Verfahren  auch  rasch  und  summarisch  —  nur  Eine  La- 
dung, auf  Nichterscheinen  folgt  die  Mordacht  —  auch 
ohne  Vertheidigung  durch  Vorsprecher. 

Ganz  straflos  bleibt  Tödtung  eines  Mannes  der  den 
gebotenen  Strassenfrieden  verletzt,  der  den  Ruf  des  Rich- 
ters bei  städtischer  Fehde  nicht  achtet  und  mit  den  Waf- 
fen betroffen  wird.  Als  Strafe  soll  selbst  den  Getödteten 
der  Kopf  abgeschlagen  werden.  Culpose  Tödtung  durch 
Werfen  und  Schiessen  wird  dann  gestraft,  wenn  sie  auf 
einer  gangbaren  Strasse  vorfiel  (374). 

Die  „redliche  Tödtung",  nach  andern  Quellen:  „der  Todt- 
schlag ausser  der  Friedenszeit  aus  ehrbarem  Anlasse"  (ex 
honesta  causa),  wird  durch  Bedefart  gesühnt  (376).  Auch 
die  Tödtung  in  offener  Fehde  (inimicitia  manifesta)  wurde 
nicht  als  Mord  (mortificatio  dici  non  potest  quilibet  cavere 
sibi  potest  526)  betrachtet.  Straflos  ist  die  Tödtung  bei 
Nothwehr  (vim  vi  repellando  367). 

In  der  Behandlung  der  Nothwehr  scheidet  sich  das 
Brünner  und  Magdeburger  Recht.     Dieses  fordert,    dass 


I.WX 


ivM'h  (Ic'in  l'iill  i\vv  TixlhiMp;  dein  Hichtcr  sogleich  die  An- 
zoifj;c  f^tMunclil  und  (his  Scliwort  ;uis}4(^li(;fert  worden  inüs- 
s(\  —  auf  (»in  so  hoschlcunij^tos  VtM'fahrcn  wurde»  nach 
nrüiuKM-  H(>clit  niolit  Ix'standon  (369).  —  Des  Ycrdaclitcs 
der  Tiidluni;  inussl(^  man  sich  mit  (i  Zeuj^cui  entwehren, 
iiKUMu  man  so  die  Notliwciir  erwies.  Straflos  bleibt  auch 
(he  Tikltung  (U's  Geiichteten,  wenn  (heser  Gewalt  versuclit 
(602).  Für  die  Mitliiille  des  Todtschla^s  und  anderer  gros- 
sen Verbreclien  erselieint  der  Name  Voll  ei  st  (709):  „ope- 
ram   dare    (>t    consiliuuj    praebere"  (725). 

Von  andern  Verbrechen  fiihren  wir  Gewalt  an  Frauen: 
oppressio  violenta,  delloratio  viri^inis,  coi;nilio  carnalis ; 
letztere  bleibt  an  einer  persona  levis  straflos  (495). 

Für  den  Beweis  des  Verbrechens  sind  genaue  Nor- 
men für  die  verschiedenen  Arten  gegeben:  Nothzucht 
muss  binnen  drei  Wochen  von  der  That  angeklagt  wer- 
den, widrigens  das  Klagrecht  erloschen  ist.  Die  oppres- 
sio violenta  wird  mit  Gerüfte  und  Leibzeichen  beklagt. 
Die  Siebenzahl  der  Zeugen  findet  sich  in  Uebereinstim- 
mung  mit  anderen  Quellen  bei  Nothzucht  und  Adulterium. 

Bei  Mädchenraub  kennt  das  Stadtrecht  noch  eine 
altdeutsche  Rechtssitte.  Das  Mädchen  und  den  Räuber 
stellt  man  in  einen  Kreis  von  Verwandten  und  ehrbaren 
Zeugen.  Jener  soll  weder  durch  Drohungen  noch  Bitten  die 
freie  Entscheidung  verkümmert  werden,  es  soll  ihr  die 
Wahl  bleiben  sich  ihrem  Entführer  oder  den  Eltern  zu- 
zuwenden.  Der  Entschluss  des  Mädchens  ist  für  das 
Schicksal  des  Mannes  entscheidend.  Im  letzten  Falle  trifft 
ihn  der  Tod,  im  erstem  führt  er  sie  als  sein  Eheweib 
nach  Hause,  obwohl  ihn  dennoch  als  Störer  des  Stadt- 
friedens der  Rechtsnachtheil  trifft,  dass  er  den  Erban- 
spruch auf  das  Gut  der  Frau  verUert  (492.  521)   [(101)]. 

Den  Ehebruch  kann  nur  der  Mann  mit  Klage  ver- 
folgen; trifft  dieser  die  Frau  und  den  Ehebrecher  auf 
handhafter  That,  so  kann  er  beide  tödten  und  entgeht 
durch  die  Anzeige  jeder  Busse  (490). 


LXXXf 

Zu  den  schweren  Verbrechen  wird  der  Bruch  des 
Hausfriedens,  die  „ heimsuche '%  invasio  domus  (725); 
gezählt.  Raub  und  Diebstahl  einerseits  und  Kirchenraub, 
Beraubung  eines  Todten  und  andere  quahficirte  Arten 
andrerseits,  werden,  wie  allenthalben  in  Deutschland,  in 
Hinsicht  der  Bestrafung  und  in  dem  Verfahren  genau  ge- 
schieden (300  fl'.).  Das  gestuhlene  Gut  ward  Jahr  und  Tag 
bewahrt,  um  es  dem  Eigenthümer  zu  verabfolgen  (300. 309). 
Nach  dieser  Frist  und  nach  dem  öffenthchen  Ausrufe  fällt 
ein  Drittheil  desselben  dem  Richter  zu. 

Eine  vollständige  Reihenfolge  der  übrigen  Verbrechen 
und  Vergehen  aufzuführen,  macht  die  Anordnung  des 
Schöffenbuches  überflüssig,  da  sich  daraus  leicht  die  ein- 
zelnen wichtigen  Fälle  auffinden  lassen. 

Auf  die  Bemessung  der  Strafbar keit  der  einzelnen 
Handlungen  hat  die  Idee  des  Stadtfried ensbruchs 
entscheidenden  Einfluss.  Alle  schweren  Verbrechen  wer- 
den als  Bruch  und  Gewalt  am  Stadtfrieden  aufgefasst  und 
der  Verbrecher  als  Verletzer  des  Friedens  bestraft.  Dies 
tritt  in  einem  Falle  am  deutlichsten  hervor,  wo  eine  Ver- 
wundung an  einem  geweihten  Orte  von  dem  Beschuldig- 
ten dreifach  gesühnt  —  tripliciter  emendari  —  werden 
muss:  dem  geisthchen  Gerichte  als  Bruch  des  Gottesfrie- 
dens ,  dem  weltlichen  Gerichte  als  Bruch  des  Stadtfriedens, 
dem  Beschädigten  mit  dem  Schadenersatze  (727).  Der 
Bruch  eines  von  Richter  und  SchölTen  ausdrücklich  in 
besonderen  Fällen  gebotenen  Friedens  unterliegt  aber  ei- 
ner ungleich  höheren  Strafe,  als  jede  andere  schwere 
Missethat,  und  der  Vorgang  gegen  den  Friedbrecher  ist 
von  dem  gewöhnhchen  Strafverfahren  geschieden  (48).  Ihm 
ist  das  Recht  der  Bürgenstellung  und  die  Vertretung  ge- 
nommen; auf  die  That  selbst  folgt  die  öffentHche  Ladung, 
beim  Nichterscheinen  sogleich  die  Ächtung  des  Flüchtigen. 

Von  dem  Rechte  der  Verwandten,  eine  an  der  Fa- 
milie begangene  That  zu  rächen,    finden  wir  nur  verein- 

6 


lAWII 

/('lU'  i\iiclikliinii(^  in  (Mtiiucui  S|)riichen.  Den  Vciwandlcn 
wird  (M'st  (liiiii)  der  Lcicliiiaiii  des  (ieuKH-dcIcMi  zur  licor- 
dif^uH};  luMMUsi^ci^chcM,  svciiii  si(Hiiir^sclijilt  j^cIcMslct ,  dass 
sio  von  j(»(l(M'  Hache  ahslclicn  und  iMicdcn  liallcn  wollen 
(410).  Aneli  die  Parteien  niussten  l)ei  jeder  strafriu^htli- 
elien  Verliandlnnj;  Hin'iischan  leisUui,  dass  sie  dem  Ge- 
rielite  ijjehorelien,  den  Spiueh  d<'s  (leriehts  als  Hecn- 
dic;nni^  dei*  weiteren  FeluU^  anselui  und  nicht  eiiicinniich- 
liij;   Haclie   nehmen   wollten   (2J)2). 

In  den  verschio(U'nen  SIrafarten  dcM*  \  erbrechen  zeif^t 
sich  die  Mannii^faltii^keit  mittelalteiiicher  Formen.  Die  Todes- 
strafe „capitis  sententia"  (554)  ist  el)enfalls  die  höchste  und 
gewöhnliclie  Strafe  „das  höcliste  Gericht'*  „liöchste  iiecht^', 
und  tritt  in  allen  schwoi-en  Stiailallen  ein.  Das  Schwere! 
„poena  gladii"  (522) ,  „decollatio  capitis-'  (488.553),  „trun- 
care  capite^'  (530),  als  Strafe  von  Raub  und  Mord  (522), 
Raub  einer  Wittwc,  Friedbruch  (330),  scheidet  sich  von 
der  mindern  Strafe  des  Galgens  „suspendere  in  ligno,  in 
patibulo",  der  gewöhnlichen  Strafe  des  Diebstahls  (544. 
545.  549).  Die  Galgenstrafe  wurde  durch  Ketten  geschärft, 
bei  Betrug  und  Hehlerei  (525.  302.  549).  Das  Lebendig- 
begraben ^vird  bei  dem  Verkauf  eines  Kindes  an  einen 
Juden  erwähnt.  Besondere  Schärfungen  der  Todesstrafe, 
als  Radebrechen,  Pferdeschleifen,  treflen  ganz  ausgezeich- 
nete Verbrecher.  Dahin  zählt  einmal  die  Verletzung 
des  Gastrechtes  durch  Mord  „das  tuet  man  czu  einem 
bilde,  dass  sich  eii;i  jeglich  vor  semlich  bosheit  huete'*  (525). 
Der  Fälscher  von  Urkunden  (372),  der  Brandleger  (384), 
der  Dieb  geweihter  Hostien  (544),  wird  mit  dem  Feuer- 
tode bestraft.  Verstümmelnde  Leibesstrafen:  Ausschneiden 
des  Auges  steht  auf  Theilnahme  am  Kindsverkauf  (537), 
Abschlagen  der  Hand  auf  Fälschung  von  Schlüsseln, 
Münzen  (273.  258.  548) ,  Abschlagen  des  Daumens  auf  Fäl- 
schung von  Würfeln  (546.  485).  Dem  Meineidigen  (99), 
dem  Verleumder  (620)  wird  die  Zunge  ausgeschnitten. 
Wer  einen  Schöffen   schilt,    dem   soll   die  Zunge    an   den 


l.XXXIII 

Pranger    genagelt   und   ihm    zur   Erlösung    ein    Messer   in 
die  Hand  gegeben  werden  (556). 

Aus  diesen  einzelnen  Beispielen  tritt  deutlich  genug 
hervor,  dass  die  Strafarten  vorwiegend  Abschreckung  be- 
zwecken und  höchstens  noch  einige  S])uren  einer  rohen 
Präventionstheorie  erkennen  lassen  (410). 

Als  Freiheitstrafe  erscheint  der  Öffentliche  Stock 
„cippus  forensis"  (305),  in  welchem  der  Verkäufer  ei- 
ner Frau  (495),  der  zahlungssäumige  Schuldner  (178), 
der  Diebstahlsverdächtige  3  Tage  eingeklemmt  wurde. 
Doch  bestehen  ganz  besondere  Gefängnisse  initer  der  Ob- 
hut des  Unterrichters  und  der  Aufsicht  der  Schöffen  (305). 

Die  Stadtverweisung  und  Stadtacht,  proscriptio  (598), 
bannitio  (600),  interdictio  civitatis  (540),  „Yurzalen-'  [(5)], 
zunächst  als  Folge  des  Gerichtsungehorsams,  schliesst  in 
schweren  Fällen  die  Rechtlosigkeit  in  sich  und  hat,  so- 
bald sie  in  Brunn  ausgesprochen  ist,  für  alle 
Städte  Wirkung,  welche  Brünner  Recht  gebrau- 
chen (598  ff.),  wiewohl  sonst  eine  Aechtung  nur  inner- 
halb der  Grenzen  des  Weichbildes  Wirkung  hat  (600j.  — 
Jeder  wird  der  Stadt  ^ erwiesen,  der  eine  entehrende 
Körperstrafe  erfahren  hat  (540).  Wie  sich  in  den  Folgen 
die  ,, interdictio  civitatis"  von  der  „proscriptio"  scheidet, 
die  Stadtverweisung  zuweilen  nur  auf  ein  Jahr  oder  eine 
Reihe  von  Jahren  ausgesprochen  wird,  so  unterschied 
man  auch  bei  der  Wirkung  der  Aechtung ,  aus  welchem 
Grunde  oder  Anlasse  sie  verhängt  wurde  (557). 

Eine  Anzahl  von  Vergehen  wird  mit  Geldbussen  ge- 
sühnt, und  leibliche  Strafen  werden  in  Zahhuigen  der  ihnen 
gleichgestellten  Werthbeträge  verwandelt. 

Der  allgemeine  Ausdruck  „emenda",  „wandel",  „bes- 
serung",  umfasst  sowohl  die  Busse,  welche  dem  Verletz- 
ten gebührt,  als  auch  die  Gerichtsw^ette  „emenda  judicia- 
alis"  (397),   und   ist   schon   schwer   von   dem  Schadener- 


satze  zu  scheiden.     Doch  wird  bei  genauer  Vergleichung 
klar,    dass   eine   tiefere  Unterschöidung    zu   Grunde   liegt: 


6 


LXXXIV 

selbst  Spuren  ilcs  (iomposilioncnsystcms  liclcii  d.ihci  ikm-Ii 
liervor  „hosstMnini?,  composilio  lunnicidii"  (3!)3).  I)i(3  Go- 
riclitswi'ttc  IoIl;!  dciu  Aiiilc,  ni(  lil  der  Person  des  Uielitors 
„onicndao  non  ix-isonain  sed  ollieinni  consecpunitur-"  (717). 
Dem  Hieliler  stelil  ])ersiinlieli  <'in  IMiindunL;sre(;lit  vvof^eii 
der  nilli.^en  (liMielilshnsso  /n ,  diis  er  niil  Miissii^nni,'  zu 
iil)en  lii\t(4l(>).  Von  den  (lel(ll)ussen  üherliauj)!  Ii;it  niichst 
der  Partei  und  dein  Itieliler  imch  dio  Stadt  einen  Aniheil, 
gevvohnlieli    d(Mi   Drittlheil   (U'i  Sharsuinnien   (603). 

Der  Heiinlall  des  Verniii^ens  als  StralToli^e  —  in  frü- 
herer Zeit  an  den  l.aiuleslierrn ,  Non  diesem  den  Klöstei'n 
und  Stiltern  rücksi(;htlicli  der  aut  ihren  (iehietc^n  veriiht(;n 
Verbreclien  zui^ewiesen ,  endMeli  auch  an  die  Städte  i^c- 
konnnen  —  ist  nach  (h'n  Seli()irensj)rüehen  nur  in  we- 
nii^en  AusnahmslVdlen  no(-h  erkemd)ar.  Der  (irundsatz, 
dass  der  Naeldass  des  Verbrechers  an  dessen  Erben, 
Frau  und  Kinder,  falU^,  liat  sich  als  neueres  Reclit  Gel- 
tuns verschafft.  Nur  in  den  schwersten  Friedbruchsa- 
chen  kommt  der  alte  strenge  Grundsatz  in  Anwendung. 
Bei  offenem  Stadtfriedbruch  „tertia  pars  bonorum  ad  ju- 
dicem  pertinet  ipso  jure"  (530),  bei  Münzfälschung  „ter- 
tia pars  cedet  judici,  tertia  civitati"  (543),  bei  Urkunden- 
fälschung „tertia  pars  judici,  tertia  liberis  et  uxori,  tertia 
actori''  (542).  Zu  beachten  bleibt,  dass  in  diesen  Fällen 
den  rechten  Erben  noch  immer  ein  Theil  des  Vermö- 
gens bleibt  und  in  der  Regel  der  Richter  und  die  Stadt 
einen  Antheil  haben,  sich  dagegen  kein  Anspruch  des 
Landesherrn  findet. 

Die  Strafe  der  Talion,  welche  in  den  altern  Stadt- 
rechten und  besonders  in  jenen,  die  wir  als  Quelle 
des  Brünner  Rechts  ansehen,  eine  so  wichtige  Stelle  ein- 
nimmt, wird  nur  noch  bei  den  Verbrechen  der  absicht- 
lich falschen  Anklage  erwähnt  —  die  Strafe  ist  die  des 
angeschuldigten  Verbrechens  (554).  Die  Anwendung  der 
Talion  aber  auf  nicht  durchgeführte  Klagen  des  Richters 
und  der  Schöffen  ist  sehr  beschränkt  (555). 


LXXXV 

Für  iillo  diese  Falle  })leiben  die  allen  Stadtrechte 
„jura  originalia"  „privilegia"  noch  immer  die  Ilauptquelle, 
darnach  werden  alle  Strafsatze  bemessen;  reichen  diese 
nicht  aus ,  so  kann  aber  auch  durch  neue  Schöffen- 
satzungen die  Lücke  und  der  Mangel  ergänzt  werden  (221). 
Die  mit  Brünner  Recht  bewidmeten  Städte  und  Dörfer  fan- 
den bei  der  Anwendung  dieser  Sätze  sehr  häufig  Beden- 
ken und  darüber  sind  in  den  Schöffensprüchen  die  reich- 
haltigsten Angaben  (222  ff'.  272  ff.).  Für  jene  Busssätze, 
welche  der  Richter  und  die  Schöffen  von  Fall  zu  Fall  fest- 
setzen, wird  der  Ausdruck  „gemacht  wandel"  gebraucht. 
„Emendae  quae  in  privilegiis  civitatis  non  sunt  expres- 
sae"  (273). 

VI.  Wie  im  Privat-  und  Strafrechte  neben  deut- 
schen Gewohnheiten  auch  Lehren  des  römischen  Rechts 
aufgeführt  werden,  so  ist  dies  auch  im  Verfahren 
der  Fall. 

Die  altern  deutschen  Grundlagen  und  Grundansichten 
durchdringen  die  ganze  Haltung  der  Gerichtsverfassung 
und  alle  Hauptzüge  des  Processganges,  was  gar  deut- 
lich in  vielen  einzelnen  Bestimmungen  hervortritt.  Doch 
auch  Sätze  des  romanischen  Processes  zeigen  sich  schon 
wirksam  bei  Darstellung  einiger  Lehren,  selbst  bei  der 
Beurtheilung  einzelner  Fälle. 

Wie  bei  dem  bischöflichen  Offizial  oder  Decanus  die 
städtischen  Schöffen  in  Klagen  des  Privat-  und  Straf- 
rechts Belehrung  nachsuchten,  so  schöpften  die  Stadt- 
schreiber aus  den  canonistischen  Schriften  eine  Gelehr- 
samkeit, welche  oft  nur  als  Schmuck  der  einzelnen  Ent- 
scheidungen verwendet  wurde. 

In  vielen  Theilen  des  Verfahrens  war  der  ältere 
Rechtsgang  zu  schwerfällig  geworden,  es  zeigten  sich 
durch  das  Missverständniss  des  Wesens  und  der  Bedeu- 
tung einzelner  Institute  fühlbare  Lücken  und  Zweifel:  da 
bot  der  praktisch  ausgebildete  neuere  canonische  Process 


I.XXXVI 

AuslülllV  und  ciilspr.icli  dein  .»W|jriil)li(kliclu'ii  licdiirf- 
iiissc.  hist  niil"  jedem  Hl.itl  unseres  S(li()ll"eiil)ue,lies 
liissen  sich  \'\\v  dieses  lUiij^en  der  (liunds;i(/.e  des  iil- 
lei'u  Heelils  niil  ilcv  l'jriwirkun)^  ncnuM-ei"  iMnineu  Hei- 
s|)iele  .'uirsauindeii.  Die  Schi»(lens])i'Uehe  in»  Aidunif^e  l)e- 
wnlu'eii  dai^'eiien  \\oit  mehr,  ;ils  (He  AuslVdu'uniien  im 
Seh(>fVeid)uehe.  che  Verl)in(hn)ii  mi(  (h-n  iilleni  Ausclwiu- 
unLKMi.  Dieser  seljeiiil)ai'e  Widei'spiueh  erkliii'l  sic^li  d.i- 
durcli  kMcliI,  (hiss  die  Beii;riin(hmii  und  AusliduMinii  im 
letzteren  selir  oft  (Um-  Tliiili^keit  dos  Stadtschreibers  odcT 
Notars  ani^ehiirt,  die  Forthihhuij^  einzehuM*  ^^iehtili;en  Fra- 
gen des  Verfahrens  aber  die  minder  i^elehrten  unbelan- 
lienen  Sehiidcn  auf  das  ältere  Verfahren  zui-üekflihrte. 
Am  wirksamsten  war  jedoeh  die  Forldauer  des  iiltcTn  Ver- 
fahrens durch  den  lebendigen  Gebrauch  und  das  Ansehen 
des  alten  Strafrechtes  „der  Jura  originalia"  gesichert.  Durch 
diese  allein,  welche  sich  noch  durch  und  durch  auf  die 
alten  Ansichten  vom  Beweisverfahren  stützen,  wurde  somit 
die  Uebermacht  der  neuen  Doctrin  in  einer  Weise  abge- 
wehrt, wie  es  bei  der  geringen  Bedeutung  der  Bestim- 
mungen über  Privatrecht  nicht  der  Fall  sein  konnte. 

Für  die  geschichtliche  Gestaltung  einzelner  Process- 
Institute  bieten  die  Abschnitte:  über  den  anevang  „arre- 
statio"  (95  fr.),  von  den  Klagen  (1 — 58),  „de  interdi- 
ctis''  (390  ff.) .  die  Stellung  des  Richters  zum  Verfahren 
(406),  die  Auffassung  des  Schiedes  u.  s.  w. ,  wie  kaum 
eine  andere  Rechtssammlung,  Zeugnisse  für  das  allmä- 
lisie  Durchdrinsen  und  Wachsen  römischer  Ansichten.  — 
Wie  lehrreich  sind  sie  eben  durch  den  Versuch  und  das 
Bemühen,  für  Institute  des  germanischen  Rechts  und  Ver- 
fahrens eine  Stütze  in  einzelnen  Stellen  römischer  Rechts- 
quellen zu  gew'innen. 

In  der  Natur  der  Sache  liegt  es  jedoch,  dass  sich  in  dem 
strafrechtlichen  Verfahren  die  F'ormen  des  germanischen 
Verfahrens  länger  und  fester  erhielten  als  in  dem  Civil  - 
Processe.     In  Strafsachen  ist   das   reine  Anklage  verfahren 


LXXXVII 

das  regelmässige  „orclo  judiciarius''  (410);  von  diesem  soll 
nur  in  „excessibus  notoriis"  (426),  „delictis  manifestis" 
(410)  eine  Ausnahme  gemacht  werden.  Neben  dem  stren- 
gen Grundsatze ,  dass  nur  über  die  Klage  des  Beschädig- 
ten oder  der  ihn  vertretenden  Verwandten  und  Herrn  ein 
Verfahren  möglich  ist  (370.  371.  377.  719.  720),  tritt 
schon  die  Anklage  und  Rügepflicht  des  Richters  und  der 
Schöffen  in  wichtigen  Fällen  ein  (24.  710)  „judex  vicem 
actoris  supplet"  (543).  [Für  Anbringung  der  Klagen  be- 
stimmte Fristen  von  3  Tagen  (54.  56) ,  —  die  Bestrafung 
einer  actio  frivola  (73),  —  Jus  talionis  bei  unrechter  An- 
klage (556),  —  Zahl  der  Klagen  (22),  —  Vorrang  un- 
ter mehreren  Klagen  (22  ff.),  —  die  Fristen  von  drei- 
mal vierzehn  Tagen  (371)]. 

Die  Reihenfolge  gerichtlicher  Handlungen  ward  eröffnet 
durch  die  Klage  oder  Beschuldigung,  „accusatio"  ganz 
gleichbedeutend  mit  actio,  quaestio  (67)  „querimonia''  (10). 
Auf  die  Klage  folgte  die  Ladung  des  Beschuldigten,  wel- 
che mit  voller  Genauigkeit  und  Formstrenge  ausgeführt 
sein  musste,  um  ein  regelmässiges  Verfahren  zu  begrün- 
den „citatio  per  edictum^^  (^27),  durch  den  praeco,  Bütel, 
Bedeln  (125)  j  —  Öffentliche  Ladung  bei  Verbrechen.  [Un- 
gehorsam gegen  Ladungen  (262),  Folgen  (13),  Anzeige 
der  ehaften  (115.  116.  447)]. 

Die  Klage  wird  in  Anwesenheit  des  Beklagten 
nochmals  wiederholt  und  hat  die  Form  eines  Urtheil- 
antrages  [Formen  (7.  10)],  und  enthält  zugleich  das 
Anbieten  der  Beweismittel.  Jedes  Formversehen  konn- 
te den  Verlust  der  Sache  nach  sich  ziehen  (67),  Der 
Beklagte  —  Antworter,  responsahs  —  konnte  gegen  die 
Klage  eine  förmliche  Antwort  in  der  Weise  eines  Ur- 
theilantrages  „responsio^^  oder  dilatorischer  Einreden 
(8):  der  nicht  förmhchen  Ladung  (125),  des  nicht  gehö- 
rigen Gerichtsstandes  (5.  14.  19),  eines  mangelhaften  Be- 
weisanbietens  (10)  vorbringen.   Sehr  wichtig  sind  hier  die 


lAWVIII 

uiiit'anf^roii'licn   |{('sliiiiiiiuiij;cn    iihcr  die  Sli'lluiii^  di'i'   V'or- 
sprecluM"   im  Vcrlalucii  (59  11'.  5Si)  {]',]. 

I),is  IW'wcisiirlhcil  (i'ill  uns  ;iiis  xiclcii  Sicllcii  iit  der 
RcinluMt  d(\s  iillorii  dculschcn  Vcrriilircns  cMliici^cii.  Auch 
die  iillcrc»  Ansicht  iihcr  das  IU*\\(Msro(;ht  liat  sich  in  ein- 
zelnen Sätz(Mi  (»rhallcn  und  hlcihl  d(M"  Schwerpunkt  der 
Verhandiuni:;.  Auf  die  Vorcntscheiduni^  „wer  das  Hecht 
zum  lU>\\eise  hat"  wird  der  i:;anze  Nachdruck  L?eleij;t  und 
fiir  diese  schwierii^e  Frage  den  Siliüllen  eine  Keihe  von 
llidfsniitteln  an  die  Hand  gegeben.  „Ileus  iide  dignus,  qui 
l)oni  noininis  (^t  etiain  fainae,  j)otius  adniittilur  ad  defen- 
denduni  honorem,  corpus  et  res,  (piam  vincatur  per  acto- 
rem"  (2).  Dies  wird  wiederholt  als  (irundsatz  ausgespro- 
clien  und  angewendet.  Eben  weil  wir  hier  an  dem 
Wendepunkte  des  Beweisverfahrens  stehen ,  müssen  die 
Ausnahmsfälle  von  dieser  Regel,  welche  als  solche  auf- 
geführt sind,  sehr  beachtet  werden.  So  ist  der  Charakter 
des  Beweisverfahrens  noch  vorwiegend  deiitschrechtli- 
cher  Natur.  Noch  nehmen  der  Eid  und  die  Eideshülfe 
ihre  alte  Stellung  ein:  Eid  ,,juramentum  corporale"  (411), 
„coram  tribiinali,  coram  populo"  (465),  „tangens  crucem" 
(429.453.461),  „in  cruce  demonstrare"  C'^^l),  cum  duo- 
bus  digitis"  (451.  462)  —  Eid  auf  das  Pferd  bei  dem 
anevang  (101)  —  Forma  juramenti  a  scabinis  probata" 
(442)  —  Fallen  im  Eide  durch  Vernachlässigung  der 
Formen  (442.  449)  —  „se  expurgare  duobus  digitis"  (451), 
„se  mundare"  (708.  34)  —  Verbesserung  des  Flides  „ho- 
lung" (59.  67.  442).  —  Die  Ablegung  des  Eides  vor 
den  Genossen  des  Eidesleistenden  (452.  472).  Die  Eides- 
hülfe :  „testes  qui  affirmant  quod  juramentum  sit  mun- 
dum ,  sacrum  et  verum  (446) ;  die  stets  wiederkehrende 
Zahl  von  zw  ei  bis  sechs  Eideshelfern.  —  Fernere  Beweis- 
mittel sind:  das  Gerichtszeugniss  des  Richters  und  der 
Schöffen  über  Handlungen  und  deren  unmittelbare  Sinnes- 
w^ahrnehmung  vor  Gericht  [das  Zeugniss  der  Schöffen  ist 
auch  in  anderen  Fällen  ausgezeichnet  (408.  470.  446.713)], 


LXXXIX 

sodann  das  Zeugniss  besonderer  Geschäfiszeugen,  der  „Lit- 
kaufer  (57),  Todbetleute  (68.370),  KinkJeute  (202.  528.  682. 
714),  der  Schied-  oder  Ratleute''  (82)  u.  s.  w.  —  Auch 
Leibzeichen  in  Nothzucht-  und  Diebstahlsprocessen  (306. 
489.  795).  Endlich  Spuren  des  Beweises  durch  Sachver- 
ständige: „Judicium  physicorum''  über  die  Frage  „qua- 
liter  eadem  vulnera  sunt  accusanda  (729.  536). 

Andere  Rechtsmittel,  die  mehr  oder  minder  schon 
dem  neueren  Processe  angehören,  wollen  wir  hier  nicht 
weiter  ausführen:  „Juramentum  calumniae''  „Voreid'' (554), 
das  Zeugniss  angesessener  Leute  (664  ff.) ,  den  Urkunden- 
beweis (573). 

In  allen  diesen  Theilen  des  Verfahrens  lässt  sich  der 
Zusammenhang  und  die  Verbindung  des  altern  Rechts  mit 
den  Grundsätzen  des  alten  Stadtrechts  erkennen.  Die 
Feuer-  und  Wasserprobe,  welche  dort  noch  als  Beweis- 
mittel erwähnt  wird,  ist  schon  ganz  ausser  Uebung  ge- 
kommen und  hat  sich  überlebt.  Auch  der  Zweikampf  hat 
seine  Stellung  ganz  verloren  „non  est  ahqua  species  pro- 
bationis"  (27.  28) :  das  Anbieten  dieses  Bew^eismittels ,  das 
hier  früher  als  anderwärts  erloschen  ist,  gilt  als  strafbar. 
Dagegen  tritt  als  Mittel  die  Wahrheit  zu  erlangen  völhg  be- 
stimmt die  Folter  „tortura"  (717)  auf.  Wichtig  für  die 
Geschichte  des  Strafprocesses  ist  die  umständliche  Erklä- 
rung über  die  Anwendung  der  Folter  als  ein  Zeugniss,  mit 
welcher  Aengstlichkeit  und  Unbeholfenheit  man  dies  Insti- 
tut erfasste.  —  Nicht  allein  die  Vorsichtsmassregeln  bei 
ihrer  Anwendung,  sondern  auch,  dass  sie  in  mehr  als 
hundert  erzählten  Straffällen  nur  selten  zur  Anwendung 
kommt,  zeigt,  dass  Ansichten  der  gleichzeitigen  Proces- 
sualisten  nichtdurchdringen  konnten  und  nur  allmälig 
Eingang  fanden. 

Wie  überhaupt  die  Thätigkeit  des  Richters  nur  eine 
processleitende  ist  und  auch  hierin  der  alte  Charakter 
des  Rechts  bewahrt  wird  (616),  so  ist  auch  das  Verfah- 
ren durch  und   durch  mündlich  und  öfl'entlich.      Es   fehlt 


xc 


J(m1i'  Spur  i\cs  ründniiL'ciis  riniiiscIuM*  Klatililx'llc.  —  Audi 
di»s  IrllHMl  isl  iKicIi  in  ;ill<'r  WCisc  die  Ausspriiche  eines 
Reeljtssiitz(*s  —  ..scnhiiliiic'  .,iiil('il('ir".  |);is  Sclicltcn 
des  rrllieils  niiniMt  /\\;ii'  Iriilici'  i\ci\  Namen  der  Ap[)ella- 
(ioii  an,  allein  es  liisst  siel»  in  dorn  „ariiU(»ro  sentcMitianr' 
;()S' .  ..pioplei*  inrornialioneni  jusliciae"  (516)  die  Quelle 
nielil  \erkeinien,  dei-  diese  Aullassuni;  auLjeliörl  und  der 
p;elelu*le  v\|)])aral,  der  dabei  aur^efidut  ward,  hatte  i^erint^'en 
Kinlluss.  Auch  das  SeheltiM»  der  Urthcile  an  den  (^ain- 
inerarius  steht  noch  dei"  alten  (»ericlitsverfassung  darum 
njiher,  weil  dieser  in  oHenein  i^ehei!;tem  Gericht  mit  Zuzic- 
hunü;  von  StadtschiilTen  die  i^esprochenen  und  j^escholte- 
ncn  Urtheile  reforniirtc ,    „besserte^'. 

Viel  reiner  ist  die  Form  des  ürtheilscheltens  in 
den  nach  Brunn  gewiesenen  Dorf-  und  Stadtgerichten 
erhalten. 

Wenn  die  SchofTen  der  nnt  Brünner  Recht  bewid- 
meten Städte  die  Entscheidung  eines  ihnen  zu  schwie- 
rigen Rechtsfallcs  [  „causa  devolvitur  Brunam  ad  con- 
silium  ratione  deffinitionis"  (616),  „proposuerunt  hunc 
casum''  (289),  „petiverunt  super  casum"  (1)]  vorlegten,  so 
forderten  sie  zuweilen  nur  die  Billigung  ihrer  Entscheidung 
„quaerunt  utrum  hoc  sit  justum"  (616);  zuweilen  forder- 
ten sie  ein  ganz  allgemeines  Urtheil  „sententia  commu- 
nis", ein  Weisthum;  „ad  consilium  venientes  viva  voce  de 
modo  resignationis  quaesiverunt"  (321).  Damit  sind  auch 
die  Ausdrücke  in  Verbindung  zu  bringen  „sententiatuni 
est  in  judicio  civitatis"  (297.  308)  „in  consiho"  (295)  ,ju- 
ratis  sententiatum" ;  ferner  „instructi  sunt"  (616.  28)  „docti" 
(605)  „informati"  (1.301.302.6^9)  „pluressententiae  ex  regu- 
lis  subscriptis  sunt  datae"  (572)'  „saepius  diffinitum"  (285). 

So  sehen  wir  deutlich  auch  im  Verfahren  ältere 
Anschauungen  theils  rein  erhalten,  theils  schon  in  der 
Anwendung  mit  neuen  Rcchtsformen  verschmolzen.  Das 
Gewähren  des  Anklage-  und  Reinigungsverfahrens  bleibt 
als  Vorrecht   der  Personen   uuten   Rufes    und    derer,    die 


XCI 


angesessen  sind  „qiiando  est  fidelis  et  bonae  famae"  (551), 
in  voller  Wirksamkeit:  doch  verräth  sich  im  Schwanken 
gerade  in  der  Entscheidung  der  Frage,  wem  dieses  Hecht 
zuzuweisen  sei:  „matura  deliberatio  habenda  est'^  (37).  In 
den  Sätzen  über  die  „praesumtio''  ist,  wie  wir  später 
ausführen  werden,  eine  Benutzung  canonistischer  Schriften 
viel  deutlicher  zu  erkennen  (68.730),  als  bei  Anwendung 
anderer  Processregeln. 

Dieses  Schwanken,  diese  Unsicherheit  bei  Anwen- 
dung der  Rechtsquellen,  kann  vielleicht  richtiger  als 
eine  vollkommen  bewusste  und  bewahrte  Freiheit  der 
Schöffen  erfasst  werden,  bei  vorkonmienden  Fällen  im 
.Rechtsverfahren  die  Form  des  Beweises  zu  bestimmen, 
ein  Vorrecht  der  Schöffen  „qui  sunt  legislatores  et  in- 
terpretatores'^  im  allgemeinen  und  in  besondern  Fällen: 
„per  juratos  apud  quos  sunt  arbitria,  inspectis  circum- 
stantiis  et  personis  nunc  gravari  nunc  alevari  possunt 
prout  conscientia  eorum  fuerunt  instructi"  (551).  Wie 
sehr  diess  auch  in  allen  Theilen  des  Privatrechtes  der 
Fall  war,  haben  schon  mehrere  Nachweisungen  bewährt; 
die  Anwendung  der  Strafrechte,  wo  deutsches,  canoni- 
sches und  römisches  Recht  als  Entscheidungsquelle  die- 
nen, führt  uns  die  Behandlung  eines  Falles  über  Kinds- 
mord recht  deuthch  vor  Augen  (611). 

VII.  Lehrreiche  Andeutungen  enthält  das  Schöffen- 
buch auch  über  andere  Gegenstände  der  Stadtverwal- 
tung. Die  Befreiung  der  Stadt  von  der  allgemeinen  Lan- 
dessteuer „berna  generaUs",  Königssteuer,  und  ausseror- 
dentlicher Krönungssteuer  [(170)]  enthebt  auch  die  Stadt- 
gemeinde der  Eingriffe  der  landesherrlichen  Beamten  in 
ihr  Verwaltungswesen.  An  die  Stelle  aller  Verpflich- 
tungen der  Stadt  gegen  ihren  Landesherrn  tritt  eine  Ab- 
gabe, die  von  dem  Stadtrathe  bemessen  und  erhoben 
wurde,  eine  wohl  von  Zeit  zu  Zeit  bestimmte,  dann  oft 
erhöhte,  durch  Vorschüsse  auf  Jahre  hin  erschöpfte  Summe. 


\(  II 


hie  Al»i;iil)r  der-  Hiiri^cr  ;in  «IcM  Shidhiilli  \\;ir  die 
.,  Losiini^-'.  ..Scli.il/iiiij^",  „Taxatio"  (I7(>.  172),  eine 
(Iriiiul-  und  Kapilalslcucr  \(Hi  dein  izcsammlcii  V(M'ii»i)}4(;n 
d(M-  lUiri^ci"  und  Sladtau^chiiriiüCM :  seihst  die  (Icistliclicii 
musslen  nom  iluiMu  sliidliscIuMi  (iul  ..alh^  losuni^  (raffen 
und  alle  hesweruni;  mit  der  slal  ItaLien"  |(177)|.  Die  (m(I- 
liehe  Ani^abe  der  Veiinöi^'en  |(18())|.  Die  l.osunii  (^scheint 
aueli  als  eine  Ci(>\\eil)es((Mier  |(181)|  und  wurde  je  nach 
den   Uediirfnissen   der  SladI   erluilil. 

Neben  dieser  dii-eklen  Steuer  kommen  noch  Stadl- 
und  llufenzinse,  Markt-  u.  Hriickenzoll  „Theloneiun"  (628. 
630)  .,rnij;elt"  (176),  Al)i:al)en  hei  l^^rlani^uni^  des  MeistcT- 
und  lUiri^errechts  ,,jus  civitatis"  (273),  Waeliti^elder  „mer- 
ccs  viiiilarum",  auch  ein  Theil  der  Gerichtshusscn  als 
Einkünfte  der  Stadt  vor. 

Der  Aufwand,  den  der  Gemeinde  die  Erhaltung  und 
Besoldung  von  Dienern,  Reinigung  der  Stadt  und  Er- 
haltung der  Kirchen,  der  Spitäler  u.  s.  w.  verursachte, 
wird  weit  id)ertrof!'en  von  den  Kosten  der  Stadtbefesti- 
gung und  der  Erlialtung  der  Stadtmauern,  der  Thürnie 
und  ihrer  Bewachung.  Das  Interesse  des  Landesherrn 
trifft  hier  mit  dem  der  Städte  zusammen,  darum  verzich- 
tete er  oft  für  mehrere  Jahre  auf  jede  Einnahme  aus 
den  Städten,  um  ihnen  die  Mittel  zu  gewähren,  diesen 
Bedürfnissen  zu  genügen. 

Auch  Spuren  eines  entwickelten  Gewerbe-  und 
llandelslebens  treten  an  vielen  Stellen  hervor.  Die 
Handarbeiter,  mechanici  operarii  (409),  finden  wir  in  ge- 
schlossenen Innungen  vereinigt:  „uniones"  „ainung"  „com- 
muniones"  [(477)].  Versuche  der  Landesherrn,  diese  zu 
beschränken  oder  ganz  aufzuheben  (ürk.  1292.  B.  IV.  385), 
hatten  nur  vorübergehende  Wirkung.  Auch  die  Eifer- 
sucht   des  Stadtrathes    gegen    die  Macht    der  Zünfte   lässt 


sich  aus  der  Mahnung  erkennen,  in  ihren  Zechenversamm- 
lungen nicht  Ilemnmngen  des  Verkehres  zu  beschhes- 
sen,    sondern    sich   mit   heiligen    Dinccn   zu    beschäftigen, 


XCIII 


dann  aus  dem  Vorbot,  in  ihren  Versammlungen  nicht  Auf- 
sandungen  und  Verkaufe  von  Gewerben  zu  vollziehen  (325), 
aus  der  Anordnung  einer  genauen  Aufsicht  ihrer  Berathun- 
gen,  endhcli  aus  dem  Recht  der  Bestätigung  der  neuer- 
wählten Meister  (409.  410).  Für  das  Entstehen  von 
Zunftstatuten  ist  es  sehr  bezeichnend,  dass  sich  der  Stadt- 
rath  im  J.  1360  an  den  Rath  von  Nürnberg  wendete  und 
nach  dem  Vorbilde  jener  Stadt  den  Brünnern  eine  Zunft- 
ordnung der  Fleischer  gab.  Ueber  die  hervorragendsten 
Gewerbe,  die  Stellung  der  Tuchhändler  [(174.  181.  238)]. 
Der  Verkehr  auswärtiger  Kauf-  und  Handeisleute  nach 
dem  fernem  Osten  ist  an  die  Handelsstrasse  über  Brunn 
gewiesen:  so  entsteht  hier  ein  Marktplatz  für  die  ver- 
schiedensten fremden  Waaren. 

Diesen  Verkehr  schützten  Vorrechte  der  Handelsleute, 
die  oft  bestätigten  Jahrmarktfreiheiten,  w^elche  auch  die 
strenge  Aufsicht  über  Kauf  und  Verkauf  über  die  ge- 
naue Handhabung  der  Mautsätze  enthalten.  Es  erschei- 
nen die  fremden  Kaufleute  in  grosser  Zahl  um  hier  Ver- 
kehr zu  treiben.  Auch  das  Münzrecht  und  dessen  Auf- 
sicht war  durch  ältere  Bestimmungen  mit  dem  Stadtrathe 
in  Verbindung  gebracht. 

In  naher  Beziehung  zu  Handel  und  Gewerbe  ist 
über  die  Verhältnisse  der  Juden,  welche  die  eigentlichen 
Vermittler  des  Kapitals  waren  und  den  Umsatz  des  be- 
weglichen Vermögens  besorgten,    Einiges  beizubringen. 

Die  Juden  bildeten  in  Brunn  eine  ansehnliche  Ge- 
meinde, welche  schon  im  Jahre  1333  allein  den  vierten 
Theil  der  Baukosten  der  Stadtbefestigung  beitragen 
musste  (Hormayr  Arch.  1819.  604).  Sie  waren  als  Kam- 
merknechte unter  den  besondern  Schutz  des  Königs  oder 
des  ihn  vertretenden  Landeshauptmanns  gestellt,  der  auch 
das  Recht  ansprach,  bei  Verhandlungen  über  Judensa- 
chen beigezogen  zu  werden.  Der  Umfang  ihrer  Rechte, 
zum  Theil  Vorrechte  den  andern  Bürgern  gegenüber,  bil- 


\  (  I  \ 


<l('l  il(Mi  liiliall  (Irr  .liii.i  iii(i;ii<'<'i .  nncIcIic.  als  l'ri'iluMts- 
l)ri('l\  im  \l\ .  .laliiliuiKlcil  in  die  (Iculschc  Spraclir  ül)Or- 
sol/l  und  in  das  Stadlhiici)  aiir^ciioiuiiicii .  in  ihren 
(li'nndhcsliniinunij^cn  noch  iniinci'  anf  das  l'ri\  ih'uiwni  von 
125^4  zni'iick weisen.  Darin  liiwh'n  sicli  IteslinnnniiLien  iiher 
den  Sehnl/  ihrer  PersiWihchkeil,  ihrer  (ieniein(le\eil)in(hini^, 
(he  Art  (hvs  Wneliers  (xh'r  Zinsennelnnens,  (irundsiitzc  üher 
das  neweisserlahren  in  (livil  -  und  Stralsaehen.  Dass 
einiiie  Siil/e  in  leheiuhi^or  üehnni;  l)hel)en,  zei,i;on  \ieh' 
Fähe  nnd  I'j-\Niihniini:en  im  Sehünenhuclie  (432.433.431)'. 
Das  Gerielit  cier  .huU'n  14'.  der  .1  u  d  enhischol",  .luden- 
richter  nnd  die  (ienieindeälteslen  (432.  537  ,  (hc  Sl(3l- 
Innu:  dei*  .hiden  im  beweise  ;^433.  437),  (Uo  völhf^e  Gleicl»- 
slellun|4  mit  (ihi'isIcMi  ^431 ',  dvv  Jndeneid  (435)  werden 
i»cnaniit.  OfVoner  Dieijstalil  und  Raub  gehören  vor  das 
Stadtgericht  ^441.  430).  J-:igentliüinlidio  Todesstrafe  (432). 
Sie  besitzen  Stadtgut,  Häuser  und  Grundstücke,  und  docli 
stehen  manche  Kechtssatzungen  im  Widers})ruche  mit  dem, 
was  wir  aus  andern  Nachiiclitcn  über  die  Schicksale  der 
Juden  in  Miihren  wissen;  denn  ihre  Verhältnisse  waren 
durch  jene  Freibriefe  gar  nicht  gesichert. 

Sie  wurden  neben  den  bürgerlichen  Lasten  noch  be- 
sonders und  oft  willkührlich  von  den  Landesherrn  be- 
steuert und  mussten  eine  besondere  Kammersteuer  al)- 
führen:  die  Brünner  und  Hradischter  Gemeinden  zahlten  im 
J.  1336*  dem  Könige  1300  Mark  Silber,  eine  sehr  bedeu- 
tende Sunnne  im  Verhältnisse  zu  der  Bürgersteuer  in 
Brunn,  die  im  J.  1343  1400  Mark  und  1344  932  Mark 
betrug.  Auch  gegen  das  ausdrückhche  Verbot,  dass  man 
sie  des  Gebrauches  von  Menschenblut  „daz  si  Christen 
menschen  blut  nuczen"  [(143)]  nicht  beschuldigen  soll, 
taucht  in  den  Schöffensprüchen  der  Verdacht  des  Kaufes 
christlicher  Kinder  auf  (537  .  Man  klagt  über  das  unbe- 
izränzle  Zinsnehmen  und  über  Betrügereien  der  Juden,  über 
den  geringen  Schutz,  den  die  Judenrechte  dagegen  ge- 
währen, und  das  Gefahrvolle,  das  iVu*  leichtsinnige  Bürger 


xcv 


dadurch  entsteht  (413.  439).  Gestohlene  Sachen  werden 
in  der  durch  Hehlerei  berüchtii^ten  Judenstrasse  ange- 
sucht (432.  306).  Auch  Verl'oliiungen,  Judentodtungen, 
wurden  durch  jene  Rechtsstellung  nicht  verhütet,  jene 
grosse  Verfolgung  der  Juden  im  Jahre  1338  traf  auch 
die  Juden  in  Brunn  (Hormayr  Arch.  1819.  560)  und  der 
schwarze  Tod,  das  grosse  Sterben,  das  man  fast  aller 
Orten  den  Juden  zur  Last  legte,  ward  im  J.  1349  auch 
in  Brunn  der  Anlass  folgenschwerer  Beschuldigungen. 

YIII.  Die  Rechtsfälle,  welche  alle  Theile  des  mittel- 
alterlichen Lebens  und  Verkehres  berühren,  geben  in 
mnstandlichen  Erzählungen  ein  voUig  lebendiges  Bild  der 
Vorzeit.  Es  kann  dieser  Stoff  wohl  eine  reiche  Quelle 
für  die  Sittengeschichte  wej'den.  Schon  Monse  und  Bu- 
decky  haben  darauf  hingewiesen;  ich  will  mich  hier  auf 
einige  Andeutungen  beschränken.  Ergreifende  anschau- 
hche  Schilderungen  sind  die  eines  Kinds  Verkaufes  (537), 
des  gewaltsamen  Ueberfalles  einer  Verlobten  (539)  und  andre 
Erzählungen  derselben  Gattung  (230.  312.  370.  398.  401. 
493.  547.  619.  620).  —  Bemerkenswerth  sind  Gewohnhei- 
ten, wie  das  Vortrinken  (529),  dann  die  Fälle  städtischer 
Fehden  (294.  520),  die  Erwähnung  der  Badeeinrichtungen 
(401.208),  der  lebendigen  Theilnahme  an  den  Öffenthchen 
Gerichtsverhandlungen  (419).  Ungemein  wichtig  ist  ein  Fall 
für  die  Geschichte  der  llexenprocesse ,  wo  zwei  Frauen 
beschuldigt  wurden,  einen  jungen  Mann  behext  zu  haben 
„per  incantationes  et  experimenta  homicidium  procurasse" 
(43);  dieses  Verdachtes  konnten  sie  sich  durch  den  ein- 
fachen Reinigungseid  entledigen.  Abergläubische  Mittel 
„sigstein"  (Grimm  Myth.  1170)  „holer"  (sambucus),  „weg- 
wart" (plantago),  „geserb"  (membranulae  admodum  retis 
dispositae  in  quibus  quandoque  nascuntur  pueri),  der 
Glückshelm  (Grimm  M.  828)  sollen  vor  Gericht  schützen 
und  der  Sache  den  Sieg  verschaffen :  „De  membranis  vero 
famant  vetulae,  si  recipiantur  IX.   vel  ad  minus  V.  et  ha- 


\r.vi 


Ix'iihir   (MiMi   tilo    ;mr(M»    cl    scricco    in    ('cclcsiii    jK'r   iioNciii 

(lies,      illo     hMlIpOl'C    <|ll()     llOlMC     (MIIOllicMC     (IkIIIiIiII'    |)<'I'     iio- 

ri.iiii  (I  poslrii  IriMiihii'  pci'  ;ili(|il(Mii  ;i(l  jiKlicciii  sei  ;i(l 
iii(li(-iiiiii .  ill(>  oliliiH'l  (-.Hisiiiii  sii.'iiu.  Adsociili  cliaiii  coii- 
swcNcrunI  sc  iiiiiiiirc  sjmihiico  cl  j)l;int;iL'iiH^  iil,  \iii(;in( 
in  c.nisis  (7ii();. 

l'jiUMJ  Ixvsoiidcrii  WCrIh  l»;iltcii  die  IJcsliimimni^cMi 
iihor  Ackci"  und  lM>l(lllu>ilimi;  „de  jure  novaliuin''  (479). 
lunlljoilunjj;  dcv  ..\cU\  und  hnusiicker",  die  Bestiinniuiiu; 
\()n  Unin  und  (lenieikcn .  —  ..die  iieker  sol  nuui  sundorn 
mit  sielitiLKMi  i^tMiicrken'".  Diesem  scl»jil/l);iren  Weistliunie 
in  deutsclier  Sprache  ist  auch  eine  AulTidiruni^  von  Land - 
nnd  Feldinaassen  l)eii2:oii;ol)on.  wclclic  unsere  Aufmerk- 
samkeit in  Ansj)ruch  nimmt:  „daz  ist  die  mase,  wi  iani^ 
aine  daitschc  rechte  maile  ist  oder  sein  sol,  die  do  be- 
liiilt  Kuniii;es  mas."  Eine  deutsche  Meile  hat  vier  Acker- 
Uingen,  jeder  Acker  12  Gewende,  jedes  Gewende  30  Mess- 
ruthen, jede  Messruthe  15  Wald-  oder  Ilolzellen.  Es 
würde  daher  eine  deutsche  Meile  4  Acker,  48  Gewende, 
1440  Messruthen,  21600  Wald-  oder  Ilolzellen  haben; 
nimmt  man  die  Angaben  des  Magdeburger  Rechts  zu 
Hülfe,  so  macht  die  Waldelle  2  Fuss,  wir  hätten  eine 
Meile  von  43200  Fuss.  Die  deutsche  Meile  der  Glosse  des 
Sachsenspiegels  (111.  66.)  und  der  Leipziger  Urtheile  hat 
60  Gewende,  jedes  Gewende  60  Ruthen,  die  Ruthe  7V2 
Elle.  —  Diese  deutsche  Meile  hat  60  Gewende,  3600 
Ruthen,    27000  Ellen. 

Damit  stellen  die  uns  von  Hagek  bewahrten  Otakarischen 
Ackermaasse  v.  1268,  auf  welche  Müllner  seine  Münz-,  Maass- 
und Gewichtskunde  (Prag  1796)  stützt,  in  vielfachem  Widerspruche. 
Die  Maassverhältnisse,  welche  mir  aus  dem  Znaimer  Stadtbuch 
leider  nur  aus  einer  unvollständigen  Abschrift  zugänglich  sind, 
und  die  Ackermaasse  in  Schlesien  weichen  gleichfalls  davon  ab. 
Die  Zweifel  können  auch  hier  nicht  beseitigt  werden,  wir  wollen 
nur  eine  neue  Ucbersicht  der  Formen  und  Erscheinungen  ver- 
suchen. 


I 


XCVII 

In  den  Urkunden  des  XIV.  Jahrhunderts  tritt  uns  chie  mehr- 
fache Ackertheihing  entgegen;  es  wird  für  eine  Aekerhufe  der 
Ausdruck  Mansus,  „laneus,  leen"  gebraucht  „mansi  qui  leen  vo- 
cantur  —  mansi  vel  lanei"  (a.  1264.  B.  II!.  361.).  Die  Grösse  dessel- 
ben lässt  sich  vielleicht  am  leichtesten  dann  auf  eine  Einheit  brin- 
gen, wenn  man  die  Grösse  der  Aussaat  beachtet.  Dafür  ist  zur 
Zeit  der  Ausdruck  „mensura  quae  strich  vocatur",  ,,mensura  se- 
minaria",  „Strich",  ,,strichones"  gebräuchlich,  und  darnach  fin- 
den wir  folgende  Verhältnisse : 

1.  Mansi  zu  72  Strich,  „mansus  censualis  quod  in  quolibet 
ianeo  72  strichones  seminari  posshit"  (a.  1335.  Pelzel.  Karl 
Urk.  104.).  „Lanei  quorum  quilibet  72  jugera  continet"  (cc. 
1350.  Hohenfurt  Mss.).  Nach  dem  Znaimer  Stadtbuche  hat 
der  Lan  1  Schock  und  12  Seil,  also  72  Seil.  Hier  würde 
Seil  sonderbar  genug  mit  Strich  zusammenfallen.  Die  flä- 
mische Hufe  ist  in  Preussen  in  72  Morgen  getheilt  (Voigt 
Gesch.  III.  417.). 

2.  Mansi  zu  64  Strich,  „mansus  liber  64  mensuras  seu 
strichones"  (a.  1352.  Pelzel.  Karl  Urk.  106.);  dem  entspricht 
die  Angabe  des  Otakarischen  M. ,  dass  die  Hube  mit  61 
Strich  besäet  werden  soll. 

3.  Mansi  zu  60  Strich  habe  ich  in  Hohenfurter  Urkunden  ge- 
funden, dann  „lanei  continentes  60  mensuras  seminarias" 
(Codex  Ossec.  Mss.).  Strich  wird  ein  Ackermaass ,  auch 
Morgen,  böhm.  jitro,  jugum  genannt.  Die  Mansus  zu  60 
jugera  als  mansus  indaginarius  erscheint  in  Pommern. 

Beachten  wir  nun  die  übrigen  Maassverhältnisse: 

a)  Das  gewende,  böhm.  „honi",  zuweilen  gleichfalls  Mor- 
gen, böhm.  ,,jitro",  zu  30  Messruthen  „jedes  gewende 
sol  haben  30  messruthen"  —  auch  das  fränkische  Gewende 
hält  30  Ruthen  ,, mensura  quae  franconica  lingua  ge- 
wende dicitur  —  30  perticarum"  (a.  118o.  Schultes.  Direct. 
1.  309.).  30  Morgen  machen  in  Schlesien  eine  Hufe  (Sten- 
zel  173.),  nach  dem  Otakarischen  M.  hat  das  gewende  oder 
der  Morgen  5  Seil. 

b)  Die  Ruthe  ,,virga"  hat  15  AValdellen.  1274  in  Schle- 
sien zu  16  Ellen  (Stenzel  389.),  die  Magdeburger  R.  hat 
15  Fuss;  es  wäre  diess  gerade  die  Hälfte,  wenn  die  Annah- 
me, dass  V2  Waldelle  2  Fuss  hält,  gerechtfertigt  ist.  Die 
Otakarische  Ruthe  ist  grösser  als  die  Morgen  deren  5  eine 
Ruthe  ausmachen. 

7 


XCVill 

c)  Seil  ,,funi(Milus" .  Iinlmi.  ..prown/. ,  piowazck."  Kir»  Ackor- 
inuass  (Ins  aiicli  in  M<'kl(Mil)nr^'  u.  Poiimiumii  vorkonmit  .,das 
Soil  innchcn  32  Dadnicllcii,  die  Daiiniollo  oino  halho  Kilo", 
cubilus  (ScIunclIcM'  \V.  I.  370.)  vom  Daiiiiicn  ziiru  KIUmiIx)- 
^en.  Nach  der  Otakarisclion  iM.  soll  das  Land-  und  Wald- 
scil  12  Kilon  lan^  sein ,  man  soll  zu  jcuiem  Seil  geben  ,,ein 
gollxMat"  das  sind  zwei  (incro  liand.  Dieses  Seil  ist 
grosser,  wenn  man  die  l'ra}.,'er  Klle  zu  drei  Spanrinnlanf^on 
als  Kiidioit  nimmt .  Das  Deicliseil  hat  nach  ülak.  M.  22  Kl- 
len.  Jurif^mann  (Slownik.  I.  10.)  fuhrt  ein  Seil  zu  72,  ein 
Weinbergseil  zu  12  Ellen  und  eines  zu  52  nach  der  alten 
Prager  Limdlafel  an.  Kin  Seil  zu  52  Ellen  führt  auch  das 
Znaimcr  Stadtbuch  auf.  3  Seil  uiaclien  einen  Morgen  oder 
Strich  ,,quilibet  funium  debet  continerc  in  longiludinc  10 
virgas"  (a.  11 10.  Dreger  KM).).  9  Seil  lang,  2  Seil  breit 
macht  ein  Lehn  (Briinn.  M.).  —  Andere  Angaben:  32  Ku- 
then  Länge  4  iiuthen  Breite  für  ein  Acker  Holz  (Freiberg, 
Frisch,  Wörterbuch).  30  Ruth,  lang,  It)  R.  breit  ein  Mor- 
gen in  Schlesien  (Stenzel  173.). 

d)  Schliesslich  wollen  wir  die  Klaftei'  ahd.  „clafdra"  cubilus 
(GrafT  IV.  557.)  nd.  Lachter  aufführen.  Der  Berglan  in 
Böhmen  hatte  7V2  Lachter.  Sieben  Daumellen  und  ein 
Spann  machen  eine  Bcrgklafter  (Schm.  W.  1.  370). 

Die  Münzangaben  in  dem  Schöffenbudie  beziehen  sich 
auf  die  Mark,  Pfund,  Gulden,  Groschen  und  Heller.  Die 
Mark  Silber,  nach  welcher  im  XIV.  Jahrh.  gerechnet 
wurde,  ist  ursprüngHch  zu  20  Gulden,  dann  auch  zu  60 
böhmischen  Groschen  ausgeprägt.  —  Auch  das  Pfund, 
Talentum,  Libra,  wird  in  andern  Rechtsbüchern  gleich 
der  Mark  zu  20  Gulden  gerechnet,  es  hat  16  Loth,  das 
Loth  hat  4  Groschen.  Ein  Schock  böhm.  Groschen,  60 
Stück,  war  daher  ursprüngHch  auch  eine  Mark  oder  ein 
Pfund  Silber. 

Diese  drei  Werthe  gehen  aber  auseinander  und  wer- 
den in  demselben  Maasse  verschieden,  als  sich  der  Ge- 
halt der  Mark  verschlechtert.  Das  Pfund  Groschen,  Hel- 
ler „Talentum,  Libra"  bleibt  ein  bestimmtes  Gewicht,  eine 
Anzahl  geringhaltiger  schlechterer  aus  einer  Mark  gepräg- 
ter Münzen,   während    60  Stück   dieser  Münzen  unverän- 


XCIX 

dert  ein  Schock  ,,Sexagena"  genannt  werden.  Die  ur- 
sprünglich zu  6*0  Stück  geprägte  Mark,  deren  4ter  Theil. 
Vierdung,  ferto,  15  Stück  ausmachte,  hatte  im  J.  J33G: 
64,  im  J.  1379:  70,  im  J.  1407:  96  Stück;  erst  diese 
Zahl  gab  den  Silbergehalt  einer  Mark, 

Diese  Schwankungen  führten  zur  Annahme  einer  be- 
stinmiten  Zahl  von  Groschen  für  Mark  und  Pfund  als 
Maas  der  in  den  Rechtsbüchern  vorkommenden  Straf- 
satzen ,  weil  man  diese  nicht  zu  ändern  vermochte  (367). 
Es  bildete  sich  eine  Gerichtsmark  „Marca  emendalis'^  und 
ein  Gerichtspfund  „Libra  halensium"  (419).  Diese  Mark 
verhält  sich  zum  Pfunde  wie  3  :  5  (38.  367).  Die  Mark 
wird  zu  5  Gulden  (479),  zu  64  Groschen  (367),  der  ferto 
zu  16  Groschen  gerechnet.  Das  Pfund  hat  3  Gulden,  und 
20  Groschen  machen  1  Pfund  (218.  248),  6  Schock  und 
40  Groschen  machen  20  Talenta  (272),  der  Groschen 
hatte  12  Denare,  obuh ,  parvi  pragenses  (239.  251.  272. 
369).  (Vergl.  Voigt  Beschr.  d.  böhm.  Münz.  111.  31.  39.  71. 
Schaller  Beschr.  v.  Prag.  III.  341.  Stenzel  Urk.  89  ff.).  Der 
Werth  der  Gerichtsmark  ist  von  der  Angabe  der  Mark  im 
Verkehre  zu  unterscheiden.  Im  Handel  u.  Wandel  kannte 
man  eine  Zählmark  „marca  numeralis,  marca  grosso- 
rum,  marca  pragensium  grossorum^^  (179)  und  die  „marca 
ponderata,  marca  argenti  puri."  Es  gab  eine  grössere 
Zählmark  „marca  gravis"  zu  64  (a.  1336)  und  eine  leichte 
„marca  levis"  zu  56  Stück  (Sternberg  Gesch.  d.  Berg.  II. 
152.  Ludewig  Rel.  5.  450.  532).  In  Iglau  wird  bei  Ge- 
richten die  Mark  zu  60  Groschen,  der  ferto,  also  der  4te 
Theil,  zu  12  Groschen  gerechnet,  was  nur  48  Groschen 
als  Ganzes  giebt.  (Gerichtshegung.  Ms.). 


7* 


A  II  li  ä  n  g^  e. 


I.      Die   Quellen   des    deutschen   Rechts 
in  Mähren. 

I.  Die  Wanderungen  deutscher  Rechtsgewohnhcilen  und  Hechls- 
sitten,  nach  dem  Osten  von  Deutschland,  sind  durch  eine  Reihe 
neuerer  Untersuchungen  zu  grösserer  Bestimmtheit  gebracht.  Die 
Frage  aber,  welchem  der  auswandernden  einzelnen  deutschen 
Volkselemente  das  neuentstandene  Recht  angehört,  wie  dieses 
Recht  zum  gemeinen  deutschen  Rechte  bestimmter  Volksklassen  der 
Länder  geworden,  ist  noch  wenig  erforscht.  Gewöhnlich  be- 
gnügt man  sich  mit  der  Schilderung  und  Untersuchung  einer  spä- 
tem Erscheinungsform,  wo  sich  ausser  dem  Namen  kaum  noch 
Volksthümliches  erkennen  lässt.  —  In  Mähren  sind  die  Quellen 
für  diese  Frage  ebenso  wenig  ergiebig,  als  sie  für  die  Untersu- 
chung über  die  Abstammung  und  Herkunft  der  Deutschen  im  Lande 
ausreichend  sind.  Allein  das  kann  nicht  abhalten  jene  Frage  auch 
für  Mähren  zu  stellen:  die  spärlichen  und  zerstreuten  Angaben  über 
die  Colonisation  werden  doch  zu  allgemeinen  Schlüssen  berechti- 
gen, da  einmal  die  Thatsache  einer  weiten  Verbreitung  des  deut- 
schen Rechts  aus  unserer  Darstellung  unwidersprechlich  hervorgeht. 
Der  in  den  Urkunden  oft  wiederkehrende  Ausdruck  ,,Jus  teutoni- 
cum"  „libertas  teutonica"  ist  die  Gesammtbezeichnung  für  den  Ge- 
gensatz zum  ,,Jus  bohemicum",  dem  Landesrechte.  Es  ist  der  Name 
für  die  Formen  des  Besitzrechtes  der  deutschen  Städter  und  Bauern, 
für  den  Umfang  der  Stadt-  und  Marktrechte  und  Freiheiten.  ,,Jus 
teulonicum"  ist  daher  ebensowohl  die  Freiheit  von  Landeslasten 
als  das  Zinsrecht  und  Grundabgabe,  welches  die  Bauern  den  Herrn 


I 


VA 


ZU   zahlen   haben;    man   würde   sehr    irren    darin   ein   bcstimnites 
Volksrecht  finden  zu  wollen  (XXI). 

Andere  vereinzelte  deutsche  Rechtsausdrücke  „mansus  franco- 
nicus"  (a.  1281.  B.  IV.  275),  panteiding  (ban  dich) ,  voitding  (foit  ding) 
(oben  XXIl),  das  Schwören  ane  vare  (anelbare)  (a.  1299.  B.  IV. 
117),  treten  theils  zu  spärlich  auf,  theils  gewinnen  sie  erst  durch 
eine  Gesammtanschauung  an  Bedeutung.  Klarer  ist  das  Verhält- 
niss  des  Magdeburger  Rechts,  welches  seit  dem  Jahre  1213  und 
1215  (oben  XIV)  auftritt.  Die  Geltung  dieses  Rechts  hat  mit  Aus- 
w^anderungen  aus  dem  Magdeburger  Gebiete  keinen  Zusammenhang. 
Es  ist  diess,  sowie  die  Anwendung  des  Lehnrechts,  des  Jus  mini- 
sterialium  Magdeburgensium  (oben  XX),  eine  Uebertragung  und  Re- 
ception  des  damals  so  allgemein  im  Ansehen  stehenden  Rechts 
der  berühmten  Magdeburger  Schöffenstadt  auf  deutsche  Colonien, 
theils  eine  Nachbildung  von  Rechtsinstituten  nach  jenem  Vorbilde. 
Die  Verbreitung  des  Magdeburger  Rechts  bildet  einen  Abschluss  in 
der  ganzen  Entwicklung  und  gehört  einer  späteren  Periode  an, 
welcher  die  zu  schildernden  Zustände  vorangehen. 

2.  Diese  Frage  des  allmäligen  Gestaltens  des  deutschen  Rechts 
auf  slavischem  Boden  muss  allgemeiner  gefasst  werden,  wenn  das 
Ergebniss  mehr  als  leere  Muthmassung  sein  soll  Erst  wenn  der 
allgemeine  Gang  der  Erscheinungen  festgestellt  ist,  kann  diess  zur 
weiteren  Nachforschung  benutzt  werden.  Wir  wollen  demnach 
verlässliche  ältere  Angaben  anderer  Gegenden  zur  Grundlage  neh- 
men, doch  von  jener  grossen  friedlichen  Eroberung  des  deut- 
schen Rechts  im  Osten  nur  einen  kleinen  Theil  hervorheben  und' 
behufs  der  Untersuchung  von  jenen  Rechtselementen  vorläu- 
fig nur  die  vlämischen  und  fränkischen  beachten,  weil  diese 
gerade  gew^öhnlich  genannt  werden  und  mit  den  Flandern  und 
Franken  die  Verbreitung  deutscher  Sprache  und  Rechtssitte  wie 
deutschen  Ackerbaues  in  dem  östlichen  Gebiet  in  Verbindung  steht. 
Vergleichungen  mit  den  deutschen  Colonien  in  Siebenbürgen  und 
Ungarn,  das  Auftreten  des  deutschen  Rechts  in  Meklenburg  und 
in  den  Ostseeprovinzen  u.  s.  w.   scheiden  wir  hier  aus. 

Um  den  Ausgangspunkt  unserer  Untersuchung  zu  bezeichnen, 
scheint  es  uns  am  wichtigsten,  die  ursprüngliche  Bedeutung  der  Lex 
flandorum  et  francorum  bei  der  ersten  Niederlassung  der  Ansiedler 
aufzufinden  und  der  allmäligen  Verbreitung  und  Wandelung  des 
Begriffes  nachzugehen.  Weniger  fruchtbar  scheint  uns  die  Unter- 
suchung einer  ursprünglichen  Verwandtschaft  der  Heimathsrechte, 
oder  Rückschlüsse  aus  dem  lokalgewordenen  auf  das  ursprüng- 
liche.     Diese    Forschungen    ergeben   selbst   Analogien    mit    andern 


CII 


\  olkei'.scIjulUMi ,  iiiuli  niil  iii(lililcul>rlnii  NiiMlcrla.s.suiif^eu,  /.  IJ. 
mit  Slavon,  welclu'  ii;i(h  riJinkcii  und  Tliiirin;^eii  «Is  Acker - 
(lülonien  gesotzl  sind   (Titlm.'um  Fried,  d.   Kr.   I.  ShQ.). 

3.  n«!  uns  die  \\'n\\\  unbcnoniincn  isl .  djis  Vordrini^en  und  Vor- 
hrcilen  <mj  oinoin  hestituMilcn  ()rl(!  zu  unlersu(;li(Mi ,  so  luhlcn  wir 
vnis  aus  inchr  als  einem  (Stunde  vcnaidasst,  mil  den  Erscheinun- 
gen in)  Nauinburyer  Sprengel  zu  beginnen.  Es  ist  hier  ein 
Vorrath  alterer  Urkunden,  welcher  zu  einer  Untersuchung  auffor- 
dert, ferner  von  da  ist  die  weitere  Verbreitung  in  den  Meissner 
Sprengel  imd  die  Lausitz  l)is  nach  Schlesien  untnittelbar  zu  ver- 
folgen. Das  Kloster  Leubus  an  der  Oder,  im  .fahre  1175  von 
Herzog  Boleslaw  L  gestiftet,  ist  mit  deutschen  Cisterzicnser- Mön- 
chen aus  Kloster  Pforte  bei  Naundjurg  besetzt,  es  erscheinen 
auch  gleichzeitig  schon  Teutonici  als  ackerbauende  Ansiedler.  Im 
.lahre  1203  sind  schon  9  devdsclie  Dörfer  angelegt  (Büsching,  Leu- 
bus L  22). 

Auf  den  bedeutenden  Gütern  der  Kirche  in  Naumburg  sind  schon 
unter  Bischof  Udo  (1125—1150)  Holländer  ,,poi)ulus  de  Holland" 
(1152),  ,, Hollandini  qui  et  tlamingi  nuncupanlur"  (1152),  berufen 
und  angesiedelt :  vielleicht  zur  Ausrodung  der  grossen  Waldstri- 
che, welche  K,  Konrad  dieser  Kirche  schenkte  (a.  1138).  Es  wer- 
den agri  et  novalia  Hollandensium ,  Colonia  Hollandensium  (1110), 
termini  Hollandensium,  semita  Hollandensium,  aggeres  qui  sunt 
secus  novalia  Hollandensium  i) ,  erwähnt. 

Durch  Bischof  Wichmann ,  den  nachmaligen  berühmten  Erz- 
bischof von  Magdeburg,  erhalten  diese  Ansiedler  einen  umständli- 
chen Freibrief  (a.  1152)  über  die  Rechte  und  Verbindlichkeiten 
(Lex,  libertas)  2).    Dieses  Recht  der  Flanderer  und  Holländer, 


•)  Die  Urkunden  selbst  in  Lepsius  Geschichte  der  Bischöfe 
von  Naumburg.  Naumb.  1846.  u.  Wolfs  Geschichte  d.  Kl.  Schul- 
pforte.     Leipz.  1846. 

2)  Wir  geben  hier  die  Hauptsätze  dieses  Freiheitsbriefes,  wel- 
cher, wie  es  scheint,  auch  dem  fleissigen  und  gründlichen  Lepsius 
nicht  bekannt  war.  Wir  fanden  die  Abschrift  auf  der  Göttinger 
Univ. -Bibliothek:  ,.Cuidam  populo  de  terra,  quae  Holland  nomi- 
natur  a  praedecessore  meo  Udone  in  eundem  episcopo  coadunato 
—  hoc  Privilegium  contuli:  in  quo,  ut  omnibus  exponerem  qua 
lege  adstricti  teneantur  et  qua  li  her  täte  fruantur  —  —  data 
est  eis  —  libera  potestas  intra  episcopatum  emendi  et  vendendi 
sine  omni  genere  exactionis  et  telonei;  si  alicujus  eorum  possessio 
venalis  exponitur  compatriotae  suo  tantum  et  non  extero  emcre 
liccat.  —     Causa  correclionis   ter  in   anno  cum    eis  colloquium. 


cm 


welches  auf  umfangreiche  Aiisiediuiigen  im  Nauiriburger  Sprengel 
schliessen  lässt,  bestimmt  genau  ihre  Beziehungen  zu  ihrem  (irund- 
herrn,  dem  Bischof,  und  zum  Vogt.  Sie  sind  in  einer  günstige- 
ren Stellung  als  die  durch  Abgaben  überlasteten  Gotteshaus- 
leute 1)  und  andere  Zinsleute  (Slavi  censuales) :  sie  können  frei, 
nicht  an  ein  Marktrecht  gebunden ,  ihre  Erzeugnisse  verkaufen. 
Ihre  Gemeindeverfassung  beruht  auf  der  freien  Wahl  des  Schulzen 
(Scultetus)  2),  wahrscheinlich  auch  ihres  Plebanus  oder  Pfarrers, 
die  Gemeindeverbindung  auf  dem  Näherrecht  der  Heimathsge- 
nossen  (compatriotae) ,  und  ist  durch  Schutz  gegen  willkührli- 
ches  Entfernen  bei  Freiwerden  der  erblichen  Güter  gesichert.  Die 
niedere  Gerichtsbarkeit  wird  von  ihnen  unter  einem  Schulzen  im 
Kreise  ihrer  Genossen  geübt:  da  werden  Streitigkeiten  über  Erb- 
und  Familienverhältnisse  nach  ihren  Gewohnheiten  (mores)  ent- 
schieden.     Doch    selbst  in   Fällen   der  höhern  Gerichtsbarkeit  vor 


habeat  quicunque  fuerit  episcopus  in  quo,  si  quis  eorum  aliquo  ex- 
cessu  injuste  exorbitaverit  III.  solidis  compositionem  inveniat.  — 
Scultetum  quem  sibi  praefecerint  sine  contradictione  habeant  in 
cujus  coUoquiis  VI.  dn.  compositionem  faciant  si  quis  eorum 
juramento  expurgare  voluerit  nulla  occasione  (observatione?)  im- 
pediatur,  nullis  verborum  insidiis  capiatur.  Praepositus  —  — 
synodum  suam  cum  eis  celebret.  Statutum  est:  ubi  antecessori 
meo  III.  solid,  persolverunt;  mihi  VIII.  persolvant;  IV.  in  festo 
beatiJacobi,  totidem  in  festo  S.Martini,  appositis  ibidem  IV.  sexa- 
genariis  utriusque  messis  congruo  tempore  persolvendis  —  quod 
ipsi  spontanea  voluntate  obtulerunt  in  cathedra  beati  Petri  de  quo- 
libet  manso  solidum  unum  singulis  annis  fralribus  ad  usum  eccl. 
majoris  persolvant.  Quicumque  successores  eorum  fuerint  eadem 
bona  obtinuerint  sive  liberi  sive  servi  sub  quacumque  lege 
et  moribus  vivant  idem  statutum  observent  et  faciant  —  —  si 
quis  eorum  sine  berede  moriatur  possessio  ejus  integra  sine  di- 
stractione  per  corriculum  anni  et  diei  teneatur,  ut  si  legitimus 
heres  interim  ad  venierit,  sine  contradictione  locum  prioris  pos- 
sideat.  Sin  autem  episcopus  duas  partes  —  tertiam  vero  ad  usum 
ecclesiae  relinquat.  —  -  Facta  autem  est  haec  traditio  anno  ab 
incarnatione  domini  1152  indictione  XV  —  —  episcopante  Wich- 
manno,  Marchione  Conrado  existente  advocato,  assentiente  et  te- 
stimonium  prehibente  clero  ac  populo. 

1)  Man  vergleiche  die  wichtige  von  Chmel  bekannt  gemachte 
Urkunde  v.  .1.  1196  v.  Bischof  Bertold  von  Naumburg  für  die  Pe- 
terskirche zu  Zeitz    (Notizenblatt  d.  k.  Wiener  Academie.  1851.  2). 

2)  Incolarum  magistrum  quem  scultetum  vocant.  Rechte 
der  Flanderer  in  Meissen.  a.  1154.  Schöttgen,  Conrad  324.  Im 
Naumburger  Sprengel  sind  Holländer  und  Flanderer  nicht  weiter 
unterschieden.  Nördlicher  werden  vorwiegend  Holländer,  südlif 
eher  Flanderer  genannt. 


CIV 


(lern  Voj^t,  dem  Piohslc  imd  m  der  iMscIiollicheii  Scrulf  ,  Ii.iIxmi  sie 
(Mf'ono  Husssiitzü,  ein  hcsoiulcrcs  Wcr^^oUl  und  (!in  Vorrcdil  in  den 
Kormoii  des  Verfahrens:  die»  IJcfreiuug  von  dein  „Jus  stricluni"  oder 
,,vnre".  Alle  dioso  Vorrcclilo  „Jus  llniidoruin",  „llolljuidoruni", 
„MolloiTccht"  •)  scheiden  sie  als  besondere  Uechtsgcnossenschaft 
\()in  LaM(hec;h(e.  I-s  bildet  sich  eine  besondeie  Kechlsslellinig,  eirj 
Landsassenrechl,  in  welchem  Kreise  sich  aucii  Kigenlhunilichkeitcii 
der  Ilcclitsentwicklung  bewahren  können.  —  Auch  ist  es  wahr- 
sclicinlich,  dass  das  Acker-  und  Feldinaass  „mensura,  njansus 
vlaniingalis"  sich  auf  ein  altes  heimathliches  Maass  stiilzt,  nach 
welcluMn  die  Ankiitinnlinge  di(!  ilnien  zugewiesenen  (irundstücko 
au  ft  heilten. 

Neben  den  Niederlassungen  der  Flanderer  erscl»cinon  auch 
frankische  Ansiedlungcn.  Ob  sie  gleichzeitig  mit  jenen  oder  schon 
durch  Wipert  von  Groitsch  im  J.  1104  dahin  gerufen,  ist  un- 
gewiss: nicht  blos  Ortsnamen,  wieFrankenau,  Frcnklau,  Frankenstein, 
sondern  auch  andere  urkundliche  Zeichen  weisen  fränkische  Dorf- 
gemeinden im  Naumburger  Sprengel  und  auf  Gütern  der  Zeitzer 
Kirche  nach.  Auch  die  Herrn  von  Lobdeburg,  welche  selbst, 
wie  viele  ritterbürtige  Geschlechter  der  Gegend,  Franken  von  Ge- 
l)urt  waren,  hatten  auf  ihren  Gründen  Franken  angesiedelt  (in 
terra  dominorum  de  Lobdeburg)  2).  Die  „Lex  francorum,  justi- 
cia  francorum"  umfasste  folglich  auch  hier  sowohl  die  freieren  Be- 
sitz- und  Abgabenverhältnisse  der  Colonisten,  als  die  Rechtsge- 
wohnheiten, welche  sich  im  Kreise  der  Gemeinde  und  des  Dorf- 
gerichts ausbilden  konnten.  Sie  besitzen  ihre  Güter  (coloni  — 
possessores  hereditario  jure  francorum)  3)  in  eigenthümlichen  For- 
men ,  und  so  bildet  sich  in  dieser  Gegend  auch  ein  bestimm- 
ter Begriff  von  Frankengut  ,,bona  possidere  ab  antiquis  tempori- 
bus  jure  et  consuetudine  francorum",  ,,jus  et  consuetudo  fran- 
corum et  tale  jus  quäle  possident  —  homines  —  dominorum  de 
1278)  4). 

Grimm  Weisth.  IH.  218  fT.  auch  Urk.  a.ll59.  Wer- 

Schmid  Lobdeburg  88. 

Lepsius  Bischof.  240. 

4)  Schmid  Lobdeburg  89.  Diese  Urkunde  enthält  nicht  eine- 
Professio  juris  in  gewöhnlichem  Sinne,  sondern  ist  eine  Oetfnung, 
ein  Weislhum  über  Besitzverhältnisse  der  Dorfgemeinden  „quo  jure 
a  suis  progenitoribus  bona  ad  eos  devoluta  possederint."  Nur  in- 
sofern ist  hier  von  Frankenrecht  die  Rede.  Vgl.  Gaupp  Ansied- 
lungcn 260. 


Lobdeb 

urg 

"  (a. 

1) 
sebe  7 

a. 
>3. 

2171. 

2) 

a. 

1275 

3) 

a. 

1202 

cv 


In  allen  diesen  Stellen  ist  nirgends  das  Volksrecht  der  Fran- 
ken, nicht  das  salfränkische  oder  ripuarische  Recht  zu  finden, 
sondern  Besitzrechte  der  hier  heimisch  gewordenen  Ansiedler 
(Jus  et  consuetudo  francorum).  Auch  sie  haben  ein  besonderes 
Hufen-  und  Ackermaass  und  besondere  Gemeindeverfassung.  In 
dem  Kreise  ihres  Gerichtes  konnten  sich  auch  besondere  Gebräu- 
che ausbilden  ,,consuetudines  et  mores"  welche  eine  Verwandt- 
schaft mit  dem  Heimathsrechte  ganz  verläugnen  i). 

Allein  schon  darum  musste  sich  natürlich  eine  Aehnlichkeit 
zwischen  dem  vlämischen  u.  fränkischen  Rechte  ergeben,  weil  beide 
sich  in  einer  gleich  bevorrechteten  Stellung  zu  den  Grundherrn 
und  dem  Landgerichte  befanden  —  —  es  musste  sich  ein  in  den 
Hauptpunkten  gemeinsames  Landsassenrecht  entwickeln. 

Von  diesen  Formen  des  Frankenrechtes  ist  eine  andere  genau 
zu  scheiden,  welche  gleichfalls  in  diesen  Gegenden  vorkömmt  und 
eine  gewisse  Berühmtheit  erlangt  hat.  Es  ist  die  Erklärung  der 
Gebrüder  von  Stechow  vor  dem  kais.  Hofgericht  des  K.  Fried- 
rich Barbarossa  zu  Altenburg  „se  juri  francorum  cum  progenito- 
ribus  suis  addiclos",  die  Aufgabe  eines  Gutes  ,,jure  et  judicio 
francorum"  (a.  1182)  2). 

Dieser  Fall  im  Gebiet  unserer  Untersuchung  ist  aber  nur  eine 
der  auch  sonst  so  häufigen  „professiones  juris"  ritterbürtiger  Ge- 
schlechter vor  dem  Landgerichte.  —  Nach  Grundsätzen  der  Stamm- 
rechte konnte  die  Gutsaufgabe  und  Schenkung  nur  nach  dem  Rechte 
des  Gebenden  gültig  vollzogen  werden. 

Mit  dem  Wachsthume  der  Bevölkerung  durch  die  erneuten  Zu- 
züge von  Ansiedlern  und  mit  der  willkührlichen  Ausdehnung  grund- 


1)  Dass  die  fränkischen  Einwanderer  zu  den  Landesgerichten 
auch  in  einer  so  günstigen  Stellung,  wie  die  Flandrer,  gewesen  sind, 
ist  nicht  blos  wahrscheinlich,  sondern  ist  aus  einzelnen  Urkunden 
erwiesen.  —  Die  Franken  in  den  Dörfern  des  Adalbert  von  Tau- 
benheim sind  von  der  Verpflichtung  der  Jahresdinge  ganz  ausge- 
nommen; wenn  sie  ihre  Streitigkeiten  nicht  selbst  unter  sich  ent- 
scheiden können,  soll  der  Herr  des  Dorfes  zu  ihnen  kommen  (ürk. 
1186.   Tittmann,  Heinr.  d.  Erl.  1.   160). 

2)  Schmid  Lobdeburg  59.  Die  vielfachen  Deutungen  dieser 
Urkunde,  seit  Schöttgen,  Grupcn,  Westphalen  u.  s.  w.,  finden  sich 
bei  Gaupp,  Ans.  257.  Ich  kann  mich  nicht  entschliessen,  Graecus 
mit  Greitz  in  Verbindung  zu  bringen.  —  Warum  sollte  nicht 
der  Halbbruder  eine  griechische  Mutter  gehabt  haben  ?  Eine  grie- 
chische Kaisertochter  Theophania  war  Mutter  K.  Otto  III.  und  da- 
mals lebte  noch  die  griechische  Prinzessin  Theodora  (f  11^4)  die 
Mutter  Herzog  Leopold's  von  Oesterreich. 


CVI 


iKMilicIlCl  Itcclilc  N  i'l>tli\Minlfli  \  ( tiircliU;  und  ( iciiiciiulerieilKUU'M. 
So  \  crwischl  sich  .'imli  int  l,.'iiii'(;  tici'  /eil  im  XIII.  .liihiliiiiiilcrt  (li<; 
Ki{^(MillMiiiiliclikcil  der  Hcclilsvcihalliiis.sr  dicsci-  KiiiwiiiidcnT ').  Nur 
in  wciiif^cn  Orlcii  kotiiilcn  die  ultcii  (Jciiieiiidcn  iliro  l  rcilieil.s-  iiiid 
('ommiin.ilrocht«»  Rogcn  dio  ungohuiidcMKi  Knlwickolung  dor  grund- 
IhmtIIcIkmi  Macht  bewuhiMui.  I'eslor  orhidl  sich  dfigcgcn  die  alt- 
h(M-g(»brachlo  rochtlichi;  Slclliirig  iWs  (inmdhcsilzcs  und  .seiner  Tor- 
inoii.  —  Schon  lanf^'sl  hat  doi'  linlcrschied  dei'  \laniiscli(Mi  und 
fränkischen  Cienicinden  aufi-'choil  und  doch  linden  wii'  dio  allen 
Namen  iu)ch,  vlüniische  und  llolleilndf-n ,  Irankcnrechl  und  Fraii- 
keidnifcn. 

Wenn  der  keaiserliche  Villicus ,  Dietrich  von  I.eisnig,  von  dem 
Kloster  Pforte  eine  Mühle  nach  Frankenrecht  (a.  JlbO)'^)  kauft,  im 
Dorfe  Fleniingen  Eihhesit/  „jure  francorum"  vorküuunt  und  (ün 
,,l>raedium"  des  Kl.  Eiscidjcrg  „quod  tenctur  jure  franc."  (1219)  ^) 
erwähnt  wird ,  so  ist  in  allen  diesen  Fällen  geradezu  fränkischer 
Besitz  in  die  Hände  von  Nichtfranken  gekommen;  ob  nun  auch 
eigenthinnlichc  Gewohnheilen  und  Kcchtssitten  in  dem  innern  Kreise 
des  Familienrechts  sich  erhalten,  ob  auch  so  fränkisclier  und 
vlämischer  Rechtsstofi"  in  dem  Landrechte  der  Gebiete  zu  erkennen 
ist,    wird  schwerer  nachzuweisen  sein. 

4.  In  Thüringen  lässt  sich  noch  wie  in  Meissen  und  der 
Lausitz  gleichzeitig  eine  Rcilie  von  flandrischen  und  fränkischen 
Niederlassungen  verfolgen.  Bischof  Gerung  von  Meissen  „exulibus 
flandrensibiis  Coronam  (Koren)  prope  Wurcinam  habitandam  con- 
cessit"  4)  „strenuos  viros  ex  flandrensi  provincia  adventantes  quo- 
dam  loco  pene  habitatoribus  vacuo  collocaverim"  (a.  U51)  5),  die 
Flaminger  auf  den  Walkenriedischen  Gründen  zu  Heringen,  Gors- 
bach  und  Berga  6),  zu  Hagendorf  auf  den  Gütern  der  Deutsch - 
Ordens -Commende  Dommitsch   (a.  1219)  '),   flandrische  Hufen  auf 


1)  Die  freien  Landsassen  des  Ssp.  IH.  45.  §.  6.  sind  Nach- 
kommen solcher  Einwanderer.  Hire  Stellung  ist  jedoch  zur  Zeit 
der  Glosse  noch  mehr  verschlechtert  und  die  Begriffe  von  Laten 
und  Landsassen  fallen  zusammen,  welche  ursprünglich  verschieden 
waren.     Vgl.  Gaupp  Ansiedl.  577. 

2)  Schöttgen  Conrad  210. 

3)  Rudolfi,  Gotha  dpi.  V.  193. 

'i)     „Catalog.  Episcop." :  Schöttgen,  histor.  Wurcen.  Anh.  10. 

5)  Schöttgen,  Conrad.  322. 

6)  Wersebe  Golonien  923.     Leukfeld.  Ant.  Walkenried  403. 

7)  Tittmann,  Fried,  d.  Erl.  1.  393. 


CVi! 


den  Klostergründen  zu  Dobrilug  (1200)  ^),  acht  vlämische  Bienen- 
liufen  bei  Ubigau  2)  Fränkische  Niederlassungen  auf  den  Gütern 
des  Albert  von  Taubenheiin  (1186)3)  ,,mansi  qui  franconica  lin- 
qua  leben  vocantur",  in  der  Provinz  Dalminci  (1160)4),  — 
ebenso  „perticae  quae  franconica  lingua  gewende"  ^) ,  dann  „mansi 
qui  leben  dicuntur"  (1258)  ö).  Noch  mehr  aber  als  das  Vorkom- 
men fränkischer  Ackermaasse  bezeugen  zahlreiche  Orts -Namen 
umfangreiche  geschlossene  fränkische  Ansiedlungen. 

Auch  diese  Flaminger  und  Franken  hatten  hier  eigene  Gerichte 
wie  jene  auf  den  Gütern  des  Kl.  Pforte  in  Thüringen,  wo  besondere 
Rechtsgewohnheiten  fortdauern  und  sich  frei  entwickeln  konnten'). 
5.  Dass  sich  in  Schlesien  aus  gleichen  Volksbeständen  die  deut- 
sche Bevölkerung  seit  dem  XII.  Jahrhundert  bildete  geht  aus  vie- 
len urkundlichen  Zeugnissen  hervor.  Auf  umfangreiche  Niederlas- 
sungen von  Niederdeutschen  und  Flanderern  deuten  Ortsnamen  und 
Hufenmaasse.  Auch  Städte  wurden  nach  flandrischem  Rechte  ge- 
gründet, schon  im  XIII.  Jahrhundert  zeigte  sich  das  Bedürfniss  ei- 
nes Oberhofes  des  flandrischen  Rechts.  Nach  Ratibor  hatten  alle 
in  den  Landen  des  Herzog  von  Oppeln  und  Ratibor  mit  diesem 
Rechte  bewidmeten  Dörfer  ihr  Zugrecht  „omnes  et  singuli,  qui  in 
nostro  dominio  jure  vlemingico  sunt  locali."  —  Können  die  Bür- 
ger und  Schöffen  das  Recht  nicht  finden:  „si  autem  ipsos  cives 
in  aliquo  jure  contigerit  dubitare,  tunc  ad  se  vocent  quinque  ad- 
vocatos  et  scultetos"  —  der  nach  vlämischen  Rechte  ausgesetzten 
Dörfer,  —  „habito  illorum  consilio  —  illud  definiant  appellatione 
procul  mota"  (a.  1286.  Stenzel  403).   Aehnlich  bildeten  auch  in  dem 


1)  Ludewig  Rel.  1.  16. 

2)  Weise  Museum  s.  Sachs.  G.  3.  1.  221. 

3)  Tittmann  Friedrich  d.  Erl.   l.  391. 
"i)  Schultes  director  1,  155. 

5)  Schultes  director.  1.  309. 

6)  Schmid  Lobdeburg.  7.9.    v.  J.   1258. 

7)  Wolf  Chronik  II.  200.  Die  Mailstat  zu  Flemingen.  - 
Die  Flaminger  zu  Heringen,  Görsbach  und  Berga  hatten  ein 
Gericht  ihrer  Aeltesten,  seniores  aldermänner  u.  Schulzen  für  Erb- 
und  Grundsachen.  Wersebe  Colon.  867.  Auch  die  Gerichtsform, 
welche  vom  Grafen  Konrad  von  Brena  bei  Veräussenmg  des  Ge- 
richts Praternik  erwähnt  wird  (Urk.  r2,'6.  Tittmann.  Friedr.  d.  Erl. 
368.),  lässt  schon  auf  Einwanderer  schliessen.  —  Als  Rechts- 
gewohnheit kann  wohl  die  eigenthümliche  Sitte  des  Kirchganges, 
die  mit  der  üebergabe  von  vlämischen  Gütern  in  Verbindung  steht, 
gerechnet  werden.   Wersebe  Col.  864. 


(;\  lii 


lloiinalhslandc  der  l'liiiulcrcr  die;  Ahgüordiictcii  der  '>  ))eridiint(',slcii 
Stiidto  diis  (Iniclit  der  Scahiiii  l'ljiridriac ,  :iii  wrlclios  daim  itWo. 
IhMuTi Mitten  von  Urthcilcrj  i^iiif^cn  nachdem  das  Zn^rcchl  nach  Ar- 
ms aufschoben  war  (\\  arnkoni^;.  I.  2^2).  I)i(»  l)ischollichc  Stadl 
Neisso  hatte  —  ,,jus  nuniicipalo  floniingicum,  ex  aiitiquo  et  a 
primaova  locatione  ipsius  civitatis"  —  es  wird  in  Stadtbü- 
chern bcnvahrt  „jus  ncniirjgicum  in  scriplis  et  libris  indc  con- 
foclis  plane  et  hicide  expressum"  (Slenzel  185).  Schon  vor  dein 
Jahre  12T.\  mochte  Ncisse  vlamisches  Hecht  erhalten  haben.  Nach 
Neisse  sollen  alle  bischüflichiM»  Studie  und  Dörfer  das  Zugrecht 
haben,  (a.  1310.  Slenzel  4S5).  Die  Städte  üttmachau  (a.  1317.  1318. 
Stenzel  558.  5()4),  Kreuzburg  (a.  1274.  Stenzel  388)  erhielten:  „jus 
llamicum,  jus  theutonicum  llamingicum." 

Neben  den  vliiinischen  Niederlassungen  erscheinen  deutsche 
Ansiedlungen  nach  fränkischem  Hechte,  ebenso  auch  frän- 
kische Ackermaasse  „mansi  franconici"  bei  Goldberg  (a.  1203. 
Büsching  Leub.  38)  „villam  nostram  (Kunzendorf)  jure  Franco- 
nico  populandum"  (a.  1252.  Stenzel  327)  „jure  Teiithonico 
quod  dicitur  Franconicum  —  locarc  poterit"  (a.  1276. 
Stenzel  390)  „hereditalem  jure  Teuthonico  populari  -  -  et  quot- 
quot  —  (mansi?)  Franconici  reperti  et  inventi  fuerint  ipso  jure 
Franconico  adlocari"  (a.  1308.  Stenzel  483)  „confcrimus  nostrac 
civitati  Friburg  omnia  jura  et  consuetudines  habitas  ab  antiquo 
morc  juris  franconiae  et  theutonicalis"  (a.  1337.  Stenzel  545). 

Eine  Verschmelzung  dieser  beiden  Rechtsgestaltungen ,  wel- 
che, wie  es  scheint,  mit  andern  Ansiedlungen  von  Deutschen 
in  Verbindung  steht,  begiebt  sich  im  Laufe  des  Jahrhunderts. 
Eine  dichte  slavische  Bevölkerung  drängt  die  Fremden  näher 
aneinander.  Ihre  Rechtsverhältnisse  bezeichnet  man  allgemein 
noch  als  deutsches  Recht,  ihre  ursprünglichen  Colonien  verlieren, 
nachdem  auch  andere  Stammgenossen  sich  ihnen  angeschlossen,  an 
Volkseigenthümlichkeit,  die  Städte  aber  werden  bei 
einer  weit  grösseren  Mannigfaltigkeit  von  Bewohnern 
nach  und  nach  die  Mittelpunkte  des  ganzen  Rechtsle- 
bens. Diesen  Zustand  des  deutschen  Rechts  hat  insbesondere 
Stenzel  in  seinem  vortrefflichen  Urkundenbuch  erst  in  das  rich- 
tige Licht  gestellt;  er  hat  nachgewiesen,  wie  das  deutsche  Land- 
sassenrecht sich  gebildet,  welches  sich  schrofT  dem  slavischen 
Landrechte  entgegenstellt. 

Die  volksthümlichen  Namen  für  deutsche  Verhältnisse  und  Be- 
ziehungen lösen  sich  von  den  alten  Ansiedlungen  und  werden 
gangbare   BegrifTe;    Ackermaasse,  Abgabcnverhältnissc   nach  ihren 


CIX 


ersten  Tragern  „Jus  franconicum"  „Jus  flamicnm"  genannt, 
werden  mehr  als  deutsche  Verhältnisse  aufgefasst  und  auch 
da  angewendet,  wo  schon  längst  jene  Volksgenossen,  durch  welche 
sie  im  Lande  bekannt  wurden,  nur  als  Deutsche  auftreten 

Wenn  dem  Vogt  von  Kreuzburg  v.  J.  1274  ein  Besitzthum  in 
grossen  fränkischen  Hufen  zugewiesen  wird,  dagegen  die  Stadt 
und  die  Bebauer  der  Aecker  vlämisches  Recht  erhalten  (Stenzel 
388),  so  ist  hier  an  stammrechtliche  Verhältnisse  nicht  mehr 
zu  denken.  Es  sind  diese  Maassbestimmungen  Abgabenverhält- 
nisse, welche  im  Lande  gang  und  gäbe  geworden  sind  (Stenzel 
277).  Diese  nunmehr  unter  dem  allgemeinen  Ausdrucke  ,,deut- 
sches"  Recht  auftretenden  Verhältnisse  können  und  werden  auch 
auf  nichtdeutsche  Bewohner  ausgedehnt,  und  es  ist  nicht  unge- 
wöhnlich, dass  auch  slavische  Bewohner  nach  deutschem  Rechte 
leben  und  Abgaben  leisten. 

Doch  auch  als  Bezeichnung  besonderer  älterer  Rechtsgewohn- 
heiten der  Städte  kommt  der  allgemeine  Name  ,, deutsches 
Recht"  vor.  Es  sind  dies  nicht  Volks-  und  Stammrechte, 
sondern  Ortsgebräuche  und  Gerichtsherkommen,  sie  tre- 
ten hervor  gegen  das  Halle -Magdeburger  Recht.  Als  diese  Form 
des  sächsischen  Rechts  die  weitere  Verbreitung  des  sächsischen 
Landrechts  vorbereitete,  zeigte  sich  in  den  Städten  ein  Widerstre- 
ben und  Widerstand  jener  eigenthümlichen  Rechtsgewohnheiten. 
Am  lebendigsten  dort,  wo  Oberhöfe  des  vlämischen  Rechts,  wie  in 
Neisse,  Ratibor,  eigenthümliche  privatrechtliche  Formen  ausgebil- 
det hatten.  Als  auch  diese  Städte  mit  Magdeburger  Recht  bewid- 
met wurden,  suchte  man  das  alte  Herkommen  durch  Statuten 
und  Küren  zu  erhalten.  So  entstand  denn,  wie  Gaupp  genau 
nachwies,  auch  das  eigenthümliche  dem  Landrechte  beigefügte 
Statut  V.  1356.,  und  das  Statut  des  Bischof  Wenzel,  welches  sich  in 
dem  Gebiete  jener  Oberhöfe  in  ununterbrochener  Geltung   zeigt. 

Diese  wichtige  Erscheinung  gewinnt  an  Bedeutung  durch  den 
Vergleich  mit  den  Schicksalen  des  Rechtslebens  in  den  ostpreussi- 
schen  Landestheilen.  Diese  Rechtsgebiete  sind  seit  dem  J.  1232 
mit  Magdeburger  Recht  bewidmet,  dennoch  erhalten  sich  da  beson- 
dere Successions- Gewohnheiten  als  Nachwirkung  eines  älteren  Ge- 
richtsgebrauches, welcher  unter  den  Namen  der  Cölmischen  Güter- 
gemeinschaft eine  Berühmtheit  erlangte  (Leman ,  Culm.  R.  XVI.  und 
Heydemann ,  die  Elemente  der  Joachim.  Constitut.  156).  Bei  die- 
ser Bildung  haben  auch  gleiche  Bedürfnisse  und  nicht  allein  die 
Abstammung  Einfluss  gehabt  und  darum  können  wir  Gaupp  nicht 
beipflichten,    wenn  er  die  Uebereinstimmung    beider    allein   in  der 


r.\ 


;«ll('M  \' (»  r  w  .111(1 1  sc  li  ;i  1 1  der  lIciiMiillisn'clilc  lindiMi  will.  Dir 
,,  \  I  ii  IM  is  cIk»  (I  cw  (tliii  Ii  ei  (  "  isl  dci-  ()rlsl)i;iii(  li ,  die  (icrichls- 
iilmiig  ilor  Nicdorlassuiit^  und  ist  hei  djjr  mitlohdlciliclMMi  Uochls- 
«M'/eu^'nn^'  f^üwoliiilicl»  oiiio  Ixssoiulore  (ioslidluii^j,  wclcho  nicht 
inil  den  KechlsaiisichtcMi  der  lluiiUcith  in  unniilUdh.non  /nsarnnien- 
hanj;  zu  stehen  hruucht. 

(),  Nur  sowoil  wollon  wir  unsere  Rrörleiun^en  fuhren.  Als  ge- 
moinsainos  Kij^ehniss  Z(M'j,'t  sicli  eine  uis[)riin^li(;he  Veischiodcnheil 
des  vlliinisciien  und  fränkischen  Hechts,  \v(dcfie  Stenzol  in  jener 
Zeit,  wo  uns  die  zahlreichsten  Urkunden  erhallen  sind,  ganz  rich- 
lifz  nicht  mehr  wesentlich  verschi(Mien  (iruhit  (141).  Der  Aus- 
druck ,,Jus  franconi  cu  ni"  und  „Jus  flainicum"  bezeichnet 
die  ,,Lex"  das  Pactum,  welches  der  Grimdherr  mit  dem  An- 
siedler schlicsst  und  in  welchem  ein  bestimmter  Umfang  von 
Hechten  zugestanden  war,  somit  die  Ausnahme  vom  Land- 
recht; und,  da  der  Gebrauch  der  Worte  jus,  pax,  lex,  Hecht 
und  üerechtigkeit,  im  Mittelalter  überhaupt  mannigfach  ist,  so  wer- 
den sie  eine  Bezeichnung  für  Besitzrecht,  Grundabgabe,  und  für 
die  gebräuchliche  Stellung  der  Ansiedler  im  Vogt-  und  Landgericht. 
In  allen  diesen  Benennungen  liegt  der  Begrid  eines  besonderen 
Landsassenrechts,  nicht  aber  der  eines  Volks-  oder  Stamm- 
rechtes. Das  Gemeinsame  erklärt  sich  weit  natürlicher  aus  einer 
Gleichheit  der  Grundbedingungen  d  er  Ansiedel  ung,  als 
aus  der  ursprünglichen  Verwandtschaft.  Daher  scheint  die  Annahme, 
welche  Gaupp  vorschlägt,  dass  Jus  teutonicum  in  Schlesien  frän- 
kisches R.  sei,  etw'as  gewagt  (Gaupp,  germanische  Ansiedlung.  25G. 
Deutsches  Recht  in  Schlesien.  Zt.  f.  d.  R.  III.  58.).  Den  engen 
Raum,  wo  sich  Stamm-  oder  Volksrecht  bei  den  Ansiedlern  er- 
halten konnte,  beschränkten  wir  auf  einen  kleinen  Kreis  des  In- 
nern Familien-  und  Gemeindelebens;  allein  auch  da  ist  es  nicht 
immer  localgewordenes  Volks-  und  Stammrecht,  sondern  natur- 
wüchsiger Orlsbrauch,  freilich  darum  nicht  minder  germanisches 
Recht. 

7.  Die  Anwendung  dieser  Ergebnisse  auf  Mähren  führt  auch 
hier  zunächst  auf  eine  mannigfaltige  Strömung  der  Quellen.  Für 
eine  Verbreitung  des  Rechts  durch  Flanderer  und  Wanderungen 
vom  Niederrhein,  wie  in  der  Lausitz  und  Schlesien,  spricht  die 
allgemeine    Annahme  ').        Diese     ersten    Einwanderungen    an    das 


1)  Palacky  Geschichte  v.  ß.  II.  1.  157.  —  Enns  Oppa  Land.  1. 
29.  —  Schelz  Geschichte  d.  Lausitz  1.  537.  —  Lausitz,  Magazin. 
XVIII.  537.     Die  Möglichkeit  der  Fortdauer  germanischer  ürbewoh- 


1 


CXI 


Jahr  1150  zu  knüpfen,  hat  bisher  noch  keine  urkundliche  Stütze. 
Franken  sollen  um  Olmütz  den  Hauf)tstannra  der  Ansiedler  ge- 
bildet haben.  Der  erfolgreiche  Anbau  und  die  Blüthe  der  grossen 
deutschen  Colonie  um  Ig  lau,  welche  derMittelpunkt  des  „deutschen 
Bergrechts"  wurde,  wird  sich  auf  fränkische  Volkselemente  zurück- 
füliren  lassen  (oben  XV).  Von  Süden  her  bringen  deutsche  An- 
siedlungen  Weinbau,  da  erscheint  der  Besitz  an  Weinberggut 
nicht  nach  Landesrecht,  sondern  „more  theutonico"  (a.  1202.  B.  II. 
40.).  Ein  verlässlicher  Anhalt  für  die  Quelle  dieses  deutschen  Rechts 
bleibt  das  Zugrecht  in  allen  Weinbausachen  an  die  alte 
Grafendingstätte  zu  „Falkenstein"  i).  Eine  umfangreiche  An- 
siedlung  von  Niedersachsen,  theils  Edelleute,  theils Bauern  aus 
Westphalen,  hat  sich  urkundlich  nachweisen  lassen  (oben  XXI). 

Durch  diese  bedeutenden  Wanderzüge,  von  welchen  wir  nur 
theilweise  gleichzeitige  Nachrichten  besitzen,  wird  die  ganze  Ord- 
nung der  agrarischen  Verhältnisse  verändert  und  durch  die  ei- 
genthümliche  Rechtsstellung  der  deutschen  ackerbauenden  Nieder- 
lassungen erscheint  auch  hier  der  Begriff  Jus  teutonicum  in 
allen  Färbungen,  wie  wir  es  anderwärts  gefunden  haben,  .allein 
für  die  älteste  Gestaltung  dieses  Landsassenrechts  sind  we- 
nig Spuren  nachweisbar.  Die  Herrschaft  des  deutschen  Rechts 
im  Lande  wird  erst  recht  bekannt  durch  das  üebergewicht  der 
deutschen  Stadtrechte,  welche  die  verschiedenen  Volksele- 
mente verwischen  und  auch  die  ländliche  Rechtsbildung  berühren. 
Zugleich  begiebt  sich  eine  Trennung  des  Landes  in  zwei  Rechts- 
gruppen   und  Familien    nach    der  Verschiedenheit   der  Stadtrechte. 


ner,   welche  sich  nach  Einwanderung  der  Slaven  im  Lande  erhiel- 
ten ,   übergehen  wir  hier  absichtlich  mit  Stillschweigen. 

1)  Noch  im  XIV.  Jahrhundert  ist  das  Zugrecht  von  Brunn  in 
Weinbausachen  an  das  Bergtaiding  in  der  Grafschaft  Faikenstein 
in  Oesterreich  „ubi  antiquiora  montana  vinearum  sunt"  (478)  durch 
das  Schöffenbuch  bewährt.  Das  wichtige  alte  Bergtaiding  v.  Jahre 
1309  bei  Kaltenbäck,  Panlaiding- Bücher  IL  230.  Das  Zugrecht 
dauerte  auch  im  XVI.  Jahrhundert  fort,  die  Bestätigung  der  Aeb- 
tissin  V.  S.  Clara  in  Wien,  erwähnt  im  J.  1528.  Sept.  28.  noch  die 
herkömmlichen  Appellationen  aus  Mähren.  Auch  die  viri  ho- 
neste  Theutonici,  welche  K.  Constantia  1228.  nach  Göding  be- 
ruft (B.  IL  204.) ,  waren  wohl  aus  Oesterreich  eingewandert.  Das 
überaus  wichtige  Stadtrecht  dieser  Gemeinde  ist  das  älteste  in 
Mähren  und  erinnert  au  Rechts-  und  Busssätze  in  gleichzeitigen 
Urkunden  in  Oesterreich.  Vielleicht  gehörten  die  uns  leider  nicht 
erhaltenen  Stadtreciite  von  Lmidenburg  und  Bisenc  auch  dieser 
Familie  an  (oben  XXIIT). 


r.xu 


Vom  Norden  Ihm  ziclil  inicli  in  Miihrcn  «las  M  a  f^<l  ei)  n  r{^  «!r  Hcchl 
sio^roich  ein;  rs  wird  auf  alt(«ro  (UiutschoKechlsljildunf^MU»  {^'(»pflanzt, 
odtM-  ncMio  Sliidl«'  und  l)()rrarda^^(!n  werden  damit  immiltcdhar  Ijc- 
widmel;  es  wini  /uw<*ilen  ^'anz  all^'emein  Jus  tciilonicum  ^o- 
nuiml,  doch  können  wir  oben  darin  nur  die  Ueccplion  eines,  wenn 
auch  deutschen ,  doch  den  ültcrn  Verhältnissen  fremden  Hechtes 
finden  ').  In  Süden  und  Nordwesten  herrscht  die  (iestallunf^  des 
Brünner  und  I.ulauer  Sludlreciits  vor.  Man  kann  keinen  Markt,  kein 
Städtchen,  noch  weniger  eine  grossere  Stadt  aufweisen,  welches 
nicht  mit  einer  dieser  beiden  Gruppen  in  Verbindung  stellt.  Das 
deutsche  Recht  ist  local  geworden,  man  spricht  nicht  mehr  vor» 
dem  deutschen  Uecht  zu  IJrünii  oder  iglau  ,  sondern  von  dem 
Brünner  oder  Iglauer  Uecht,  wie  wir  diess  oben  angedeutet 
haben.  Doch  werden  alte  Volksgewohnheiten,  Dorfgebräuche,  con- 
suetudincs,  auch  hier  erwähnt:  ein  besonderes  deutsches  Berg- 
recht, Jus  montanum,  ein  besonderes  Lehnrecht  (es  ist  das  Mag- 
deburger Dienstmannenrecht)  und  ein  Weinbaurecht  erhalten  sich 
neben  dem  allgemeinen  Stadtrecht. 


1)  Dass  mit  der  Gewährung  des  Jus  Theu t onicorum, 
„quod  hactenus  in  terris  Bohemiac  et  Moraviae  inconsuetum  et  in- 
usitatum  cxstiterat  sed  vobis  —  per  marchionem  Wladislaum  (l!97 
— 1222)  concessum  esse  dinoscitur"  (a.  1213.  B.  II.  09.)  und  mit  „hoc 
novum  et  honestum  institutum"  nur  das  Magdeburger,  nicht 
aber  deutsches  Recht  überhaupt  gemeint  sei,  geht  aus  der  Ur- 
kunde von  J.  1^23  (B.  II.  148.)  hervor,  es  erhalten  10  Jahre 
später  die  Bürger  von  Neustadt  „in  summa  idem  jus  Meidbur- 
gense  et  easdem  consuetudines  quas  habent  cives  de  Freuden- 
tal";  ferner  aus  der  Bestimmung  über  das  Stadtrecht  von  Olmütz: 
es  werden  in  der  ürk.  v.  J.  1228  „jura  antiqua  civitatis  Olmu- 
censis  quae  a  —  —  Wladimiro  duce  (11-5— 1196)  in  eadem 
civitate  sunt  statuta",  von  der  Erlheilung  des  Magdeburger  Rechts 
durch  Wladislaus  geschieden  ,,non  obstante  privilegio  —  -  VVla- 
dislai,  in  quo  usus  juris  Theutonicorum  quod  Magdebur- 
gense  vulgariter  nuncupatur  —  —  concesserat"  (B.  II.  213.).  Es 
erweist  diess  also  für  Olmütz  die  Geltung  eines  altern  deutschen 
Stadtrechtes  (1185 — 1196)  vor  dem  Magdeburger,  nach  welchem 
die  Bauern  der  umliegenden  Dörfer  gerichtet  wurden.  Der  Stadt- 
richter soll  auch  nach  Annahme  des  Magdeburger  Rechtes 
nicht  nach  diesem,  sondern  nach  dem  alten  Stadtrechte  ,,jura 
antiqua,  quae  —  sunt  —  statuta"  —  die  Bauern  richten  (B.  II. 
213.).  Nach  Boczeks  .Angabe  sollen  die  Prager  Sobieslawschen 
Rechte  des  XI.  Jahrhunderts  in  Olmütz  gegolten  haben  (B.  I.  298.). 
Dieser  einfachen,  ohne  alle  Begründung  vorgebrachten  Angabe  wi- 
derspricht jener  urkundliche  Nachweis  älterer  Stadtrechte  von  Her- 
zog Wladimir,  und  wir  müssen  uns,  so  lange  keine  andere 
Zeugnisse  aufgefunden  sind,  mit  jener  dürftigen  Notiz  begnügen. 


CXIII 


II.     Die  Quellen  der  Brünner  Stadtrechte. 

1.  Für  die  oben  ausgesprochene  Ansicht  (XXV),  dass  in  Brunn 
wie  in  Prag  und  andern  deutschen  Städten  slavischer  Länder  eine 
deutsche  Hansa  oder  Kaufmannschaft  der  Keim  der  spä- 
tem Entwicklung  und  des  Weichbildes  war,  mehr  urkundliche  Be- 
weise aufzubringen,  bleibt  Aufgabe  weiterer  Forschung,  die  eigent- 
lich erst  beginnen  kann  wenn  eine  reichere  Zahl  von  Urkunden 
vorliegt.  Sollte  die  alte  Niederlassung  der  Deutschen  im  Kirch- 
spiele St.  Jacobi  (ein  Schutzheiliger  der  zu  Lande  Wandernden) 
in  einer  besondern  Rechtsstellung  ohne  einen  Freibrief  bestan- 
den haben  ?  Noch  liess  sich  leider  weder  in  Brunn  wie  doch 
in  Olmätz  eine  Spur  von  Statuten  aus  dem  XII.  Jahrhundert  (1186 
—  1196)  auffinden:  wir  sind  auf  den  Rechtsbrief  v.  J.  1243  an- 
gewiesen,   dessen  Quellen  hier  untersucht  werden  sollen. 

2.  Die  unverkennbare  Aehnlichkeit  dieses  Denkmals  mit  den 
altern  Stadtrechten  der  Babenbergischen  Städte,  Wien  (1198  u. 
1221)  1)  Enns  (1212)  und  der  spätem  Bildungen  von  Neustadt, 
Krems,  Heimburg,  Eggenburg,  die  aus  einer  Quelle  flössen  und 
eine  Familie  bilden,  kann  keinem  Kenner  mittelalterlicher  Quellen 
entgehen.  Doch  auch  diese  Rechtsdenkmäler,  welche  durch  ihre 
Vollständigkeit  und  Eigenheit  der  Bestimmungen  zu  den  wichtig- 
sten in  Deutschland  zählen,  sind,  wie  so  viele  rechtsgeschichtliche 
Erscheinungen  Oesterreichs,  kaum  gebührend  gewürdigt.  Es  muss 
hier  die  Frage,  Nvelcher  Quelle  sie  am  nächsten  stehen,  berührt 
werden. 

Die  Wiener  Stadtrechte,  man  kann  sie  kurz  so  bezeichnen, 
gehören  einer  glänzenden  und  reichen  Culturentwicklung  des 
deutschen  Volkes  an,  einer  Zeit,  wo  gerade  das  junge  Herzogthum, 
die  ältere  Ostmark,  wenn  auch  nicht  lange,  ein  Hochpunkt  rü- 
stiger geistiger  Entwicklung  war.  Nicht  blos  dichterische  Reg- 
samkeit und  hofische  Sitte,  sondern  auch  der  wunderbare  Auf- 
schwung   des    gewerblichen    und   künstlerischen   Lebens   entfaltete 


1)  Man  verwirft  in  neuester  Zeit  die  freilich  nur  auf  Lazius' 
Autorität  gestützte  Jahreszahl  1198  und  nimmt  nun  das  Jahr  1221 
nach  der  Münchner  Hs.  (Codex  lat.  ms.  1608  olim.  S.  Nicol.)  an. 
Uebersehe  man  jedoch  dabei  nicht,  dass  zwei  Formen  vorliegen 
und  letztere  Urkunde  eine  ältere  Form  in  sich  aufnimmt.  Das 
Stadtrecht  von  Enns  1212  ist  doch  nur  ein  Auszug  aus  dem  äl- 
teren Wiener  Privilegium. 

8 


<:xiv 


sich  iitn  »ind  «liiiili  den  Hol  «Icr  Malx'iilxM  ^^ci'.  Da  hcrühito  sich, 
«hirch  die  Kroii/zUgc  verinitt(.'ll,  dar  Hoichthiiin  (h's  neu  orschlos- 
sencn  Orients,  und  dio  vorf^cschriUeno  C.nllnr  des  Weslens.  Studie 
ontstandon,  anfiin},'li(;li  nur  Sla|)('l|)lidz('  (h's  luif^oniein  wicldi^cn 
N'orkchrcs ,  v.wv  XrviwWWwua  dos  oslIicluMi  und  \\cstlluh(Mi  Handels. 
Doch  sobald  die  KaiirniahMsehaft  und  f^cwerhlicho  Production  Vor- 
rocht der  Sliidli^  ^'eworthMi  Nvor,  entwickelte  sich,  wie  allorwärts, 
auch  das  Riufj;erthinn,  fiu*  (hvssen  reciillichc  fi(^staltu^g  nur  in  den 
hluhenden  rheinischen  Sliidten  und  jenen  des  durch  Heichthum 
vorraj^eiulen  theilwoise  /u  Deutschland  ziddenden  Klandorns  das 
Vorbild  gefunden  werden  konide.  Das  Hecddslehen  dies(M"  I.iin- 
tier  wird  gerade  unter  dei-  Ue!-'ierung  der  (trafen  Dieileiich  und 
Philipp  von  Elsass  (1128—1191)  bedeutend  durch  eine  Ftoihc 
grossartigor  legislativer  Erscheinungen,  auch  haben  die  Städte  in 
dieser  Zeil  durch  Keuren  eine  Entfaltung  ihres  Rechts-  und  Vcrfas- 
sungslcbens  vollbracht,  wie  kaum  in  einem  anderen  Lande.  I-ls  darf 
darum  nicht  überraschen,  weiui  die  Stadtreclite  der  aufblühenden, 
im  J.  1208  sogar  mit  Köln  verglichenen,  Stadl  Wien,  wo  am  Hofe 
die  vlämischc  Sitte  als  die  feinste,  Fl  anderer  als  die  angese- 
hensten Handelsleute  der  Stadt  auftreten,  den  Gcldnunkt  beherr- 
schen und  im  J.  1208  die  Bestätigung  älterer  Freibriefe  erhallen, 
in  Form  und  Iidiall  jenen  Stadtrechten,  von  Gent,  Poperingen, 
Brügge  u.  s.  w.  am  nächsten  stehen  '). 


^)  Andere  Richtungen  des  geistigen  Lebens  zeigen  ganz  glei- 
che Bahnen.  Oesterreich  ist  die  Heimath  der  Lyrik,  doch  auch 
sie  ist  im  Unterlande  am  Niederrhein  und  in  der  französischen 
Schule  gross  geworden.  Fortwährend  bleibt  Flandern  das  halb 
romanische,  lialb  germanische  Land,  die  Wiege  und  Wohnung  des 
neuen  Ritterthums,  der  Hauptweg  der  Vermittlung  der  Cultur  des 
W^esten  und  Ostens;  dessen  Einfluss  ist  in  Sitten  und  Rechten,  in 
dichterischer  Sprache  und  höfischen  Verhältnissen  erkennbar.  Ne- 
ben der  dichtenden  ging  die  bildende:  die  gothische  Kunst  stammt 
aus  W^estfranken;  der  Dom  von  Amiens  ist  das  Vorbild  des  Domes 
von  Köln.  —  So  auch  im  Rechtsleben.  Das  Stadtrecht  von  Amiens 
(schon  vor  d.  J.  1184  eine  Charte)  wird  Vorbild  für  Abbeville 
(1184),  Dourlens  (1203);  damit  sind  verwandt  die  Stadtrechte  von 
Tournai  (Dornik)  1187,  Peronne  12  i7.  Nach  Arras  haben  alle 
Städte  Flanderns  ihr  Zugrecht,  dann  wird  Fournes  (1147)  Oberhof 
für  Arkes  und  Poperingen,  Gent  fürGrammont  und  die  vier 
Aemter  u.  s.  w. ,  später  bildet  sich  der  Oberhof  der  Scabini  Flan- 
driae.  Von  da  wurden  diese  Stadtrechte  und  die  rheinisch-cölnischen 
Vorbild  oder  unmittelbares  Mutterrecht  für  andere  (Wackernagel, 
Gesch.  d.  d.  Lit.  96  IT.  Warnkönig,  franz.  Rg.  1.  2C7.  Fland.  Rg.  1. 
145.  183.).     Die  erste  rasche  Blüthe  der  österr.  Städte  ist  eine  von 


cxv 


Für  andere  südliche  Bildungen  bis  hinauf  nach  Freiburg  und 
Bern  ist  gleichfalls  das  entwickelte  Bürgerthum  von  Köln  und  an- 
derer niederrheinischer  Städte  Musterbild  geworden.  Die  Sladt- 
frieden  von  Woims  und  Speier  aus  dem  XII.  Jahrhund,  erinnern  in 
vielen  Stellen  an  jene  Stadtverfassungen,  sie  sind  die  Frucht  langer 
Kämpfe  gegen  bischötliche  Gerechtsame  als  ,, pactum  pacis,  articuli 
pacis  et  concordiae"  vmd  gingen  aus  dem  Streben  nach  ähnlicher 
Freiheit  und  Selbständigkeit  hervor,  welche  in  den  Städten  Flan- 
derns blühte.  Anders  als  da  wuchs  in  den  östliclien  Städten  aus 
rauher  Wurzel  das  neue  Stadt-  und  Bürgerrecht,  nicht  eine  Frucht 
des  Kampfes,  sondern  eine  Schöpfung  (Donatio)  der  Babenbergi- 
schen  Fürsten  l). 

3.  Diese  Rechtsbriefe  von  Wien  1198  und  1221  und  ihre 
Nachbildungen  zeichnen  sich  durch  die  gedrängte  Form,  durch 
eine  Vollständigkeit  der  Rechtsbestimmungen  und  eine  Einheit  des 
ganzen  Strafsystems  vor  allen  gleichzeitigen  deutschen  Stadtrechten 
aus.  Man  lernt  ihren  Werth  durch  eine  Vergleichung  mit  den  an- 
dern   gleichzeitigen   Urkunden    des    städtischen  Rechtslebens,    etwa 


den  Fürsten  gepflegte  Schöpfung.  Sie  fällt  mit  dem  Glänze  des  Hau- 
ses und  kommt  später  auf  ganz  anderen  Wegen  zur  Bedeutung. 
S.  EnnenkeFs  Fürstenbuch.  Rauch  SS.  I.  30Gff.  310  fT.  Gleichzeitig 
berühren  sich  am  Hofe  König  Bela  III.  (1173  —  1196)  bysantinische 
Einrichtungen  und  französische  Sitte.   Engel  Ges.  v.  üng.  I.  263. 

1)  Auf  diese  überraschende  Uebereinstimmung  des  ganzen  Cha- 
rakters der  Stadtrechte  kann  hier  nur  kurz  hingedeutet  werden" 
und  vor  allen  ist  auf  die  Keuren  von  Gent,  Brügge  und  Ypern 
V.  J.  1172,  dann  auf  die  Stadtrechte  von  Tournai  (1187),  Laon 
(1128),  Brügge,  Gent  (1192),  Pop  eringen  (1347),  Arras(I2n), 
Fournes  (1240)  die  Aufmerksamkeit  zu  richten.  (Die  Quellennach- 
weisungen in  Warnkönig's  flandrischer  und  französischer  Rechts- 
geschichte). Man  beachte:  die  eigenthümiiche  Stellung  der  Ta- 
lion (Brügge  Stadtrecht  a.  14.  Wien  bei  Gengier  a.  15.),  die  Rei- 
henfolge der  Verwundungen  (Fournes  a.  .4—8.  Wien  a.  15  ff.),  die 
Stellung  der  Gottesurtheile  (Poperingen  a.  1147  —  1208.  Wien  a.  3. 
4.  38.),  über  Waffentragen  (Genter  und  Brügge  Keure  a.  1172. 
a.  19.  Wien  a.  15  ff.),  über  Notwer  (Fournes  a.  32.),  Heimsu- 
che (Gent  u.  Brügge  a.  1172.  a.  2.),  „rerof"  (Fournes  a.  2.),  dann 
„Quicumque  concordiam  celatam  1.  e.  halesone  fecerit"  (Four- 
nes a.  42.)  —  „Qui  convictus  de  halesone"  (Arkes  a.  49.  Wien 
a.  46.)  —  ,, Quicumque  cultelluni  —  misericors  —  portaverit" 
(Arras  a.  10.  Wien  54.  Brunn.  Stadtr.  22).  Endlich  der  Name  ,,In- 
stitutio  pacis"  „termini  pacis"  für  die  Rechtsbriefe  findet  sich  in 
dieser  ausgeprägten  Weise  auch  nur  in  den  flandrischen  und  fran- 
zösischen gleichzeitigen  Stadtrechten.  ,, Pacis  inslilutio,  forma  pa- 
cis."    (Vgl.  Stadtr.  v.  Tournai  u.  Laon.). 

8* 


CXYI 


von  Rogonsburp,  An^slmrg,  Nünihoif^,  rc'clil  sclialzcn  und  wiir- 
(ligeii.     Dioso  koiinlcn  liior  kein  Vorbild  iib^clxMi. 

Ausser  den»  nerciclic  jener  Wiener  Hcclile  liejien  di(!  ei^renlli- 
ch(Mi  (Jeineindeverliiillnisse.  li(;ber  die  Zunft-  und  (iewerbverball- 
nisse,  id)er  das  ViMlndtniss  der  Hiirf.'er  /u  dem  ller/.ojic,  selbst 
id)er  di(!  Cericldsverfassuni,'  und  id)cr  die  ei^'enlliebo  ötndlverwal- 
tvniii  sind  die  Heclilsbi-ielV!  diirlli^',  (hi  sie  nur  eine  ,,Institutio 
pacis"  eine  Uecbtsordiiuiij;  sein  solKen. 

Das  Uecbtsstalul  von  Hrünn  v.  J.  1213  isl  in  allen  diesen 
Bcziehunjj;en  in  einem  innern  Zusammeidiange  mit  jenen  Sladl- 
reebten.  Doeli  ist  dies  nicbt  die  I'olf^e  einer  Uebertrai^ini}^ ,  niebt 
das  Verbiillniss  eines  Tocidetrecbts,  sondern  die  Kr^'cbnisse  ei- 
ner freien  Nacbbildung :  es  scbliesst  dies  die  Moi^lichkcil  nidit 
aus,  dass  sie  beide  aus  einer  drillen  ^eirieinscliaflliclien  Quelle 
entsprungen  sind.  Alle  straf-  und  privalrecbllicben  Beslimminigen, 
die  Grundformen  des  Beweises,  stimmen  mit  dem  Vorbilde  treu, 
zuweilen  worllicb  überein,  alle  Recbtsinstitule  lassen  sich  wieder- 
erkennen ohne  dass  darum  die  S  ladt  verfa  ssun  t^  Wiens  selbst 
auf  Brunn  übertragen  wurde.  So  tritt  in  Brunn  deutlich  als  Grund- 
lage des  Stadtwesens  ein  SchöfTencollegium  als  Gerichts-  und  Ver- 
waltungsbehörde hervor,  während  dies  in  den  ältesten  Urkunden 
\Yiens  nicht  erkennbar,  ja  scliwer  anzugeben  ist,  welche  Mitglie- 
der den  Conununal verband  ausmachten  l). 

4.  Von  grossem  Interesse  ist  es,  den  weitem  Ausbau  dieser 
Grundlagen  zu  verfolgen.  Die  alten  Jura  originalia  bleiben  Grund- 
stoff des  geltenden  Rechts  (XXYII),  und  die  weitem  Bildungen  sind 


1)  Selbst  das  Prooemium  beider  Stadtrechte  ist  übereinstimmend 
,,gloria  principum"  und  findet  sich  auch  im  Ennser  Stadtrechle,  dann 
die  ganze  Reihenfolge  des  neuem  Wiener  Statuts  (Gengier  a.  1 — 55. 
Brunn  a.  1 — 22).  Ist  auch  an  einigen  Stellen  die  Reihenfolge  etwas 
geändert,  so  ist  die  gemeinschaftliche  Quelle  nicht  zu  verkennen,  z. 
B.  Brunn  a.  8.  W^ien  15.  Einige  wesentliche  Aenderungen  im  Brün- 
ner  Rechte  sind  durch  die  Verschiedenheit  der  Stadtverfassung  be- 
dingt. Ein  Widerspruch  in  Brunn  a.  10.  Wien  a.  17.  ist  von  sehr 
gro.sser  Bedeutung,  ein  Missverständniss  oder  gar  ein  Schreibfehler 
scheint  hier  in  Mitte  zu  liegen.  Si  —  quis  quempiam  temerariae 
,,exca  ecaverit"  W.  Si  quis  autem  aliquam  temerariae  „cita- 
verit"  Br.  Das  ,,excaecare"  findet  sich  auch  in  Enns,  Neu- 
stadt, Heimburg,  wahrend  es  in  der  Brünner  Familie  fehlt,  und 
die  deutsche  Uebersetzung  auch  von  Ladung  spricht.  Das  jüngere 
Wiener  Stadtrecht  v.  J.  1278  kennt  diesen  Vorbehalt  des  Landes- 
fürsten nicht  mehr,  s.  Würth  Neustädter  Stadtr.  64.  —  Man 
vergleiche  überhaupt  diese  gründliche  Arbeit  für  die  hier  aufge- 
führten Ansichten  die  wir  nicht  weiter  ausführen  können. 


cxvu 

ganz  unabhängig  von  den)  Wiener  Rechte.     Folgende  Erscheinungs- 
formen lassen  sich  unterscheiden  : 

a.  Die  Uebersctzung  oder  die  Fortbildung  des  Brünner  Rechts  in 
der  deutschen  Bearbeitung  (Beil.  I.  1—36).  Darin  sind  schon  we- 
sentliche Verfassungsänderungen  und  Abweichungen  von  dem  al- 
ten Privilegium  zu  eikennen.  So  stehen  an  der  Stelle  der  „Scabini 
principis"  „geschworne  schefTen"  [(l.  9.  10)];  die  Gottesurthcile 
sind  zum  Tlieil  schon  aus  dem  Kreis  der  Beweismittel  getreten  [(8)]. 

b.  Die  Vermehrung  des  Stadtrechts  durch  eine  Reihe  neuer 
Sätze  ,,da  neue  münz  in  dem  lant  wert  hat  man  die  vorgeschrieben 
alte  recht  ausgeleit"  (Beilage  II.  37  ü'.).  Es  ist  mehr  als  eine  Aus- 
legung, denn  die  Bürgschaftssätze  sind  herabgesetzt  [(37)];  neue 
Formen  der  Beweise  [(41)],  und  eine  Reihe  neuer  strafrechtlichen 
Normen  [(46  tf.)]  erscheinen.  Kündigt  sich  das  Ganze  auch  als  eine 
städtische  Satzung  „wir  setzen"  an,  so  stimmt  doch  der  grössere 
Theil  (37.  108)  mit  dem  uns  unter  den  Namen  „I  gl  au  er  Recht" 
bekannten  Statute  wörtlich  überein,  und  wenn  auch  die  Reihen- 
folge der  Artikel  ganz  geändert  worden,  ist  doch  unverkennbar 
dieses  die  Hauptquelle.  Einige  Schöffensatzungen  am  Schlüsse  (109 
—  110)  tragen  indess  mehr  den  Charakter  der  nun  folgenden  Er- 
scheinungen. 

c.  Nach  den  Judenrechten  [(111  ff.)],  den  Mautrechten 
[(145  ff.)]  und  alten  Privilegien  [(153  ff.)]  der  Stadt  enthält  das 
älteste  Brünner  Stadtbuch  eine  Reihe  von  Schöffensatzungen,  wel- 
che wir  als  ein  weiteres  Ergebniss  der  vollkommen  entwickelten 
Autonomie  der  Schöffen  ansehen  müssen.  Als  Zeugnisse  einer 
noch  selbständigen  und  freien  Entwicklung  des  städtischen  Lebens 
bauen  diese  Satzungen  imd  Küren  auf  der  älteren  Grundlage  die 
städtische  Verfassung  aus,  ergänzen  völlig  frei  das  ältere  Recht 
und  haben  dort,  wo  sie  zum  Theil  ganz  Örtlicher  Natur  sind,  keine 
andere  Quelle  als  das  Bedürfniss  und  den  Willen  der  Schöffen. 

In  einigen  Sätzen  ist  aber  die  Benutzung  anderer  deutsch- 
rechtlichen Quellen  erkennbar,  so  z.  B.  steht  (227)  mit  Schwaben- 
spiegel (L.  15)  oder  mit  einer  ähnlichen  Quelle  in  unverkennbarer 
Verbindung,  ferner  steht  (226)  zu  dem  Ssp.  (1.  3.  §.  3)  in  einem 
ganz  gleichen  Verhältnisse  wie  das  Görlitzer  Landrecht  (45.  §.  10) 
zu  demselben  Artikel. 

Diese  Schöffensprüche  fallen  in  die  Zeit  des  grössten  Anse- 
hens des  Brünner  Schötfenstuhls  (oben  XXIX)  und  der  üebertra- 
gung  des  Brünner  Rechts   auf  eine  grössere  Zahl  von  Städten,  die 


r.wm 

Abfassung    dos    Ziiuimei    Kcchls  (Ik'ihij^c  VII),    auch    ilic  Ucchtsrnit- 
liieilung  nacii  Ilradiscli  uixl  aiuloni  SUidtcn  l). 

Diosc  ScIionViisprUcho  sind  fast  sarnnitlich  in  dem  Scliöll(Md)Uch 
als  jj;clloiid('S  Hecht  aufg(MU)nimon,  sie  sind  Iciclil  wieder  zu  erken- 
nen wenn  auch  die  Fortn  (Hwas  ^eiind(!rt  ist,  z.  IJ.  (185)  in  KU. 
(•2(MJ)  101.  105.  1(»6.  (201)  109.  (*20f;)  f)5.  ('207)  222.  (208)  101.  (209) 
119.    (210)  2S^.    (218)  302.    (22(1)  57.    (223)  581.   (231)  587  u.  s.  w. 

5.  In  diesem  llildungsfjanf^o  des  IJrünner  Rechts  ist  nun  das 
Schön(Md)Uch  der  eif,'(>nllich(?  Absciiluss.  Fiir  die  oben  ausge- 
sprochenen QueUenverhidtnissc!  zeigen  einige  Sätze  die  weitere 
Benutzung  des  Weichbildes  (278)  über  die  Wandelungsklage,  Salze 
über  Nachbarverhidlnisse  ,20h)  Weichb.  123.  120.  127.  üb.schon 
der  Gegensatz  des  Brünner  Rechts  zum  Magdeburger  Rechte  be- 
stimmt hervorgeliüben  ist  (XXX,  105.  3()9),  so  werden  doch  Stellen 
des  Magdeburger  Weichbildrechtcs  als  Subsidianjuelle  aufgeführt 
und  an  einigen  Orten  ist  „.Jus  antiquum  civitatis"  das  Weichbild- 
recht, z.B.  17  (Weichb.  121.  Ssp.  II.  40),  98  (W.  131.137).  Nicht 
so  bestimmt  in  andern  Fällen.  17.  95.  130.  165.  427.  595. 

Auch  die  Benutzung  des  Sachsenspiegels  (XXXV),  theils  in 
wörtlichen  Uebersetzungen,  theils  in  Nachbildungen,  lässt  sich  er- 
kennen. Z.  B.  die  Haftung  des  Hirten  (528):  aus  Ssp.  H.  54;  über 
Gemeindebeschlüsse  (ebenda)  mit  Ssp.  II.  55;  über  Anlage  neuer 
Dörfer  (208  am  Ende)  Ssp.  III.  79.  Eigenthümlich  genug  bedeutet 
hier  ,,jus  commune"  eben  das  „sunderlik  dorprecht",  also 
deutsches  Landsassenrecht,  welches  die  benachbarten  Dörfer  ha- 
ben. In  allen  diesen  Stellen  steht  die  Fassung  des  Schw.  Sp.  (Lasb. 
155.  213.  214)  dem  Wortlaute  unseres  Buches  viel  ferner  als  die 
des  Ssp.     Dagegen   sind    die   Sätze    über   Schwerdhalve    und  Spil- 


l)  Von  der  gro.<;sen  Zahl  der  Städte  und  Märkte,  welche  im  XIV, 
Jahrhundert  nach  Brunn  das  Zugrecht  hatten,  können  wir  folgende 
aus  dem  Schötlenbuch  aufführen:  Auspitz,  Austerlitz  (Nausserlitz), 
Bisenz,  Bittesch  (Heinrichs),  Boskowitz ,  Budwitz,  Dürnholz  (Dra- 
holz),  Eibenschitz  (Eywanic),  Gaya,  Gewitsch,  Hradisch  (Radisch), 
Hulein ,  Kanitz .  Krizanau  (Clirisans) ,  Kremsier  (Chrems),  Krummau 
(Crumpnaw),  Knihnilz,  Kostet,  Menitz,  Nikolsburg,  Pralitz,  Prossnitz, 
Pohorelitz,  Raussnitz,  Saar,  Skalitz  (Galic)  in  Ungarn,  Weiskirchen 
(Hranic),  Wischau  u.  s  w.  Noch  weit  grösser  war  die  Zahl  klei- 
nerer Orte,  w^elche  in  den  Spiüclien  nicht  immer  genannt  sind, 
z.  B.  Borkowan,  Gedownitz,  Gerspitz,  Gurdau,  Gurein,  Hostiehra- 
dek.  Kamenitz,  Lettowitz,  Nennowitz,  Scharditz,  Schimitz  (Schib- 
nitz),  Stichowitz,  Straczek,  Stfelitz,  Stiitesch,  Strutz,  Tischnowitz. 
Urhau  u.  s.  w. 


C\1X 


Iialve  (027)  aus  dem  Schw.  Sp.  (L.  273)  ').  Das  alte  ßrünncr  Recht 
„Jura  originalia",  „privilegia"  (15.95.175.269.321.  367.  368.  432. 
451.  484.  533.  542.  557.  637  u.s.  w.)  wird  genau  von  jenen  Quellen 
geschieden.  — 

b.  Das  römische  Recht  und  die  Sätze  der  mittelalterlichen  ca- 
nonisch-römischen  Doctrin  sind  weitere  Quellen  des  Schöffenbuchs. 
Es  müssen  hier  die  Bestandtheiie  der  römischen  Quellen,  wel- 
che fast  unverändert  aufgenommen  wurden,  von  doctrinären  Aus- 
führungen geschieden  werden.  Stellen  des  römischen  Rechts  wer- 
den am  gewöhnlichsten  unter  der  Aufschrift  ,,lex,  leges"  angeführt, 
so:  „lex  dicit"  (535.  536),  „leges  dicunt"  (428),  „poena  in  legibus 
specialiter  expressa"  (536),  „in  legibus  scribitur"  (523),  „verba  le- 
gum"  —  ,,lex  licentiam  dat"  (511),  „leges  communes"  (623).  Man 
vergleiche  „de  testamentis"  (631):  aus  §.  1.  J.  de  testamentis  II. 
10.;  „quibus  modis  testamentum  infirmatur"  (633):  aus  §3.  J.  qui- 
bus  modis  II.  17;  ,,de  bis  qui  intestati  moriuntur"  (635):  aus  §.  1. 
J.  de  hereditate  III.  1;  „de  testalis  et  legatis"  (631):  aus  §.4  —  39. 
J.  de  legatis  II.  20.;  „de  poenis"  (535):  aus  L.  II.  §.  2.  L.  16.  §. 
4—9.  L.  3.  L.  28.  D.  de  poenis  (48.  19);  „de  poena  occissionis" 
(535):  aus  L.  9.  D.  de  lege  Pompeja  (18.  9).  In  einer  Rechtsmit- 
theilung an  die  Schöffen  nach  Weiskirchen  (79)  sind  Sätze  aus 
L.  1.  §.  4.  D.  de  aqua  et  aq.  pluv.  {39.  3)  entnommen.  Der  Artikel 
„de  servitutibus"  ist  fast  vollständig  aus  L.  1.4.5.6.  9.  10.  11,  12. 
13.  16.  D.  comm.  praed.  (8.  4)  —  dann  aus  L.  1.  2.  3.  4.  8.  9. 
10.  17.  18.  20.  24.  19.  D.  quemadm.  serv.  (8.  6),  „de  testibus"  (664) 
aus  L.  1  —  25.  D.  de  testibus  (22.  5)  u.  s.  w. 

Vorstehende  Beispiele  genügen  ,  um  die  Form  der  Aufführung 
zu  bezeichnen;  oft  ohne  innern  Zusammenhang,  stehen  sie  gewöhn- 
lich am  Anfange  der  Capitel ,  ihnen  folgen  dann  unmittelbar  doctri- 
näre  Abhandlungen  oder  wirkliche  Urtheile. 

Noch  wichtiger  sind  die  Zeugnisse  clor  unmittelbaren 
Anwendung  des  römischen  Rechts  bei  der  Entscheidung  von 
Rechtsfällen  im  Gericht  In  einem  Rechtsfalle  vor  dem  Mark- 
grafen Johann  wird  eine  Stelle  aus  Nov.  XXII.  c.  15.  §.  I.  vorgele- 
sen (511).     Bei  Beurtheilung  der  Competenz    der  Gerichte   im  Falle 


1)  Nicht  unbeachtet  darf  bleiben,  dass  diese  lateinische  Ueber- 
setzung  für  ,,hove"  des  Sachsenspiegels  ,,laneus"  gebraucht, 
während  der  gewöhnliche  lateinische  Text  der  altern  Ausgaben 
,,mansus"  hat.  üeberhaupt  weichen  hier,  wie  anderwärts,  alle 
Stellen  von  den  bekannten  üebersetzungen    gänzlich   ab. 


r,\\ 


eines  Kiiidsinordos  wiid  als  Ucgnuxliing  eine  Aiizuhl  Slolleii  und 
Sülze  aus  dem  roinischcMi  Hechle  auff^efülirt,  wiowolil  diese  Kennt- 
niss  doch  hier  mehr  dem  (Jcrichtsschreiher  als  den  SchöfTon  an- 
gehören (hirfle.  Der  Hechtsfall  wird  vorn  Slandpunklo  des  ronii- 
schon  Rechts  beurlheilt  (53()),  aus  Stellen  in  I..  I.  I).  de  lege  Pom- 
pcja  (18.  9),  dann  aber  Sätze  aus  L.  131.  l).  de  V.  S.  (50.  17). 
An  einem  andern  Orte  wird  das  römische  Hecht  als  Subsidiar(|uelle 
gebraucht  (623). 

c.  Einen  ganz  eigenthümlichcn  Charakter  trägt  eine  Anzahl 
von  Sätzen,  welche  dogmatische  Ausführungen  einzelner  Theile 
des  römischen  Hechts  sind,  und  als  I'robe  des  wissenschaftlichen 
Apparates  jener  Zeit  gelten  können,  welcher  dem  Schreiber  und 
SchofTcn  zu  Gebote  stand.  Es  sind  thcils  ganze  Artikel,  theils 
einzelne  Grundsätze.  Man  beachte:  de  actore  et  reo  1  IT.  de  advo- 
catis  59  IT.  de  appellalionc  68  fl'.  de  citatione  125  IT.  de  contracti- 
bus  128.  de  commodato  133  fl".  de  confessione  I8t)  fl.  de  depo- 
sito  181.  de  emtione  274  IT.  de  emphyteusi  283  IT.  de  furto  300. 
de  luminibus  4b6.  de  pignoribus  572.  de  privilegiis  573.  de 
sentenliis  613  fl".  de  servitutibus  617.  de  successione  621.  de 
testamentis  631.  de  testibus  664.  de  tormentis  717.  de  prae- 
sumtionibus  718  fT. 

Der  Sammler  hat  an  keinem  Orte  die  Quellen  genannt,  welchen 
er  sein  Wissen  dankt.  Das  ganze  Werk  trägt  einen  so  com- 
pilatorischen  Charakter,  dass  die  Annahme  einer  selbstschöpferi- 
schen Thätigkeit  des  Sammlers  am  fernsten  liegt.  Am  häufigsten 
kann  man  Lehrsätze  aus  den  berühmten  Summen  des  Azo  (cc.  1230), 
welche  im  Mittelalter  quellenmässiges  Ansehen  hatten,  oft  wörtlich, 
oft  in  kürzeren  Auszügen  erkennen.  Man  vergleiche  nur  „de  de- 
posito"  181,  ,,de  commodato"  133,  „de  confessione"  140,  „de 
tormentis"  217,  mit  der  Summa  ed.  Venet.  (1610),  380.332.184.772. 
921.  Doch  hat  sich  in  keinem  Falle  eine  unmittelbare  Benut- 
zung der  Summa  Azonis  auffinden  lassen.  Eine  grosse  Anzahl  von 
cauonistischcn  Sätzen  und  Ansichten  lässt  vermuthen,  dass  Schrif- 
ten der  Decretisten  jene  Kenntniss  vermittelten. 

Zur  Zeit  unseres  Sammlers  standen  in  der  Praxis ,  besonders 
in  geistlichen  Gerichten,  die  Summa  decrctalium  des  GofTredus 
de  Trano  (f  1245),  des  Schülers  von  Azo,  des  Heinrich  de  Susa 
(Ostiensis)  (f  1275)  in  noch  grössern  Ansehen  als  die  Summen  der 
Legisten.  Sie  und  ihre  Nachbilder  haben  in  römischrechtlichen  Fra- 
gen Azo's  Ansichten  wohl  treu  bewahrt  und  wiedergegeben;  behan- 
deln aber  umständlicher  alle  anderen  Lebens-  u.  Rechtsverhältnisse. 
Die    canonistischen  Anklänge  und   eine  Verwandtschaft   mit    diesen 


CXXI 


Quellen  ist  in  unserm  Buche  am  deutlichsten  zu  erkennen  aus  art. 
Deposito  durch  die  Erwähnung  des  gladius  aus  c.  14.  c.  XXII.  q.  2. 
S.  Summa  Goffredi  (sub  voce  depos.),  Summa  Ostiensis  ed.  Ba- 
sel 1573.  p.  738.  Dies  verrathen  dann  auch  die  Artikel:  de  te- 
stibus  (664),  de  privilegiis  (573),  de  sententiis  (613),  de  prae- 
sumtionibus  (718),  de  poena  occisionis  prolis  (536)  aus  c.  1.  2.  3. 
X.  de  his  qui  filios  V.  10.  und  Summa  Ostiensis  p.  1229.  Selbst 
die  Kenntniss  der  Lex  Pompeja  schöpfte  unser  Compilator  daraus. 
In  welchem  Grade  diese  canonistischen  Summen  die  Summa  Azo- 
nis  benutzten,  lässt  sich  aus  diesem  Artikel  am  deutlichsten  wahr- 
nehmen. 

Diesen  Summen  steht  der  Inhalt  unseres  Buches  selbst  viel 
näher  als  dem  berühmten  Speculum  des  Wilhelm  Durantis,  oder  den 
sonst  so  geachteten  Schriften  der  Processualisten  wie  Pilius  oder 
Tancred.  Hier  genügt  die  Vergleichung  „de  praesumtione" 
in  unserem  Buche  mit  Speculum  ed.  Frankf.  1602.  II.  380.  Tan- 
cred ed.  Bergmann  (257),    Summa  Goffredi  (s.  v.). 

Der  gesammte  römisch -canonische  Rechtsstoff  der  eben  ge- 
nannten Summen  und  anderer  Arbeiten  der  Canonisten  und  Pro- 
cessualisten ist  in  einer  Classe  von  Schriften  ausgebeutet, 
in  eine  kürzere  Form  gebracht,  welche,  wenn  auch  ohne  allen 
geistigen  Werth,  ihre  Quellen  darum  verdunkelten,  weil  sie  sich 
durch  grössere  Brauchbarkeit  empfahlen ,  und ,  wie  die  zahlrei- 
chen Handschriften  und  Drucke  scliliessen  lassen,  eine  unge- 
mein grosse  Verbreitung  erlangten.  Es  sind  dies  die  Hand-  und 
Hülfsbücher  für  Parochien ,  Beichtiger  und  Officialen  der  geistlichen 
Gerichte,  Leitfaden  für  die  geistliche  Amtsführung  und  geistliche 
Gerichtsthätigkeit  „Summae  de  casibus"  „Summae  confes- 
sorum"  U.S.  w.  Ihr  Ansehen  und  ihre  Verbreitung  ist,  wenn 
auch  ein  Kennzeichen  des  Verfalles  der  Rechtswissenschaft,  aus  ihrer 
Bücherform  zu  erklären,  da  sie  wohlgeordnet  und  gekürzt  ohne 
Ausführungen  die  Sätze  des  Wissens  bewahren.  Sie  haben  für  die 
Verbreitung  römischer  Ansichten  mehr  geleistet  als  die  berühmte- 
sten Schriften  der  Glossatoren,  denn  ihr  Einfluss  berührte  Kreise 
des  Volks-  und  Rechtslebens,  in  welchen  die  gelehrteren  Schriften 
der  Glossatoren  nie  Eingang  erlangten.  Die  gleichzeitigen  Summen, 
wie  die  des  Dominikaners  Johann  v.  Freiburg,  später  Bischof  v.  Pres- 
burg('i- 1314)  (S^Lectoris),  des  Minoriten  Astesanus  (-f  1330)  (S'*  Aste- 
sana), des  Dominikaners  Bartholomaeus  (f  1347)  (S^*  Pisana  oder 
Pisanella),  haben  das  Ansehen  ihres  Vorbildes,  die  Summa  Rai- 
mundi  de  Pennaforte  (f  1275),  längst  überwunden  und  enthalten 
jene    oben   citirten    im  SchöfTenbuche   wiedergefundenen    römisch- 


CWII 

rcchtlicIiLMi  Ausführungen  in  ylficlicr  Weise.  Noch  inuner  rühren 
sie  aber  die  Schriflen  von  A/o,  (InfTredus,  Osliensis  uls  die  Iluupt- 
(piellen  auf,  man  kann  sie  Sununac;  Sinntnaruin  nennen,  ein  Natne, 
der  von  einem  der  spateren  ScIiriflslcIhM"  auch  gebraucht  ist. 

In  der  Form  der  Uehandhmg  von  ilccIdsCragen  nidiern  sich 
unsere  Süt/o  diesen  Arbeilen  üusscrlicii  noch  nu^hr  und  man  kann 
mit  vi(Mer  Hestimmlheit  aiinehmen,  dass  auf  eine  (h'rselben,  o(h;r 
auf  eine  \ielleicht  uns  niciit  crhallene,  che  Wissenschaft  unseres 
Notars  in  Verbindung  zu  bringen  sei.  Ebenso  wenig  sich  der 
Sanunler  von  den  Salzen  der  ScholTen  entfernen  konnte,  vermochte 
er  abwcicliende  Ansichten  id)er  Hechtsfrag(Mi  aufzustellen,  welche 
den  bei  den  geistlichen  Gciichten  als  Rechtsquclle  geachteten  Sum- 
men widersprachen.  Auch  die  alphabetische  Form  der  Bücher, 
welche  bereits  die  Summa  Pisanella  hat,  sagte  dem  Bedürfnisse 
zu  und  ist  im  Sclu)neid)uclie  gleichfalls  angenommen 

Einem  Ilülfsbuchc  dieser  Zeit,  welches  jenen  Summen  sehr  nahe 
steht,  kann  selbst  der  Titel  unseres  Buches  nachgebildet  sein.  Die  Auf- 
schrift ,,Manipulus  curatorum  in  <juo  necessaria  officia 
secundum  ordinem  pertractant"  von  Guido  de  monle  Hoche- 
rii  CG.  1300  erinnert  an  den  Titel  unseres  Buches  „Manipulus  juris 
civilis  per  necessaria  quae  in  ipso  jure  sunt  contenta."  Diesen  Sum- 
men ist  auch  ein  Theil  der  Vorrede  entnommen.  (Man  lese  tit.  Papa 
in  den  Sunimen.)  Der  Aufführung  des  U  1  pia  n  als  Imperator  ste- 
hen die  Citate  ülpians  in  der  S**  Pisanella  bei  römisch- rechtlichen 
Sätzen  und  das  Beispiel  des  wenn  gleich  jüngeren  Vocabularius 
juris,  der  gleichfalls  aus  ähnlichen  Quellen  schöpfte  und  im  Proe- 
mium  ülpianus  als  Legislator  aufführte,  würdig  zur  Seite  (Sa- 
vig.  G.  d.  r.  R.  VI.  428).  Nur  so  annäherungsweise  lässt  sich, 
wenn  gleich  mit  einiger  Bestimmtheit,  der  Apparat  unseres  Notars 
angeben ,    welcher  daraus  seine  Compilation  schuf. 

d.  Auf  unsern  Sammler  konnte  endlich  eine  andere  Arbeit  be- 
deutenden Einfluss  üben,  welche  unter  den  Namen  „Jura  montana" 
des  König  Wenzel  II.  v.  Jahr  cc.  1300  (oben  XXXVIl)  und  schon 
als  geltendes  Recht  in  Bergwerkssachen  in  grossem  Ansehen  stand. 
In  diesem  Werke  sind  die  dogmatischen  Sätze  der  Legisten  und 
Canonisten  in  umfangreicher  Weise  mit  bergrechtlichen  Gewohn- 
heiten vereinigt  und  es  konnte  so  eigentlich  das  Vorbild  werden 
für  ein  ähnliches  Werk   zum  Gebrauche    der    städtischen  Schölfen. 

Jene  merkwürdige  legislatorische  Erscheinung  K.  Wenzel  II., 
auf  welche  wir  noch  zurückkommen,  wird  einen  italienischen 
Juristen  Goczius  von  Orvieto  zugeschrieben,  der  auch  ein  Land- 
recht \erfasst   hatte,    welches   leider   bisher  nicht  aufgefunden  ist. 


CXXIII 

Sind  nun  schon  einzelne  wörtliche  Entlehnungen  aus  dem  Berg- 
rechte K.  Wenzel  II.  im  Schöffenbuche  zu  erkennen,  z.  B.  „de 
juramento  calumniae'',  „de  advocatis",  „de  appellationc",  so 
kann  auch  leicht,  wenn  damals  das  Landrecht  noch  erhalten 
war,  dieses  als  Quelle  jener  zum  Theil  umfangreicheren  dogmati- 
schen Artikel  angesehen  werden,  für  welche  sich  aus  den  durch- 
forschten mittelalterlichen  Schriften  keine  Quelle  angeben  liess. 

III.     Goczius  von  Orvieto   und  das  Bergrecht 
K.  Wenzel  IL 

1.  Hier  an  dieser  Stelle  etwas  umständlicher  von  den  Schick- 
salen dieses  Mannes  zu  sprechen,  dessen  Aufgabe  es  sein  sollte, 
schon  am  Ende  des  XIII.  Jahrhunderts  der  Reformator  des  gesamm- 
ten  Hechts  eines  der  wichtigsten  Königreiche  zu  werden,  rechtfer- 
tigt sich  nicht  nur  aus  den  Beziehungen  unseres  Schöffenbuches 
zu  jenem  Werke,  welches  ihm  zugeschrieben  wird,  sondern  auch 
aus  der  Bedeutung,  welche  jener  Plan  zu  der  gesammten  Rechts- 
bildung in  Böhmen  und  Mähren  einnimmt. 

2.  Für  eine  umfangreichere  und  wirksamere  Bekanntschaft 
mit  römischem  Recht  in  Mähren  und  Böhmen,  lange  vor  Grün- 
dung der  Universität  Prag,  sprechen  nicht  blos  Citale  in  Urkun- 
den, welche  wir  hier  gar  nicht  aufsammlen  wollen,  sondern  das 
Auftreten  der  Doctores  und  Juristen  bei  Rechtshandlungen  vor  Ge- 
richt und  in  dem  Rathe  der  Fürsten.  Am  häufigsten  Doctores  De- 
cretorum,  z.  B.  Urk.  v.  J.  1269.  1278.  1282.  (B.  IV.  31.  151.  273); 
Doctores  Legum  a.  1282.  (Stenzel  Bisthum  Breslau.  Nro.  401).  Mag. 
Bartolomeus  wird  Jurista  genannt  (B.  V.  18).  Nicht  allein  auf 
den  Domschulen  wurde  das  Studium  des  canonischen  Rechts  ge- 
pflegt, das  immer  wieder  auf  das  römische  Recht  führte,  sondern 
auch  in  den  Klöstern  Hessen  jene  auf  den  Universitäten  Frank- 
reichs und  Italiens  gebildeten  Geistlichen  nicht  ab,  juristische 
Arbeiten  zu  treiben :  —  dafür  ist  der  Commentar  über  die  De- 
cretalen  von  dem  Probste  Johann  zu  Raigern  aus  dem  Anfange 
des  XIV.  Jahrhunderts  ein  Beleg.  (Dudik  Raigern  281).  Vor  dem 
böhmischen  Landrechte  selbst  finden  mit  den  Landesbaronen  „juris 
periti",  Doctores  das  Recht  und  entscheiden  Reclitsfragen  (a.  1320. 
Archiv  cesky  II.  333). 

In  einem  der  wichtigsten  Rechtsfälle  in  Brunn  wird  im  Jahre 
1294  das  römische  Recht  als  Quelle  aufgeführt.  Es  handelt  sich 
vnn  die  Parochialrechte  der  beiden  Hauptkirchen  von  Brunn,  man 
beruft  sich  da  ausdrücklich  auf  Salze  der  Digesten:   „Articulus  de 


CWIV 

censuiilibus  viiUM'clur  iiitcMprclalionis  et  (Uxliiiatioiiis  rciiicdio  irnJi- 
goro  nos  freli  uuctorihilo  Murcinnno  lo^'is  (juü  dif^cstis  de 
regulis  juris  ail:  ([iiod  in  nml)i^,'uis  occnsionibus  ejus  sontontia 
lunximo  spoclaiula  sit  .  .  .  <nii  onni  piottilisscl  (aus  Murcia  uns 
L.  {)(i.  I).  de  U.  .!.)•  mIi>  atnhi^'uis  ora  t  i  o  ri  i  hus  maxi  nie  s  en- 
teilt ia  spcctanda  est  (^jus,  (jui  cas  p  lo  t  u  liss  r  t  |)i('serlini 
cum  eliani  permisso  canonis  ejus  sit  interprelari  cujus  est  con- 
eedere"  (aus  c.  16.  |:i.  2,  c.  XXV.  q.  2.  Die  /uwoisunj:  und 
Entscheidung  wird  l)e},'ründet  ,,n)axiine  cum  lex  (de)  inutilihus  sti- 
pulalioiiihus  dical  si  de  re  alia  s(;nscrit  stipulalor  ol  dv,  alia  |)r()- 
niissor,  perinde  nulla  contrahilur  obligatio"  (aus  H-  '^'^-  J-  <b3  in- 
ulil.  stip.  3.  20.)    (B.  V.  15). 

Es  sind  dicss  deutliche  Spuren  der  Anwendung  und  des  An- 
sehens des  römischen  Rechts.  Wie  die  Anschauungen  des  frem- 
den Rechts  olle  Kreise  beherrschen,  zeigt  sich  daraus,  dass  selbst 
ein  Chronist  aus  dem  Knde  des  XIII.  oder  Anfange  des  XIV.  Jahr- 
hunderts die  Verpflichtung  des  Markgrafen  Otto  von  Brandenburg, 
des  Vormundes  König  Wenzel  II.,  zur  Rechnungsabgabe  ganz  vom 
Standpunkte  des  römischen  Rechtes  beurtheilt:  ,,secundum  nor- 
mam  legalem  reddcre  rationem  de  adminislratione  sui  officii 
ut  tradunt  leges  imperiales  in  instituta  de  Atiliano  tutore.  —  — 
Cum  tutores  pupillorum  pupillarumve  negotia  gerunt,  post  elapsum 
terminum  tutclae  judicio  rationes  reddunt"  (Inst.  I.  20.  7)  (ad  ann. 
1282.  M.  G.  XI.  208). 

3.  Diese  Bekanntschaft  mit  dem  römisch -canonischen  Rechte, 
wenn  auch  nur  als  Hülfsquelle,  crfrühte  hier  das  Bedürfniss  die 
mannigfachen  Rechtsquellen  des  Landes  zu  vereinigen,  und  an  die 
Stelle  des  zum  grossen  Theil  ungeschriebenen  Landrechts,  des 
deutschen  Lehnrechts,  des  deutschen  Stadt-,  Bauer-  und  Berg- 
rechts, der  so  allmälig  entwickelten  Gewohnheitsrechte  ein  Ge- 
sammtrecht  „Jus  scriptum"  zu  schaffen,  in  einem  „Gesetz  codex" 
das  gesammte  Gewohnheitsrecht  zu  umfassen,  für  welche  Arbeit 
denn  nur  das  römisch -canonische  Recht  Vorbild  sein  konnte. 

König  Wenzel  II.  (1293  —  1305)  wollte  diese  Godification  des 
gesammten  Rechts  vollführen  (Palacky  Gesch.  II.  39-^).  An  sei- 
nem Hofe  waren  römisch -geschulte  Juristen  heimisch  gewor- 
den (Doctores  curiae),  er  verwendete  sie  zu  wichtigen  Staats- 
geschäften. Dem  Heinricus  Decretorum  Doctor  giebt  er  bei  einer 
wichtigen  Gesandschaft  an  den  Pabst  den  Johannes  Romanus  „juris 
peritus  laycus"  bei  (a.  1303.  B.  V.  157);  sein  vertrautester  Rath- 
geber,  Ulrich  von  Pabenic,  war  selbst  Doctor  der  Rechte,  sein 
Capellan  Magister  Ale.xius  „in  jure  canonico  doclissimus",  und  die 


I 


cxxv 

ßemühung,  in  seinem  Lande  eine  üniversiiät  zu  gründen  (a.  1291), 
folgte  aus  dem  Streben,  eine  Rechtsschule  gleich  den  damals  so 
blühenden  Italiens  und  Frankreichs  in  seinem  Königreiche  zu  be- 
sitzen. Um  den  Mann  zu  erlangen,  der  die  Reform  des  Rechtes 
vollbringen  sollte,  wendet  sich  der  König  an  den  Cardinal  Matteo 
Rosso  (oder  Rubeo)  (1260 — 1306),  den  Neffen  des  Pabstes  Nicolaus 
III.  (f  1280)  aus  dem  Geschlechte  der  Ursini.  —  Die  Wahl  des 
Cardinais  trifft  Goczius  oder  Geczius  aus  Orvieto ,  über  dessen 
frühere  Schicksale  oder  wissenschaftliche  Thätigkeit  aus  den  bis- 
her zugänglichen  Quellen  nichts  aufzufinden  war.  Er  ist  minder 
bekannt  als  seine  Landsleute,  der  Dominikaner  Johannes  Urbeve- 
tanus,  der  Benedictiner  Urbevetanus  und  Thaddeo  de  urbi  veteri. 
Desto  wichtiger  bleibt  aber  das  Zeugniss  eines  Zeitgenossen  und, 
wie  es  gar  nicht  verkannt  werden  kann,  eines  persönlich  dem 
Freundes  des  Goczius  und  dem  Plane  des  Königs  vollkommen  bei- 
stimmenden Mannes,  des  Abtes  Peter  von  Zittau.  Es  ist  dies  die 
einzige  verlassliche  Nachricht  über  jene  rechtshistorisch  so  wich- 
tige Erscheinung :  alle  spätem  Chronisten  haben  daher  ihre  Anga- 
ben genommen. 

Dieser  kennt  nicht  blos  die  Aufgabe,  sondern  begrüsst  sie  mit 
den  grössten  Lobsprüchen:  „Quoniam  Wenceslaus  rex  de  salute 
et  profectu  populi  sibi  commissi  —  sollicitudinem  in  corde  suo 
habuit  —  omnia  jura  regni  sui  hactenus  diffusa  et  penitus  im- 
perfecta sub  certis  legum  canonumque  regulis  constrin- 
gere  cogitavit,  quatenus  secundum  suum  sensum  temerarias  in  suis 
causis  sententias  nullus  amplius  excogitare  presumeret  imo  scri- 
pta lege  contentus  —  —  pro  se  pugnare  justiciam  in  foro  cu- 
juscunque  judicii  persentiret.  Cum  —  nulli  inter  curie  sue  docto- 
res  (hoc)  vellet  injungere  domino  Matheo  cardinali  sedis 
apostolice  cognomento  Rubeo  cum  quo  jam  affinitatis  vinculum 
Alexio  procurante  contraxerat  —  ut  ipse  aliquem  ad 
praedicta  idoneum  dignaretur  transmittere  confidenter  rogavit  — 
Matheus  —  virum  sapientem  et  providum  magistrum  Goczium 
de  Urbe  veteri  utriusque  juris  tam  canonici  quam  civilis  profes- 
sorem  idoneum  —  alloquitur  et  ut  ad  curiam  regiam  venire  non 
differat  eique  ad  vota  obediat  solicite  exhortatur,  profectus  itaque 
in  Bohemiam  magister  Goczius  a  rege  cum  hilaritate  suscipitur.  — 
Sic  pius  et  planus  vir  Goczius  Urbevetanus ,  ad  votum  regis  venit 
qui  dogmata  legis  et  jus  canonicum  novit  quem  rex  et  amicum 
gaudens  suscepit  et  ei  proponere  cepit,  mentis  secretum.  (Dobner 
Monm.  V.  102). 

4.     Der  Plan  des  Königs  scheiterte  an  dem  Widerspruche  der 


r.wvi 

drossln  lies  Ilcichos,  welche  fesl  <iin  (JcwülinlKsilsreclite  liielleii. 
Dennoeii  ^i(«l)t  jener  die  Idee  nicht  auf  tiiul  sendet  einen  jungen 
Mann  ('onriid  n.ich  der  so  heiiilmilen  llechlsschide  Orleuns,  (hjuiit 
sich  dieser  da  ausbilde  nnd  dann  zur  (lodilicirung  (h>s  l)6hini- 
schen  Hechts   ^^eeifznel   wäre. 

5.  Als  .Schluss  dieser  IJeiiierkungcn  soll  eine  kurze  IJchcrsicht 
«les  Inhaltes  des  Bergrechts  Königs  Wenzel  II.  (s.  oben  XXX.  XL.  CL) 
dienen,  welches  für  die  Verbreitung  und  Geschichte  des  fremden 
Reclils  in  Deutschland  kaum  noch  geniigend  beachtet  worden  ist. 
Das  Werk,  unter  dem  Namen  „jus  regale  montanorum"  voi\ 
König  Wenzel  IL,  ist  in  4  Hücher  gcthcilt:  I.  de  personis,  2.  de 
argcntifolinis,  3.  de  concessioMib\is,  das  4.  Huch  ,,de  ordinc  judi- 
cario."  Nach  der  Subscriptio  des  Königs  folgt:  „Pater  ingcnite, 
fons  totius  bonitatis,  qui  ut  humanuni  genus  perfecte  unirentur 
leg  es  Sacra  tissima  s  per  ora  principum  divinitus  protulisti"  vi. 

s.w.  (291)  „ juris  precopta  honcsle  vivcrc"  u.s.w.  „Volentes 

in  hoc  libro,  cui  nomen  speciale  adscribimus  Jus  regale  mon- 
tanorum onmem  juris  supplere  defeclum  —  -  -  Omne  jus  monta- 
num  ,  quo  utmiur  aut  pertinet  ad  personas  aut  ad  argenti  fodinas 
vel  ad  concossiones,  petioncs  et  eorum  conhercntias"  (293).  Ucber 
die  allgemeinen  reformatorischen  Bestrebungen  des  Königs  drückt 
sich  das  Rechtsbuch  ganz  unzweideutig  aus:  „Nos  autem  tempo- 
ribus  nostris  cum  summis  vigiliis  et  summa  Providentia,  annuenle 
Deo  cujus  gratia  nunquam  nos  descrit ,  firmitcr  ut  speramus  in 
tanlum  profecimus  rempublicam  nostram  feliciter  gubernando  ac 
totum  regnum  nostrum  tani  in  s  piritu  alibus  quam  in  tem- 
poralibus  reformantes  ita  ut  jam  veteris  expers  gravaminis  in 
pace  quiescit"  (343).  Höchst  aufTallend  sind  die  Beziehungen  und 
Berufungen  des  römischen  Rechtes,  besonders  als  Justinianeisches 
Recht,  aus  vielen  w'ählen  wir  nur  eine:  ,,Sed  et  majores  no- 
stri  divi  Imperatores  prohibuenmt  donaciones  inter  virum  et  mu- 
lierem  ne  invitus  amore  de  nee  item  spoliarent  —  —  "  (wohl  Co- 
dic  de  donationibus  inter  vir.  et  uxor.  V.  16).  „unde  et  nos  do- 
nationem  inter  conjuges  ex  qua  alter  locuplecior  et  pauperior  al- 
ler efficiatur  inter  conjuges  penitus  reprobamus  nisi  tunc  morte 
donacionis  donacio  confirmetur''  (3()1). 

Eine  reiche  Zahl  von  Citaten  des  römischen  und  canonischen 
Rechts  folgt.  Sehr  lose  und  locker  ist  der  eigentliche  bergrecht- 
liche Stoff  unter  dem  reichen  Aufwände  von  Gelehrsamkeit  unter- 
bracht, obwohl  jener  den  Haupttheil  ausmachen  und  den  Gebrauch 
des  Iglauer  Bergrechts,  welches  die  dortigen  Schöffen  geheim  hiel- 


CXXVII 

ten,  beschränken  und  die  Berufungen  in  Rechtssachen  daljin  ver- 
meiden sollte. 

Die  Behandlung  der  Rechtsmaterien  ist  vollkommen  die  der 
gleichzeitigen  italienischen  Decretalisten  oder  Canonisten,  und  sel- 
ten ist  das  römische  Recht  aus  lauterer  Quelle  genommen.  Das 
vierte  Buch,  welches  in  einer  nähern  Beziehung  zu  dem  Schöf- 
fenbuche steht,  verdient,  als  der  älteste  bisher  in  Deutschland 
bekannte  Versuch  der  Lehren  des  canonischen  Processes  mit 
deutschen  Gerichtsformen  in  Verbindung  zu  bringen ,  nähere 
Beachtung:  „Incipit  Über  quartus  gloriosissimi  principis  D.  D. 
Wenceslai  munifici  regis  Bohemiae  —  —  De  ordine  judiciario." 
—  —  Nach  einem  unbedeutenden  Prooemium  c.  2.  de  cita- 
iione:  ,,Sed  cum  citatio  sit  principium  et  totius  ordinis  judiciarii 
fundamentum  de  ipsa  tanquam  de  parte  potiori  principaliter  vi- 
deamus,  quia  principium  cujuslibet  rei  potissima  pars  est  teste 
domino  Justiniano  Imperatore  sanctissimo  Legislator e  eo  quod 
bene  et  competenter  universa  geruntur  si  principium  decens  fue- 
rit  et  amibile  Deo  (imzweifelhaft  auf  L.  1.  D.  de  orig.  jur.  1.  2). 
Est  autem  citatio  legitima  in  jus  evocatio  et  quando  fit  per  judi- 
cem  principaliter  praecipientem  u.  s.  w.  c.  3.  de  actore  et  reo. 
c.  4.  de  judiciis.  —  Est  Judicium  actus  triutn  personarum  legi- 
timus ■ —  judicis  actoris  et  rei,  actor  autem  dicitur  ab  agendo  reus 
autem  non  a  reatu  sed  a  re  que  petitur.  —  c.  5.  de  judicio  ex- 
tra ordinär  io.  c.  6.  de  peticionibus  actor  um  —  ante  litis 
contestationem  interrogetur  an  rem  possideat  petitam  jam  u.  s.  w. 
c.  7.  de  reorum  def ensionib  us.  c.  8.  de  litis  contesta- 
tione  c.  9.  de  juramentis  caluninie.  c.  10.  de  confessis, 
eil.  de  p  robacion  ibus. Est  probacio  rei  dubio  facta  legi- 
time declaratio.  —  Fit  probatio  multis  modis  scilicet:  testibus,  in- 
strumentis  jure  jurando,  privilegiis,  praesumptione  violenla.  —  — 
c.  12.  de  testibus  —  omnes  ad  ducendum  testimonium  udmittun- 
tur  nisi  qui  jure  et  legibus  prohibentur.  c.  13.  de  testibus  co- 
gendis,  c.  14.  de  fide  in  strum  entorum.  c.  15.  de  privile- 
giis. c.  16.  de  pr esumptionibus.  c.  17.  de  jure  jurando 
„traditum  est  a  sapientibus  tam  juris  canonici  quam  civilis  ut  exigi 
possit  jus  jurandum  omni  tempore  juridico."  —  c.  18.  de  sen- 
tentiis  et  re  judicata.  c  19.  de  fructibus  et  litis  expen- 
sis.     c.  20.  de  appel  la  tio  nibus. 

Die  Anreihung  dieser  Capitel  folgt  der  Ordnung  der  Titel  des 
zweiten  Buches  der  Decretalen,  und  stimmt  auch  hierin  mit  gleich- 
zeiligen  Arbeiten  des  Tancred  und  Ostiensis  überein.  Die  rechls- 
geschichlliche  anziehendste  Erscheinung  ist  die  Art  und  Weise,  wie 


<i\XVIII 

<lio  ^(Miniiiiischo  Torin  dos  allen  borKgericIillichcii  VcM-luhrons  oiil- 
j,'(MMnnm«Mi,  zuweilci»  arif^eci^not  ist.  I)(T  horgreclillicho  Iniiall  ist 
am  Ixvstcu  erliuitcil  in  S  Ic  in  he  it<,  (icsclüchlo  dor  bohtn.  Herg- 
wimIvO  11.  71.  Abilnutlv  des  lalciniscIuMi  Textes  Pciilluior,  Hcrj,'- 
Nveiksgoscliiflito.  Wien  IT^^O.  '2i)l— 3!)7.  Dam»  auch  A.  Schmidt, 
Sammlung  der  HiM'ggesetze.  Wien  1832.  I.  7  —  118.  Meine  Ciluto 
bcMidicn  auf  crstei'cm  Abdruck. 

IV.      Die    ii Hoste   llaiulschrift   des    lirünncr 
Stadtarchives. 

lieber  jene  Handschrift  des  Brlmner  Stadtarchives,  welcher 
die  Reilai^cn  (I.  VI.)  entnommen  sind,  kann  ich  mm  eine  genauere 
IJeschreibung  naclüragen.  Es  ist  ein  Pergament -Codex,  219  Blatt 
in  fol.,  dessen  jüngste  Bestandtheile  schon  um  das  Jahr  1331  vol- 
lendet sind,  die  alteren  dürften  noch  einige  Jahrzehnte  früher  auf- 
genommen sein.  Der  Inhalt  eriimert  an  eine  Heidelberger  Sam- 
melhandschrift, Codex  Palatin  461 ,  welche,  oi)schon  erst  im  XV. 
Jahrhundert  abgeschrieben,  docb  gewiss  nach  alten  ursprünglich 
in  Mähren  aufgefundenen  Vorlagen  gebildet  worden  ist  (Homeyer 
Hss.  213,  Lasberg  68.  Thüngen  das  sachs.  VVeichb.  Heidelberg 
1837).  Dennoch  sind  dieselben  Rechtsquellen  in  beiden  Hand- 
schriften so  durch  und  durch  verschieden  in  ihrer  Einthcilung 
und  ihren  Sprachformen,  dass  ein  näheres  Verhältniss  beider  niclit 
bestehen  kann. 


Die  Brünner  Archiv -Handschrift  hat  drei  Hauptbestandtheile: 
a)  Register  Blatt  1—25,  b)  ältere  Rechtsquellen  25  —  222,  c)  neuere 
Anhänge  223-248. 

a.  Voran  geht  ein  Register,  welches  den  älteren  Bestand  des 
Codex  umfasst. 

Blatt  3a — 12'^  ,,Hie  hebt  sich  an  das  erste  buch  von  lant- 
recht."     Uebersicht  des  Inhalts  des  Schwabenspiegels.  306  cap. 

Blatt  121j  — 18»  ,,Nu  höret  und  vornemet  von  des  rechtes  be- 
ginne von  meideburk."     Magdeburger  Recht.    244  c. 

Blatt  18^-19  ,,Hie  hebt  sich  an  von  klagen  und  von  ur- 
teile."    63  c. 

Blatt  19—21.  Register  des  Iglauer  Stadtrechts  6c.  und  Berg- 
rechts 114  c. 

Blatt  22a  _  251j  „Wie  man  einen  zu  kämpfe  ansprechen  schol 
binnen  wicbilde."     Ohne  Eintheilung  in  Kapitel. 


CWIX 

Diese  Inhaltsangabe  ist  die  Uebersicht  des  Vorrathes  von 
Rechtsquellen,  welche  ursprünglich  in  dem  Codex  aufgenommen 
werden  sollten.  Eigenthümlich  genug  entspricht  dem  nicht  die 
Ueihenfolge  der  Uechtsquellen  selbst,  denn  zwischen  dem  Iglauer 
Rechte  und  dem  Kampfrechte  folgen  die  Pragerrechte,  welche  im 
Register  nicht  aiifgefUhrt  sind. 

b.     Die  Rechtsquellen. 

A.  Blatt  25^— 128^  (der  Schwabenspiegel).  „Hie  hebt  sich 
an  daz  buch  von  lantrechten  und  von  lehnrechten,  in  dem 
namen  gotis.  Herre  got  himelischer  vater  durch  deine  milde  gute" 
u.  s.  w.  Die  Aufschriften  entsprechen  nicht  immer  jenen  des  Re- 
gisters. 

B.  Blatt  130a— leS«!  „Nu  boret  unde  vernemet  von  des  rech- 
tis  beginne  und  von  meideburc  und  wanne  das  des  allir  ersten  von 
den  alten  steten  herbekomen  sie.  amen."  c.  1.  „Nu  vernempt  von 
deme  erstin  czu  Babilonia."  c.  109 — 112.  „von  kempflich  grüssen." 
Das  letzte  c.  244.  „Wi  man  einen  toten  überwinden  sol  in  un- 
gerichte  der  in  deube  oder  in  ungerichte  erslagen  wirt." 

C.  Blatt  163»  —  183a  1.  „Hie  hebt  sich  an  von  clagen  und  von 
urtaile  und  wie  die  clage  ist  und  wie  ein  iclich  urtail  darauf  get 
oder  gehöret."  2.  „Ein  frauwe  quam  vor  di  vier  penke  und  clagite 
czu  irer  mutir  und  czu  ire  anvrawin."  Magdeburger  Schöffenurtheile 
mit  neuer  Capitelzählung  v.  1  — 43.  Das  letzte  c  43.  ,,von  getraide; 
daz  ein  vrawe  ingewert  hat,  das  erbe  sie  um  einen  czinse  hin- 
gelazzen  hat."  Daran  „  Expliciunt  jura  maideburgensia  secundum 
quod  (sie)  cives  tenent  maideburgenses." 

D.  Blatt  183  — 186.  Darauf  mit  fortlaufender  Capitelbezeich- 
nung  c.  44  —  63.  ,,Nu  vernemet  alhie  von  der  weit  beginne  aller 
erst  bis  an  die  Wasserflut."  Die  Schöffenchronik.  Ende  c.  63. 
„von  kunig  Willeken." 

E.  Blatt  18Ca  —  223.  „Sic  incipiunt  jura  Yglaviensis  civitatis. '^ 
Eine  Verdeutschung  des  Iglauer  Stadtrechts,  welche  durch  Wolfs- 
kron  herausgegeben  wird. 

Diese  üebersetzung  weicht  wesentlich  von  jener  des  Stadt- 
schreibers Gehihausen,  die  ein  Iglauer  Codex  enthält,  ab.  —  Sehr 
wichtig  ist  die  Theilung  der  Stadtrechte  186—188'^:  das  Privilegien- 
recht. 188c  —  203.  „die  gemainen  recht  der  stat  —  gemachet  von 
weisen  leuten."  203«  „daz  sint  di  recht  der  bercleute  und  der 
berge  die  von  erste  fundin  sint  von  wisen   leuten   in  pehem    und 

9 


i:\xx 

in  inorhroii  von  pur^ern  czu  der  Igla  und  von  den  ix'rklculcn  und 
^inl  von  den  kunigen  bcslolif^et.  —  — 

V.  IMalt  '200-  *223.  Dos  Prnf,'er  Hecht,  wolchos  schon  in  un- 
soiin  Buche  über  die  Hedeutun^  und  iU'h.uunun«  der  CJeschichle 
des  Uechles  Prag  847.  als  Anhang  3.  (IX-XXVII)  aufgenommen  ist. 
Damil  ondel  der  jdtero  Theil  der  Ils.,  das  folgende  sind  spalorc 
Zusidze. 

c.     Neuere   Anhüngo. 

G.  l^latt  22r>  — •ll'^.  Das  Tlriuiner  Hechf  in  derselben  Reihen- 
folge, wie  wir  die  verdeutschten  Privilegien,  die  ScholTenspruche 
der  Judenrechte,  in  den  Beilagen  abdrucken  Hessen,  üeber  den 
Inhalf  der  einzelnen  Stücke  haben  wir  uns  oben  (CXVIf)  ausge- 
sprochen.   

Was  den  Schwabenspiegel  anlangt,  so  entliaU,  der  Text  nur 
das  Land  recht  und  nicht,  wie  die  Ueberschrift  angiebt,  auch 
das  Lehn  recht;  ersteres  in  einer  eigenthümlichen  Folge  der  Ti- 
tel, welclie  aus  nachfolgender  Vergleichung  ersichtlich  werden  soll. 
Diese  Reihenfolge  schliesst  sich  keiner  der  uns  bekannten  Familie 
des  Rechtsbuches  an.  Der  Nachweis  ausgelassener  einzelner  oder 
des  Zusammenfassens  mehrerer  kleinerer  in  einen  Artikel  kann 
hier  nicht  gegeben  werden. 

Lasberg's     Wackernagel's 
(.odex  ^ygg^  ^yj5g 

I-IO  1-8  1-9 

20-30  18—29  19—30 

40-50  44—57  40—50 

60__70  74— ?5  .59-70 

80—90  101—113  83—95 

91  114  96    »Hier  steht   bei  Lasberg  118—144    und 

92  114  97.  {  bei   Wackernagel   98—124    das    Stück 

vom  öfTentlichen  Rechte. 


93 

145 

125^ 

94 

147 

126 

100- 

-130 

154- 

-191 

132—163 

150- 

-180 

216- 

-258 

212 

200- 

-230 

285- 

-324 

232—269 

240- 

-265 

348- 

-370 

283-307. 

(Ende) 

„von  unrehter  wag" 


266  370b  „von  der  wazzerfluot" 

267  3771  332  „von  un^lich  geborenen" 


CXXXl 


Codex     Lasberg's     Wackernagel's 
Ausg.  Ausg. 


268      376 

333 

270      377  V 

420 

(Ende) 

270i>     118 

98 

271—280  121-129 

99.  121 

291-302  137-144 

125^ 

„wi  der  eigen  frei  wird" 

„daz  ein  man  anspricht  ain  gemain" 


das  Stuck  vom  oflentlichen  Rechte. 


303  147  127  „wie  ein  witwe  teilen  soll  mit  ir  kinden" 

304  148  128  „von  der  kinder  erbeteile" 

305  Im  Texte  und  Inhalte  übersprungen. 

306  148  128   „wi  man  liset  von  Moisi" 

Das  wichtigste  Ergebniss  bleibt  also  die  Einweihung  des  Stü- 
ckes vom  öfTentlichen  Rechte  „das  kunig  karl  den  deutschen  leu- 
ten  erworben  hat"  c.  270.  (Ssp.  III.  52.  §.  1.  W.  98.  L.  118.  Gengier 
117)  und  darauf  in  ganz  gleicher  Folge  bis  ,,ob  man  einem  sein 
purk  nymt"    c.  302.  (Ssp.  III.  67.  68.    W.  124.  125.    L.  144). 

Es  steht  hier  am  Ende,  daran  schliessen  sich  nur  einige  kurze 
Anhänge  an,  so  die  als  Extravagante  erkennbare  Abliandlung  über 
„erbetheile". 

Ebenso  beachtenswerth  ist  es,  dass  auf  den  Artikel  ,,von 
urtheil  fragen"  c.  92.  (Ssp.  II.  12.  W.  97.  L.  117)  unmittelbar  folgt 
,,wie  man  urtheil  über  menschen  lip  vindei"  c.  93.  Diese  beiden 
Gapitel  stehen  in  einem  natürlichen  Zusammenhange,  sind  aber 
schon  im  Ssp.  III.  69,  §.  1  —  2.  und  in  den  Recensionen  des 
Swsp.  L.  145.   W.  125.  zum  öfTentlichen  Rechte  gezogen. 

Es  lassen  sich  daher  folgende  vier  Bestandtheile  in  unserer 
Handschrift,  welche  aber  nicht  äusserlich  geschieden  sind,  erken- 
nen: 

a.  1—265.  Die  eigentliche  Hauptform  des  Schwabenspiegels 
265  cap. 

b.  266 — 270.     Kleinere  Anhange  4  cap. 

c.  270b— 302.    Das  Stück  vom  öffentlichen  Rechte  32  cap. 

d.  303 — 306.    Kleinere  Anhänge  privatrechtl.  Inhalts  3  cap. 


Das  Schöffenbuch. 


Iiicipit  maiiipiiliisi  vel  directoriuiti  Juriü 

eiviliis  et  collectus  per  iioeesi§ai*ia,  quae 

in  ipüo  Jifli'e  isuiit  coi&teiita  '). 

Iniperatoriam  majestatem  non  solum  armis  decoratam ,  sed 
etiam  legibus  oportet  esse  armatam  ,  ut  utrunique  tempus  videlicet 
pacis  et  belloriiin  recte  possit  gubernari. 

Ulpianus  Imperator:  legem  nostram  melius  arbitrati  sumus  cor- 
rigere,  quam  subjectos  despicere  periculum   sustinentes. 

Idem :  non  culpabimus  eos ,  qui  positas  nostras  ignoravcrunt 
constituliones,  vel  si  post  paululum  forte,  quam  scripta  lex  est,  ad- 
hoc  ignorata  praecesserunt  testaliones  et  legata. 

Ideo,  quae  contra  legem  facta  sunt,  pro  imperfectis  sunt  ha- 
benda. 

Imperator  quilibet  non  esset  semper  augustus ,  si  imperare 
posset  imperatori  post  se  venienti 

Imperator  se  intromittit  de  spiritualibus  vel  ecclesiasticis  non 
inveniendi  de  novo  vel  conslituendo,  sed  recitando  sacras  regulas, 
contra  quas,  si  quis  fecerit,  imponit  poenas. 

Item  intromittit  se  quandoque  hoc  auctoritate  papae  facit, 
et  hoc  faciendo  statum  reipublicae  tuetur,  cum  intersit  reipublicae, 
sacerdotes  esse  honestos,  a  quibus  peccatorum  poenitentiara  petamus. 

Et  similiter  papa  non  intromittet  se  de  temporalibus,  ne  unus 
officium  duorum  habeat,  quia  sie  turbatur  opus. 

Et  licet  Constantinus  jurisdictionem  temporalem  dederit  beato 
Silvestro  papae  in  principio,  tarnen  hoc  non  obstat,  quia  per  hoc 
(Constantinus)  auxit  rempublicam,  quantum  in  eo   fuit. 

Ideo  ab  imperatoribus  praecedentibus  et  a  nobis  ipsis  recte 
dicitur,  aperte  sacras  regulas  pro  legibus  valere,  non  multum  differt 
ab  alterutro  sacerdotium  Imperium  et  sacrae  res  a  communi- 
bus  et  publicis  cum  omnibus  sanctissimis  ecclesiis  abundantia  et 
Status  ex  imperialibus  munificentiis  perpetue  praebeatur,  quae  de 
cetero  non  culpabuntur. 


')  Diese  Aufschrift  findet  sich  in  Hss.  H.  B.  C.  dagegen  beginnt 
Hs.  A.  „Iste  liber,  cursus  seu  Registrum  civilium  senten- 
tiarum  intitulatur,  quarum  rubricae  secundum  ordinem  alpha- 
beti  sunt  positae  pro  eo  ut  facilius  lector  Studiosus  super 
casu  quocumque  adinveniat  quod  requirit."  Hss.  B.  K.  haben 
das  vorstehende  Proemium;  K.  insbesondere  die  Aufschrift  Liber 
s  e  n  t  e  n  t  i  a  r  u  m  P  r  i  m  i  s  1  a  i  qui  p  o  s  t  e  a  d  i  c  t  u  s  0  1 1  o  g  a- 
rus  ;  von  ganz  neuer  Hand  ist  hinzugefügt  1261.  Die  Zahl, 
welche  früher  diesen  Platz  einnahm,  war  43,  wohl  1343. 


2 

liii(l(Miniver>n  (^iMiiiitiii  cl  «-iini|Mt(iil(M%  si  ni  jiriiK  i|)iiiiii  li.it  dr- 
<'(*i)s  ,  et  .'iiii.ihilc  <lc(),  liot'  aiilnii  riitiiniiii  rs.st;  crrdiriiiis ,  si  s:i(-i';i- 
riitii  ri'i^iilaniiii  ohscrNiilio  <-iisl(i(lialiii-  <|iiiiin  jiisli,  IniiilaiKli  vi  ado- 
raiiili  ins|MMM()i-os  ,  iniiiislri  dci  vnlii  (ladidcKtnl,  aposloli  et  sanrti 
patres  ciLslodiniinl  cl  ('\|daiiai'iinl. 

linporiiiin  proptcrea  dcius  (l(>  cdclo  roiislitiiil^  iil  (lifrirullatibiis 
fiiuMii  rt'poiiat,  i|iiac  apud  oiiiii  siiiil  lioiia,  et  lo^^es  nplet  scciiiidinii 
iialiirac    Narielalciii. 

liiipeiiiiiii  di.iis  roiifitituil  pi-omitleiido^  cl  popiiliis  ronianiis  dci 
proniissioric  <li.s|i(>ii('iido. 

S  e  (|  II  i  tu  r  de  d  i  v  is  i  o  iic  j  u  r  i  ii  in  o  in  n  i  ii  in.  In  l('<ril)ii.ss(-|-il>ilnr 
sie:  Civilis  ratio  eiviliajma  corniinpere  polest,  iialnralia  vero  iioii  utiipie 

Et  esl  jus  naturale,  <|iio(l  natura  oiiinia  aniinalia  dociiil  ^  nain 
jus  istud  non  solum  lininnno  ijeiieri  pro|Miiiin  est,  sed  oiiiniiiiii  nni- 
inaliuin,  «piae  in  eoelo  el  in  aere,  «piae  in  terra,  (piae  in  iiiari  nas- 
cunUir. 

llinc  (hvscendil  niaris  et  i'oemiiiac  conjujralio,  (jiiain  nos  niatri- 
nioniuin  adpellainus  ,  liiiic  liberoruin  procreatio  et  eduealio,  vide- 
nius  eleniin  cetera  quae<pie  aniinalia  isliiis  juris  peritia   censeri. 

Jus  autein  civile  vcl  «fentiiiin  ila  dividitiir:  Oimies  popiili,  (pii 
len^ibus  el  moriluis  reguntur  partim  suo  ,  partim  communi  oinniuin 
hominum  jure  ulunlur. 

Aain  (piüd  (piiscpie  populus  ipsc  sibi  jus  constituit,  illud  ipsius 
proprium  et  civitatis  est;  vocaturquc  jus  civile;  quasi  proprium  jus 
ipsius  civitatis. 

Quod  vero  naturalis  ratio  inter  onines  honiines  constituit,  illud 
inter  onines  populos  per  aequo  ciisloditur,  vocatiirque  jus  gentium, 
quasi  quo  jure  onines  geiites  utuntur,  naiu  usu  exigenle,  et  humanis 
nccessitatibus  gentes  humanac  qiiidam  leges  sibi  coiistituerunt. 

Bella  etenim  orta  sunt,  et  captivitates  secutae  et  Servitutes, 
quae  sunt  juri  naturali  conlrariae. 

Jure  enim  naturali  ab  initio  omnes  homines  liberi  nascebantur, 
et  ex  hoc  jure  gentium  omnes  paene  contractus  introdiicti  sunt, 
ut  est  enitio,  venditio,  locatio,  conductio,  societas,  depositum,  mu- 
tuum,  el  alii  innumerabiles  contractus. 

Item  juris  praecepta  sunt  haec:  honeste  vivere,  alterum  non 
laedere,  jus  suum  cuique  tribuere. 

Et  est  quoddam  jus  publicum ,  quod  ad  statum  rei  romanae 
spectat ;  aliud  est  jus  privatum ,  quod  ad  singulorum  utilitatcm 
pertinet. 

Et  hoc  jus  privatum  Iriplici  jure  collectum  est ;  collectum  est 
eniin  ex  naturalibus  praeceptis  aut  gentium,  aut  civilibus. 

Sed  naturalia  quidem  jura,  quae  apud  omnes  gentes  per  aeque 
servantur,  divina  quadam  Providentia  constituta  semper  firma  et  ini- 
mutabilia  permanent,  ea  vero,  quae  ipsa  civitas  sibi  constituit,  saepe 
mutari  solent,  vel  tacito  consensu  populi,    vel  alia  postea  lege  lata. 

Omne  autem  jus,  quo  utiniur,  vel  ad  persouas  pertinet,  vel  ad 
res,  vel  ad  actiones. 


Capituliiin   de   actionibus. 

(Utrum  actori  et  reo  cedat  tota  dies.) 

1.  Anno  millesimo  trecentesimo  qiiadragesimo  tertio :  sen- 
tentia  prima  (H.  4''  A.  1.  1.  B.  l''  1.  C  P  1.  D.  2^  K.  100«).  Rus- 
tici  de  Scibnicz  petiverunt  sibi  super  casii  subscripto  juris 
sententiam  inveniri:  Actori  et  reo  ratione  cujusdam  debiti  perem- 
torie  assig-nato  termino ,  reus  coram  actuato  eodem  termino 
comparens  judicio  suam  publicans  praesentiam ,  et  actoris  in- 
stanter accusans  absentiam,  postquam  judex  et  jurati  hora  me- 
ridiei  terminato  judicio  surrexissent ,  petivit  sibi  sententialiter 
dictari.  „Utrum  a  querelis  actoris,  pro  quibus  eum  in  causam 
traxisset,  cum  nee  per  se  nee  perresponsalem  comparuisset,  rigore 
juris  non  esset  absolutus"  *).  Super  quo  a  Juratis  dicta- 
batur:  nisi  actor  infra  triduum  continue  subsecuturum  veniens 
causam  absentiae  suae  legitimam  demonstraret ,  reus  esset  ab 
ejus  instantiis  absolutus.  Qua  sententia  lata  statim  actor  venit, 
petens  pro  se  judicialiter  sententiari,  cum  ei  dies  media  trans- 
ivisset  et  tota  dies  sibi  cederet,  et  pro  termino  assignata  fuisset, 
et  sol  nondum  occidisset,  utrum  adhuc  non  tempestive  venisset, 
et  juxta  suam  querimoniam  sibi  provideri  de  justitia  deberet. 
Cui  rustici  de  Scibniz  per  juratos  Brunnenses  sunt  in  for- 
ma ti  '^)  :  Si  dies  dictis  partibus  pro  termino  peremtorio  prae- 
fixa  fuerit,  communis  et  generalis,  ita,  quod  tali  die  pro  causis 
quibuslibet  consuevit  ab    antiquo    Judicium    haberi,    sicut  verbi 


')  Die  Hs.  A.  B.  C.  K.  weichen  in  der  Form  des  Anfanges,  wie 
wir  ihn  nach  H.  und  D.  geben,  ab.  —  A.  beginnt:  Quidam 
proposuerunt  hunc  casum :  Reus  coram  nobis  judicio  praesiden- 
tibus  constitutus  petens  pro  se  judicialiter  sibi  dictare,.  cum  actor 
ipsum  sub  poena  perditionis  causae,  quae  inter  se  vertebatur, 
ad  hunc  judicialem  terminum  citare  procurasset,  et  neque  per- 
sonaliter, neque  perresponsalem  adprobandiimintentumcompareret, 
utrum  ab  ejus  impetitionibus  supra  causa  hujusmodi  deberet  esse  de 
cetero  absolutus.  —  Cui  vero  reo  per  diffinitivam  sententiam  respon- 

suni  fuit  sie :  nisi  actor B.  und  K.  beginnen  :  Si  in  causa  civili  ad 

actoris  petitionem  partibus  utrisque  dies  praefixa  fuerit  ad  probandum 
intentum  actori,  et  actor  horam  neglexerit  veniendo,  rcusque 
(reversus  B.)  comparuerit  petens  pro  se  sententiari  et  infra, 
et  est  sententiandum,  nisi  actor.  Die  Angabe  des  Jahres  hat  bloss 
Hs.  H. 

^)  Qui  proponentes  sententialiter  sunt  informati.  A.  Ad  cujus  sen- 
tentiae  discussionem  est  notandum  K.  Ad  hoc  docendum  est.  B, 

1» 


^ralin:  osl  in  K  r  ii  n  ii  a  ')  Siihhaliini '-)  sei  Icria  <|ii:irtii ,  tiiiic 
iU'tori  iioii  ct'ssil  U)(n  dics^  scd  liiiitiiiii  usi|ii(>  iul  iiu'ridiciii,  \(| 
siliaiii  (iici  |)arl('iii,  ad  (|iiaiii  aliis  slalidis  t(>iii|ioril)iis  .Iudex  rt 
.liirati  arliiiii  roiitiiiiiarc  iiidii-ioriiiii  coiisiicNcrtiiil.  iiisi  iorlassis 
i'X  niuiilia  in  dainiiiiin  acloris  judex  el  jiirali  lioiani  aidieipas- 
seiil  et  l)re\iasseu(  eandeni.  Si  auleui  dies  linjustiiodi  iioii  liierit 
eouiuiunis,  scd  tanluui  speciulitcr  diclis  parlibus^  \)Y0  causu^ 
(|uae  iutcr  cos  verlchalur,  pio  Icrmiiio  ussi^iialu,  tunc  ulrinque  '') 
cessil  lolu  dies,  el  reus  leneUir  acloris  queriiiiujiiac  res|)oiideie. 
Et  t'undatur  ista  senlentia  super  liac  dislinetione  ^)  soleiiui, 
quod  '*)  duplex  sil  judieiuui :  (|uoddarn  ordiuariuui,  (juod  liabel 
diein  dcterniinulani,  qua  consuevit  ab  antiquo  judicio  praesideri  \ 
(pioddani  aulcui  exlraordiuariuin,  (piod  uon  habet  diem  deler- 
iniualain,  sed  ad  ipsuni  exerceiiduni  judex  praeli^ere  solet  diem 
sibi  causis  ad  ejus  audientiani  deduclis  et  partibus  competentem. 
El  prinuitn  quidcui  Judicium  res|)icit  aliquam  diei  partem ,  ut- 
plurimuiu  taiilum  meiidiem.  Secuuduni  autcm  respicit  tolam 
diem,  ut  leg^as  infra  iu  senlentia  super  illa  rubrica.  „Quidam 
est  actor  principalis." 

2.  Heus  potior  est  actorc  in  defendendo.  (II.  5' 
1  A  1.  2  ß  2='  I.  C  1''  2.  D  2'^  2.  K  100^  2.)  Reus,  fide 
digiius,  (pii  boni  nominis  et  eliam  famae ,  polius  admitlitur  ad 
dcteiidendum  honorem,  corpus  el  res,   quam  vincatur  per  aclorem. 

3.  De  a  c  1 0  r  e  e  l  r  e  o  i  n  g  e  n  e  r  e,  q  u  o  d  r  e  u  s  p  o  t  e  s  t 
se  defendere  per  tesles  advenas.  (II.  5"  2  A.  1.3,  B. 
2»  2.  C.  D.  2'»  1  K.  100\)  Sententialum  est  in  judicio  civi- 
tatis, quod  in  causa  civili  reus  se  et  per  testes  fide  dignos  de- 
fendere polest,  dato  eliam,  quod  non  sinl  in  civilale  residentes  ^). 
Unde  cum  scribilur  in  juribus  *)  originaUbus  :  Volumus  et  ut 
nuHus  hospes  et  advena  super  debilo  vel  quacunque  causa  possit 
inducere  testimonium  advenarum  contra  cives,  nisi  cum  advena 
habeat  unum  civem  vel  plures.  Hoc  est  inteUigendum,  cum 
hospes  agit  in  civem.  Cum  aulem  se  defendit,  sufficiunt  testes 
fide  digni  qualescunque. 

4.  Actor,  quandoque  polius  probat  intentum 
suum,  quam  reus.  (H  5«  3  A  1.  4.  B  2^  3.  C  P  3.  D  2^  2. 
K  100\2.)  Jurali  de  Nausedlicz  ^)  scripserunt  sie:  Actor 
vector  exislens  conqueslus  est  de  reo    mercatore ,    quod    con- 


')  Fehlt  in  A.  B.  K.  ^)  vel  feria  sexta  B.  K.  relatio  die  statuto,  A. 
^)  parti  K.  ^)  delTinitione  K.  B.  ^)  Hier  beginnt  erst  C.  ^)  eodem 
loco  K.     ')  legibus  k.     ^)  Nausarlicz  D. 


duxisset  eum  cum  decem  equis  et  cum  duobus  curribus  ad  du- 
cendum  sibi  per  justam  viam  duo  vasa  vini  de  Nausedlicz 
usque  in  civitatem  La  nsz  ch  ro  n  ^).  Et  cum  prope  civitatcm 
Brunn  am  venisset,  dixit  reo :  Domine  in  Brunn  a  solvenda 
sunt  thelonia  de  vino  vestro  et  etiam  indigeo  ,  quod  re- 
ficiam  utensilia  curruum  meorum,  ergo  Brunnam  cum  curribus  in- 
trabo,  quia  timeo,  si  per  aliam  viam  Iranseam  per  theloniato- 
rem  equis  et  curribus  me  privari.  Reus  vero  dixit,  civitatem 
Brunam  non  intra,  sed  exterius  per  aliam  viam  declina.  Pro- 
mitto  enim  tibi ,  si  per  theloniatorem  rebus  tuis  privaberis, 
ipsas  mea  pecunia  tibi  solvam.  De  hoc  promisso  actor  vult 
reum  per  probos  viros  convincere,  qui  tunc  ibidem  cum  aliis 
curribus  alTuerunt.  Et  quidem,  cum  eandem  viam,  quam  reus 
sibi  indicavit  rebus  suis,  quas  ad  XX  marcas  exislimat,  per  the- 
loniatorem sit  privatus,  utrum  tale  testimonium  reus  debeat  pati, 
et  per  consequentiam  actori  damnum  suum  refundere,  ut  pro- 
misit.  Reus  vero  pula  mercator  respondit  allegando  innocen- 
tiam  suam  adjungens,  quod  vectorem  in  Nausedlicz  coram 
probis  viris  et  litcopialibus  *-^),  quod  vulgaliter  Leychaufleut  ^), 
dicuntur ,  convenerit  ,  excipiens  ,  quod  viam  ignoraret,  et  per 
quamcunque  justam  viam  vector  transiret,  per  eandem  ipsum 
sequi  veilet;  adjiciens  etiam,  quod  vector  voluntarie  Brunnam  non 
intraverit ,  sed  per  viam  transiverit  exteriorem.  Petivit  ergo 
pro  se  sententiari,  utrum  per  testes  fide  dignos ,  qui  conven- 
tioni  in  Nausedlicz  interfuerunt,  non  possit  se  et  sua  melius 
defendere ,  quam  vector  ipsum  convincere  de  promisso,  quod 
asserit  postea  in  campis  prope  Brunnam  subsecutum.  Super  quo 
diffinitum  fuit  "*) :  quod  in  hoc  casu  audienda  est  probatio 
actoris :  cum  enim  ^)  per  factum  subsequens  toUatur  primum  et 
non  e  converso  et  ideo  potius  est  admittendus  actor  ad  probandam 
conventionem  prius  faclam,  nam  illam  actor  in  sua  questione  im- 
plicat  et  concedit,  quare  non  oportet,  quod  per  reum  probetur. 
Nee  ista  ditfinitio  contrariatur  ^)  juri  communi,  quo  dicitur,  quod 
reus  potius  se  et  sua  possit  defendere.  Hoc  enim  est  verum, 
cum  actor  et  reus  aequaliter,  pro  eodem  tempore  aliquod  factum 
vel  non  factum  esse ,  probare  nituntur ,  unde  etiam  si  reus 
obligasset  se  ad  repellendum  promissum,   quod  actor  allegaverat 


')  Lanzkron  D.  ^)  Eine  Marginalbemerkung  späterer  Hand  in  H  „lit- 
copiales.  Item  mercipotales  litkupnie"  (böhm.)  ^)  Icykauffer  D. 
^)  Hier  beginnt  A.  B.  R.,  voran  DefFinitum  est  in  A.  ^)  Hier 
beginnt  C.     ^)  contraria  A. 


lunc   Bv  et  sun  ?)()na   poliiis  dcfcndcre,   qiinrn   ipsum   nclor  coii- 
vicisst'l  '). 

5.  (.)  u  0  (I  a  V  1 0  r  et  r  u  n  s  ,  (]  ti  a  ii  d  o  (j  u  e  a  j  n  d  i  c  i  o ,  in 
quo  CO  iit  (>i)(i  III)  l,  n<)  jii  d  ic  i  ii  in,  in  (|ii  o  c  o  ii  l  r  a  x  c  r  ii  ii  l, 
sunt  r  (MM  in  eil  dl.  (II  .')''  I  A  1.  5.  15  2"  4.  C  I''  4.  I)  3''  1. 
K  lOO''  3.)  Duo  cives,  nmis  de  ^^' r  a  l  i  s  I  <i  >v  i  a  i'l  aller  de 
Wien  na  Briiniiain  vcnienlcs,  VVralislaNviciisis  coikjucsIus  est  de 
Wiennensi,  qiiod  in  XX  sexajifenis  ^rossonim  Praj^ensium  sibi 
tencrclur,  potens,  quod  pro  eisdnn  sihi  ab  eo  de  jnslilia  provideri. 
Wiennensis  dcbiliim  airinnans  respondil,  qiiod  in  Wieniia  aiiriim 
a  \N  ralislawiensi  pro  diolis  X\  sexa<r(Miis  eiiieril,  et  lilleris  suis 
ac  fidejussoribus  civii)us  de  Wienna  ipsum  ila,  quod  conlentalur, 
cerlifieaverit, 

Pelivit  erj^o  pro  se  scntenliari ,  si  aclor  de  hoc  confilc- 
retur,  utrum  ainl)0  pro  dicla  decindenda  causa  non  sint  Wiennam 
remitlendi.  Actor  vcro  ad  interrogalionem  judicis  in  verba  rei 
consenliens  quaesivit,  ulrum  sibi  inore  hospitum  non  debeat  infra 
triduum  juslitia   exhiberi  -J. 

Super  quod  •^)  sentenlialum  '*)  t'uit :  Ex  quo  ^)  actor  de 
litteris  fideiussoribus  ^)  et  vcrbis  rei  confiderelur  ^),  ambo  debe- 
rent  Wiennam^),  ubi  contraclus  per  ipsos  est  factus,  remilti. 

Unde  *'')  non  oportet,  quod  omnis  causa  terminetur  in  ju- 
dicio  in  quo  lis  inchoalur,  quamvis  querimonia  et  responsio 
judicio  fieri  debent  in  eodem. 

6.  De  actore  qua  n tum  ad  tempus,  quando  reus 
declinat  responsio  neni.  (H  6M  A  i.^B  V  5.  C  P5. 
D  3"  2.  K  100^  4.)  Jurali  de  Kni  ehni  cz  scripserunt  sie:  Actor 
conquestus  de  reo,  quod  in  annis  sterilibus,  de  quibus  usque 
nunc  transierunt  XXX  anni,  noctis  tempore  de  horreo  suo  XII 
capetia  tritici  exportaverit,  sibi  furtive,  adjungens  quod  de  hoc 
VII  testes  haberet  idoneos,  sed  ülos  fatigare  nolens  in  eo  velit 
quod  jus  dictavit  contentari.  Reus  vero  habita  causa ,  juratis 
deliberatione  respondit :  Domine  judex,  ex  quo  actor  culpam, 
quam  transactis  annis  XXX  dicit  esse  commissam  mihi  impin- 
git,  et  medio  tempore,  quo  semper  ad  parendum  juri  certus  fui, 
nihil  mihi  objecit,  cum  tantum  judicii  copiam  interim  me  con- 
veniendo  semper  habuerit,  nee  etiam  aliquam  protestationem  de 


*)  convincere  potuisset  D.  ^)  Hier  beginnt  A.  B.  K.  ^)  quibus  K. 
<)  DefFinienduni  A.  ^)  quando  K.  ^)  vel  K.  '')  confitetur  A.  B.  K. 
^)  in  locum  A.  B.  K.  ^)  Semper  non  C.  damit  beginnt  der 
Absatz  in  C. 


conventione  futiira  feceril,  nee  culpain  praediclam  publicaverit, 
nee  testes,  quos  se  habere  dieit,  per  quod  potissime  suae  abre- 
nuneiet  actioni,  se  fatigare  veliet,  eumque  dielis  annis  XXX  eür- 
rentibus  ego  sex  annis  ad  officium  scabinatus,  ad  quod  non 
eligitur  aliquis,  nisi  sit  bonae  famae,  üde  dignus  et  idoneus 
assumptus  fuerim,  peto  sententialiter  inveniri,  utrum  teneor  ejus 
querimoniae,  quam  dico  temerariam,  respondere.  Super  *)  quo 
diffinitum  fuit,  reum  virtute  allegationum  suarum  non  teuere, 
actoris  querimoniae  respondere.  Et  ^)  notandum,  quod  inter 
dictas  allegationes  maxime  per  hoc  actor  repellitur  ab  agendo, 
quod  dicit,  se  habere  testes  quos  noilet  fatigare.  Est  enim 
talis  exeusatio  frivola ,  quia  magis  est  verisimile,  quod  actor  •^) 
causa  honoris  proprii  testes  statuat  '*),  quam  eos  fatigare  no- 
lens,   cum  rubore  ab   actione  cadat. 

7.  Quod  ad  actoris  querimoniasreus,  quan- 
doque  non  eompellitur  respondere.  (H  6^  2  A  1. 
7.  B  3«  6.  C  P  6.  D  3»^  1.  K  100''  5.)  Duo  mercatores 
Pragenses  ad  domum  cujusdam  civis  in  Broda  ungari- 
cali  venientes  XXX  marcas  grossorum  pragensium  sibi  ad  ser- 
vandum  sub  istis  dederunt  verbis,  tantum  nobis  ambobus  istam 
peeuniam  assignabitis,  et  non  uni,  si  fortassis  ipsam  a  vobis 
repeteret,  alio  non  presente.  Postea  vero  post  aliquot  dies 
cum  arduo  esset  oceupatus  negotio,  unus  dictorum  duorum  di- 
cens  se  equos  emisse,  et  statim  venditorem  suum  pagare  velle 
promisisse,  dictas  trigenta  marcas  ab  hospite  postulavit ,  quas 
sibi  per  ejus  famulum  ut  dicitur  dari  jussit.  Vero  die  sequenti 
seeundus  socius  suum  recessisse  considerans,  cum  hospes  pe- 
euniam, quam  ab  ipso  petebat,  sibi  non  daret,  de  eo  conqui- 
ritur  isto  modo:  Domine  judex,  ego  et  socius  mens  isti  hos- 
piti  nostro  XXX  marcas  sub  ista  conditione  dedimus  ad  ser- 
vandum,  quod  ipsas  tantum  nobis  ambobus  simul  existentibus 
restitueretj  et  quia  me  absente  dictam  peeuniam  socio  meo  dedit, 
peto  mihi  saltem,  pro  parte  scilieet  mea  ab  ipso  de  justieia  pro- 
videri.  Hospes  autem  respondit :  Domine  judex,  de  peeunia  ad 
servandum  mihi  data  confiteor  petens  pro  me  diffinitive  senten- 
liari,  cum  duo  milii  peeuniam  commiserint ,  ut  in  querimonia 
me  impetentis  audivistis,  utrum  non  impetens  cum  socio  suo 
simul    pro    ipsa    peeunia    tota    in    me    agere    debeat  ipso  jure. 


*)  Hier  beginnt  A.  B.  K.  qiiandoque  K.  K.  A.  bilden  den  mit  quod 
—  tenetur.  '^)  circa  A.  super  B.  K.  quod  notandum.  *)  Hier  b(5- 
ginnt  C.     ^)  statuerc  debet  K. 


8 

Snper  quo  diffi  iii  t  ii  m  ')  fiiit,  quin  prtilio  vv'i  inlioiuihilis 
est  et  jusln,  tiini  sc  rciis  ipsc  piila  liospcs  totililrrclnr,  sc  urii 
dicloruui  diioruui  pciiiiiiiini  Iradidissc  ,  cuiu  sie  coiilrii  iniinda- 
tuin  (tuihoruui,  qui  |><>cuiiinui  sihi  :issi^uuverun(,  vcnissel,  inriilo 
ti'uerelur  alleri  |)r()  uu'di;i  pjirlc  pccuuiai)  secunduui  juslician»  rc- 
s|)ün(lere. 

8.  1)  e  n  c  l  o  r  e  q  u  c  r e  u  l  e  et  reo  n  o  ii  r  e  s  p  o  u  d  e  ri  t  e. 
H.  6»»  1.  A.  1.  8.  B.  3"  7.  C.  l''  8.  I).  4»  1.  K.  lOlM.)  Si  leus  in 
iudiciuiii  (lil)il('  cilalus  c()iuj)juui'iil  el  jicloris  qucriinouinm  uudicus 
ad  ipsain  uou  res|)ond('rit ,  iice  cxce|)lioneui  de  uon  rcsjjori- 
deudü  iulerposuerit,  sed  siiupliciter,  Inuidiu  donec  judex  a  ju- 
dieio  surgat,  lacueril,  in  causa  suecuuibil,  et  aclor  ipsam  ob- 
tiuet  pleno  jure.   Sic  scnlcntialiim  csl   a  juralis  de  Hausse  n  i  s  '^). 

9.  Üe  allcgalioni  rei^j.  Actio  legatoria  seu  lesta- 
mentaria  si  praemunitur  teslibus,  quos  allegaverat  vel  allegare 
debet,   et  si  allcgali  nou   fuerint,  reus  liberabilur  ipso  jure. 

10.  0"a  liier  reus  declinat  r  espo  n  s  i  o  n  ein.  (H. 
6^  2.  A.  1.  9.  B.  3M.  C.  D.  4«  2.  K.  101"  2.)  Friczko  civis 
B  r  u  u  n  e  n  s  i  s,  in  W  y  s  s  a  w  veniens  per  M  i  k  s  s  o  n  e  m  "*)  ibidem 
arrestatus,  eins  recipit  querinioniani  sub  bis  verbis  :  Domine  judex, 
Ulricus  patruus  meus  in  extremis  suis  mibi  et  pueris  meis 
legavit  XllI  marcas  grossorum  pragensium,  in  quibus  dixit  sibi 
Fri  czkonem  legitime  teneri.  Pro  qua  pecunia  peto  mihi  ab  eo 
sive  affirmaverit,  sive  negaverit  de  justitia  provideri.  Friczko 
vero  proposuit  in  praefatioue,  vulgariter  dicta  vor  red,  quia 
ülrico  in  agone  laborante  in  praesentia  judicis,  juratorum  et 
uxoris  suae  publicavit,  quod  omnia  bona,  quae  Ulricus  dimitle- 
ret,  essent  sibi  pignori  data  pro  XIIII  marcis  dictorum  dcna- 
riorum  et  super  eo  in  signum  publicationis  vulgaribus  verbis 
dicendo  vrkund  dederit  Ulrico  .  et  uxore  consentientibus  vo- 
luntarie  et  non  contradicenlibus.  Petivit  ergo,  si  judex  et  ju- 
rati    de    hoc    testarentur;    utrum   non  deberet  cessante  respon- 


'}  Siiper  quo  sie  sententiatum  A.  B.  und  K.  fassen  den  obijren 
Fall  zusanuiien.  A.  und  B.  weichen  wohl  etwas  ab  in  der 
Wortsetznng.  C.  gibt  den  Schluss  :  Si  creditor  permisit  pe- 
cuniain  duobus  assignacione  et  non  uni  tantum;  si  tunc  uni 
eoruin  assignaverit  et  hoc  fassus  et  convictus  fuerit  merito  te- 
netur  alteri  acriim  pro  media  parte  respondere. 

^)  K.  Russano  D. 

3)  Bloss  in  Hs.  H. 

*)  A.  B.  K.  beginnen  hier  mit  Auslassung  des  Namens;  im  Wesen 
der  Sache  stimmen  sie  überein. 


9 

sione  a  Mikssonis  instantia  tamquam  temeraria  praecipuc,  cum 
actio  legataria  seu  testamenlaria  semper  innilitur  ')  lestibus, 
quos  Mikssü  non  allegaverat  liberari.  Super  quo  diffinitum 
fuit  pro  Friczkone,  quod  non  tenerelur  Mikssonis  querimoniae 
respondere  intento   suo  probato,    ut    probalurum  se  obligaverit. 

11.  Quidam  est  actor  principaiis,  quidam  se- 
cundarius,  sicut  iudex  agens  pro  emendis.  (H.  6^  3. 
A.  1.  10.  B.  3^  2.  C.  i^  9.  D.  4=»  3.  K.  lOP  3.)  Judex  in  C  h  r  e- 
misir  vocato  quodam  homine,  qui  nuper  illuc  se  receperat,  et 
equis  venditis  enipta  cerevisia  ipsam  propinabat,  sibi  dixit:  ha- 
beo  te  suspectum ,  quod  equos  hie  venditos  alibi  deduxeris. 
Unde  talem  diem  pro  termino  peremptorio  tibi  praefigo,  in  quo 
teslimonio  fide  digno  iustitiam  tuam  demonstrabis.  Instante 
itaque  termino,  cum  dictus  homo  coram  iudicio  non  comparue- 
rit,  sed  in  crastino  cum  octo  personis  fidedignis,  qui  testa- 
bantur ,  ipsum  fidelem  esse  ,  et  equos  ,  quos  in  Chremisir  ven- 
diderat,  suos  fuisse,  veniret,  judex  quesivit,  utrum  non  juri  suo 
ex  termini  prefixi  negligentia  derogasset  ^).  Super  quo  diffini- 
tum fuit  ^),  quod  quidam  est  actor  principaiis,  qui  agit  super 
re  propria,  in  qua  reus  sibi  tenetur  respondere :  et  talis  actio 
stricti  juris  est,  ita,  quod  neglectio  termini  reo  praejudicat. 
Alius  est  autem  actor  secundarius ,  sicut  judex  agens ,  pro 
emendis  vel  lucrum  tantum  querens  ex  officii  sui  debito ,  ali- 
quem  in  causam  trahens :  et  talis  actio  remissi  juris  est.  Unde 
dictus  homo,  etiam  si  plures  dies  post  iudicium  cum  testibus 
fide  dignis  veniens  suam  innocentiam  ostendisset ,  adhuc  de- 
beret  admitti,  nee  tamquam  injustus  aliqualiter  condemnari. 

12.  Actor  vel  reus  propter  ignorantiam  na- 
lionis  et  parentelae  non  est  a  iudicio  repeilen- 
dus.  (H.  7^  I.A.  I.  11.  B.  3^^  3.  C.  P  11.  D.  4^  1.  K.  lOP  1.) 
Ab  agendo  et  respondendo  non  est  ideo  aliquis  repellendus, 
quia  ejus  generatio  non  est  nota.  Undecunque  enim  homo  ve- 
nerit  gratia  divina  vocatus,  dummodo  laudabilifer  se  regat,  ex 
superabundanti  requiritur  suae  cognitio   nalionis. 

13.  De  reo  fugiente  a  judicio,  postquam  per- 
sonaliter comparuerit.  (H.  7^  2.  A.  1.  12. B.  2^  4.  C.  P  10. 


>)  Utitur  B.  K.  D. 

^)  B.  K.  beginnt:  Reus  si  in  causa  testium,  quos  statuere  promi- 
serat,  tenuinum  praefixuni  neglexerit,  non  in  omni  causa  sem- 
per propter  hoc  decunibit.  A.  Super  quo  notandum. 

^)  Beginnt  C. 


10 

D.  4''  2.  K.  101'' 1.)  Si'iilnilialiiin  csl  n  jiirnlis  in  (' r  ii  m  pii  ii  >v  '). 
Si  lionio  nd  iiKlii-iiini  -)  rilnliis  pcrsonalilcr  sluiis  corniii  Iri- 
hiinali,  |)()sl(|iiaiM  (iiicriiiioniaiii  sii|)(>r  sc  molarn  aiKÜvcrit,  a  iu- 
(licio  ('llii<r('rit,  si  causa  csl  civilis,  slalim  in  ijjsa  •*)  succiiml)il. 
Si  aiilcin  csl  criiuiiuilis  ullra  lior,  (jiiod  in  causu  cudil,  eliam 
coiiliimo    |H()scril)iliir   pleno  jure. 

II.  De  a  c  I  ()  r  c  o  l  reo  (j  u  a  n  l  u  in  ad  i  u  d  i  c  i  i  a  c- 
ccpl  al  i  oncni.  (II.  7''  i.  A.  I.  13.  B.  2^  5.  C.  i^  12.  D.  4''  3. 
K.  101'' 2.)  Quidani  hospcs  vcniens  de  Geyaw'*J  de  vidua  ibi- 
dem rcsidcnlc  concpiesUis  est,  qnod  donuis,  a^■^i  et  alia,  (piac 
possidcrcl ,  cssenl  ad  cum  succcssionis  jure  devolula.  Vidua 
vcro  anUupuim  acloris  qucrimoniac  rcsj)ondcrel,  pelivil  pro  sc 
senlcnliari,  ulrum  ipso  viccxirsa  coram  eodcm  iudicc  non  Ic- 
ncrclur  ejus  (juerimoniae  respondcre.  Super  quo  senlenlia- 
lum  est:  quod  aclor,  qui  relictam  impetit  actione,  quam  re- 
liclae  movet,  prius  discussa  postea  questionibus  reliclae,  quas 
sil)i  movcbil,  respondebit.  Est  enim  jure  consonum,  quod 
aclor  judicem,  quem  vult  habere  pro  sc  eliam  conlra  se  non 
debeat  refulare. 

Judei  tarnen ,  clerici  et  nobiles,  quia  proprios  babent  ju- 
dices  et  aclor  forum  rei  sequi  debel,  coram  eisdem  judicibus 
sunt  conveniendi. 

15,  De  actore  et  reo  qua  n  tum  ad  cautionem 
et  satisdationem.  (11.7«  A.  1.  14.  B.  2'' 6.  C  l''  13.  D.  5M. 
K.  10 i'^  3.)  In  secundo  majori  originali  privilegio  civitatis 
scribitur  sic^):  „Item  volumus,  quod  quicunque  de 
altere  in  civitate  movens  ^)  querimoniam  de 
quacunque  hereditate,  sive  de  domo  vel  agro, 
vel  molendino  vel  vinea  fideiussores  exhibeat  iu- 
dici^)  pro  decem  talentis,  quod  eandem  queri- 
moniam prosequatur.  Dictam  ®)  scripturam,  cum  propter 
eam  frequenter  aclores  legilimi  ab  agendo  repellerentur ,  ju- 
rati  ^)  sie  sunt  in  terp  r  e  tati  *");  quod  recipienda  est  pro 
actore  **)  ignoto,  qui  aliunde  veniens  possessorem  bonae  fidei  ^'^) 
nititur  impugnare^^),  secus  autem  est  de  berede  vero,  qui  cohe- 


')  deffinicndum  B.K.  ^)  dcbito  K.  B.  ■^)  si  est  causa  civilis  A.B.R. 
'•)  Kuyavv  \V.  ^)  In  juribus  on'fjinalibus  scribitur  sie  K.  senteA- 
tiatum  est  A.  ")  moverit  A.  "^J  fehlt  H.  *)  Nunc  jani.  K.  ^)  Sa- 
pientes  A.  '")  Sic  intcrpretamur  R.  ")  Hier  beginnt  C.  ß.  '^)  de 
re  mobili  vel  imniobili  B.  C.  ")  Kidejussores  de  decem  ta- 
lenta  statuat  quod  eandem  querimoniam  prosequatur  B.  C. 


11 

redes  vel  alios  possessores  in  causam  traliit;  ab  illo  enini  non 
oportet,  qiiod  exigatur  (ideiussio   supradicla. 

16.  De  actoreet  reo  pro  commensalibus  libe- 
ris  et  uxore.  (H.  7^  A.  1.  15.  B.  2^  7.  C.  2=»  1.  D.  5^  2.  K. 
lOP  4.)  In  jure  civitatis  observatur,  quod  paterfamilias 
pro  uxore,  pueris,  servis  et  ancillis,  suis  commensalibus,  in 
causis  suis  quibuslibet,  si  vult,  iudicialiter  potest  agere  et  re- 
spondere. 

17.  De  actoreet  reo  pro  animalibus,  quae  inter 
homines  consueverunt  domari.  (H.  8^  A.A.  1.  16.  B. 
2^  8.  C.  2^  2.  D.  5«  3.K.  lOP  5.)  Antiquum  jus  civitatis 
habet:  si  equus,  bos,  vacca,  canis,  aper  vel  porcus  domesticus, 
hircus,  aries,  vel  aliud  animal,  quod  in  medio  habitalionis  ho- 
minum  nutriri  et  teneri  consuevit,  aliquem  laeserit,  dominus^) 
ejusdem  animalis,  si  voluerit  pro  ipso  affirmando  vel  negando 
judicialiter  poterit  respondere,  si  autem  noluerit,  tale  animal 
laeso  pro  satisfactione  assignabitur  et  emenda.  Secus  autem  et 
de  feris  et  brutis  silvestribus,  cujusmodi  sunt  leo,  cervus,  lu- 
pus,  ursus,  et  consimilia,  quae  dicuntur  indomabilia ,  et  etiam 
quae  domari  consueverunt,  si  sunt  mordentia  ,  recalcilrantia, 
vel  cornupela,  per  quae  si  damnum  datum  fuerit  secundum 
actoris  et  rei  allegationes ,  definitiva  pronunciabitur  senlentia 
consonans  aequitati. 

18.  Quisactor  sit  hospes  iniudicio,  et  quando 
sibi  sitjusticia  facienda.  (H.  8^  A.  1.  17.  B.  3^  l.C. 
2^  3.  D.  4"  4.  K.  102^  1.)  Quidam  de  Jegersdorf  ve- 
niens  et  quemdam  civem  hujus  civitatis  coram  iudicio  pro  de- 
bitis  trium  marcarum  conveniens  petivit  pro  se  sententialiter 
dictari,  cum  ipse  hospes  sit  et  alterius  principis ,  utputa  ducis 
Oppauiensis  homo  esset,  ulrum  sibi  non  deberet  jure  hospitum 
de  dicto  cive  juxta  suam  querimoniam  de  sufFicienti  j  u  s  t  i  t  i  a 
infra  triduum  provideri.  Cui  diffinitiva  respon- 
sum  fuit,  quod  secundum  bonam  consueludinem,  quae  tam  a 
jure  civitatis  quam  a  pluribus  aliis  locis  observatur,  unicuique 
hospiti  debet  juxta  suam  querimoniam  infn*.  triduum  conlinue 
sibi  succedens  fmalis  justitia    exhiberi.     Verumtamen  civis  '^)  de 


')  C.  beginnt :     Pater  familias  aut  dominus. 

^)  alterius  principis  vel  subditus  qui  non  est  sub  principe  nostro 
in  judicio  nostro  non  est  hospes  ß.  K.  talis  vel  alter  qui  est 
homo  ducis  Oppaviensis  in  judicio  Marchionatus  Moraviae  non 
est  hospes  A.  Auf  ähnliche  Weise  ist  durchgehends  in  diesem 
Absätze  die  Satzbildung  umgestaltet. 


i2 

,1  r  !»•  0  rs  (i  (M  r,  vt'l  aller,  tpii  est  <lucis  Op  |)a  \  i  c  ii  s  i  s,  in  jinii- 
rio  U  r  II  II  II  (' ii.s  i  nun  est  Iius|K's.  lilc  iiaiii(|ii(^  (-ciisiliir  ')  liospcs, 
qiii  es!  Iioiiio  (i(*  (loiiiiiiio  aliciijiis  prinripis,  <pii  iioii  siilirst 
inanliioiii  Moraviac.  I)ii\  aiilciii  Oppaviciisis,  ul|)()l('  vasalliis  et 
lioiiu)  ipsiiis  rxislcns,  sihi  siiUcsl.  Item  (liicatiis  ()|)pavi('iisis  tioii 
est  k'iT«  (lisliiictn  u  Moravin ,  si'd  est  quacdam  pars  et  cpii- 
(iani  (lislrirtns  ipsiiis.  U  ii  d  c  n  ot  a  iid  ii  in  est,  oiiiiicmii  lioiiii- 
lu'iii  in  jiKJicio  civilalis  H  rii  n  n  cn  s  is  esse;  liospileni ,  (pii  exira 
liloraviam  residcntiain  vcl  mansionoin  liahct,  quainvis  cliain 
sit  Sil!)  doininio  r('<>;is  B  o  li  c  m  i  a  e.  Unde  lioino  de  Bolicmia, 
V  o  1  0  n  i  a  vcl  L  u  c  z.  c  II)  u  r  g  a  liospes  est  censendns  in  jiidicio 
civitatis,  llospilein  enim  non  facit  dominii  sed  polius  terrae 
Moravie  distincliu  ab  aliis  lerris,  et  per  liuc,  quod  niiillinn 
est  ponderandnin,  in  jiidiciis  Utes  brevianlur  et  expensae  partium 
cum   laburihus   miih)rantur. 

11).  De  actione  debilorum,  qua  impetilur  ali- 
q  u  i  s  p  0  s t  mortem  a  1 1  e r  i u  s,  quod  et  v  u  I  g a  r  i  t  e  r  d  i- 
cilur  angesprochen  nach  toder  h  a  n  t.  (II.  8''  1.  A  1. 
18  B  3"  2.  C  2''  4.  D  5»»  1.  K  102"  2.)  In  Gostel  occiso 
quodain  iiiileo  relicla  ipsius  egit  simpliciter  in  diversos  debi- 
lores ,  qiiorum  aliqui  cum  negarent,  petivit  pro  se  sentenliari, 
ex  quo  ageret  nomine  mariti  sui  premortui,  quod  in  vulgari  di- 
cilur  nach  toder  hant.  Utrum  quilibet  negans ,  quem  im- 
pelerit,  non  deberet  se  metlercius  exp^irgare  et  infra.  Super 
quo  senlentiatum  est,  quod  praedicta  allegatio  per  judeam  facta, 
qiiamvis  in  villis  aliquibus  servetur  per  rusticos,  tamen  non  est 
pro  iustitia  tenenda,  sed  polius  mala  consueludo  et  corru|)teia 
seu  abusio  censenda.  Uude  agens  pro  debitis  pro  vivo  vel  pro 
morluo,  si  simpliciter  agit,  reus  negans  simpliciter  se  expurgat. 
Si  aulem  agit  cum  testibus,  reus  tenetur  se  cum  testibus  ex- 
purgare. 

20.  De  actione  praescripta  quae  vulgariter 
dicitur  nach  toder  hant.  (H  8  ^  A  1  19.  B  3  ^  2.  C 
2^  5.  D  5^  2.  K  102^  2.)  Laurentio  notario  domini  mar- 
chionis  mortuo  fraler  ipsius  egit  in  dominam  Ciaram  pro 
duobus  sexagenis  grossorum  dicens,  quod  Laurentius  in  ex- 
tremis suis  coram  duobus  sacerdotibus  confessus  fuerit,  quia 
sibi  teneretur  in  eisdem.  lila  vero  neganle  sententiatum  fuit, 
quod  non   obstante  testimonio   sacerdotum,  qui  tantum  de  audito 


')  Beginnt  C. 


i 


rs 

et   non   de  re  eis  cogiiita  teslnbantur,  ipsa  domina  Clara  se  posset 
in   cruce  duobus  digitis  expiirgare. 

21.  De  aclionis  prioritate  in  gener e.  (H  S^  3 
A  1.  20  B  3«  3.  C  2'^  7-10.  D  GM.  K  102^  3.)  Senlenliatum 
esl  in  Bude  spitz:  cui  judex  testalur,  quod  qui  prirno  qucri- 
moniam  ad  eum  deduxerit,  ille  prius  agct,  nisi  alterius  niajus 
damnum  ipsum  ab  agendo  repellat.  Item  judex  non  debet  la- 
titare,  sed  conquerenlibus  copiam  sui  faeere.  Unde  eo  domi  non 
invenlo  querimonia  est  suae  faniiliae  intinianda.  Item  duo  simul 
currentes  et  extra  domum  clamanles  nihil  agunt:  quia  coram 
judice  cum  disciplina  sunt  querimoniae  proponendae.  Item  qui 
iudicem  in  domo  propria  querens  nee  inveniens  querimoniam 
familiae  significat,  praefertur  illi,  qui  iudicem  hinc  inde  per  plateas 
quaerens  accessit. 

22.  De  actionis  prioritate  in  causa  civili.  (H8'' 
A  1.  21  B  3«  4.  C  2^  10.  D  6"  2.  K  102''  1.)  Cum  Jaco- 
bus  procurasset  citare  Philippum  feria  tertia,  quod  sibi  feria 
quarta  in  crastino  ratione  debitorum  ad  obiecta  responderet, 
Judicium  fuit  ab  eadem  feria  quarta  usque  in  sabbalum  proxime 
succedens  induciatum.  Philipp us  ergo  feria  sexta  e  converso 
cilare  procuravit  Jacob  um,  quod  in  sahbato  suae  querimo- 
niae responderet.  Cum  ilaque  judex  et  jurati  sabbato  tribunali 
praesiderent,  comparuit  J  a  c  o  b  u  s  agere  \  olens  in  P  h  i  1  i  p  p  u  m. 
Comparuit  etiam  Philippus,  agere  volens  in  Jacobum.  Quae- 
situm  est  ergo,  cui  primum  in  alium  agere  competeret  ipso  jure. 
Super  quo  diffinitum  fuit  injudicio  civitatis,  quod 
suspenso  judicio  taniquam  principali  a  feria  quarta  usque  in 
sabbatum ;  etiam  citatio  feria  tertia  facta,  tamquam  quoddain  ac- 
cessorium  in  suo  vigore  usque  in  sabbatum  fuit  suspensa.  Unde 
Philippus  tenelur,  querimoniis  Jacobi  non  obslante  sua  ci- 
tatione,   quam   feria    sexta    dolose    procuravit  fieri,    respondere. 

23.  Quod  actor  vulnerum  praecedit  actorem 
debitorum.  (H  9=^  1  A  1 .  22  B  3^  5.  C  2"  11.  D 
6^  3.  K  102^  2.)  Jurati  in  Tissanowicz  scripserunt :  Scrvus 
unius  nobilis  vulneravit  servum  alterius  nobilis,  et  cum  vulne- 
rans  coram  judicio  vulnerato  respondere  deberet,  dominus  ejus 
pro  debitis  et  damnis  quibusdam  eum  impetivit.  Quaerimus  ergo, 
utrum  reus  prius  domino  pro  debitis  et  damnis,  vel  prius  laeso 
teneatur  pro  vulneribus  respondere,  Quibus  rescriptum 
fuit,  cum  corpus  hominis  pretiosius  sit  pecunia,  reus  debet 
prius  laeso  pro  vulneribus  quam  domino  pro  debito  et  damno 
respondere. 


I  i 

24.  De  II  r  l  i  o  M  i  s  p  r  i  o  ri  t  ii  t  c  in  ciiiisa  \  ii  I  iic  rii  iii. 
(II  0«  2  A  1.  ^^.  W  T  (1.  C  2"  12.  I)  i\^  1.  K  102''  3.) 
Civcs  (ic  (' li  r  i  Sil  IIS  scripscniiil  sie:  Ininiiciliii  iiitcr  iiidiccni 
ex  Ulla  rt  (iiiofdjiiii  civcs  |)nrfc  ex  alleiJi  ali(|(i<iii(liii  liiiliila  et 
tiindiMii  per  arhitriiiiii  pociui  (icccni  marcurum  vuIIhIiiiii  ad  hoiiiiin 
|)ai'is  rediula,  accidil,  cpiod  in  (piadain  taheriia  ortu  disseii- 
sioiic  l)il)t'iil('s  iiK'epeniiil  ad  iiivicein  gladiis  se  lerire.  (Jiiod 
(MIHI  judex  iiitellexissel,  indiseipliiias  et  jiereussioiies  liujusmodi, 
sedare  voleiis  accurril.  I'ais  veio  piaedicla,  (piia  priiis  seeuin 
|)er  arbili'iniii  ])a('ala  riieral,  aniiala  iiiiinii  ciiiii  al)  lioc  prolii- 
l)uit  et  al)  i|)sa  laherna  iis(|iie  in  doiiiiiiii  aliain  ru<]^avit.  (juod 
per  liüspileiu  dictae  lal)ernae  et  (lueindain  probuin  virum  judex 
se  oliligat,  prohatuiMiin  dicens  eliaiii  per  hoc  priinam  pacem  per 
arhilriuni  l'aelnin  in  se  violalain.  De  parle  vero  adversa  unus 
dicil,  (piia  causa  sedandae  discordiae  tanuiuam  media* or  et  Se- 
quester ad  praediclain  dissensionem  accurrerit  judex  autem  pacem 
inier  eos  t'aclani  infriiigendo  in  caput  eum  vulneravit  ,  de  quo 
vult  ipsuin  judiceiu  vincere  per  tot  lionestos  testes,  sicut  sibi 
per  iuratos  sentenlialiler  fuerit  adinventum.  Quaerimus  ergo, 
cui  praescriptorum  scilicet  iudici  vel  vulnerato  prius  in  alium  agere 
coinpetat  ipso  jure.  Super  quo  sententiatuin  fuit: 
quod  judicis  querimonia  prius  est  audienda ;  cum  enim  judex 
vices  domini  gerat,  et  sibi  ratione  sui  olficii  in  favorem  justi- 
tiae  ab  omnibus  suae  subjectis  jurisdictioni  sit  obedicndum, 
ipsunique  populus,  quandocunque  ad  lites  inlercipiendas,  insolen- 
tias  conipescendas  et  inter  partis  ad  ponendam  pacem  ad  aliquem 
strepitum  accurerit  tamquam  membra,  caput  et  inferiores  superio- 
rein  sequi,  et  non  prohibere,  sed  potius  pro  viribus  juvare  de- 
beant,  conteniptus  vero  et  violentia  sibi  et  suo  officio  exhibita 
laesioni  partis  aduersae  in  magnitudine  sunt  merito  praeferenda. 
Et  de  juratis  est  eodem  modo  in  simili  sententiendum. 

25.  De  actio nis  prioritate,  pro  volleist  et  vul- 
nere.  (H  9^  A  t.  24.  B  3^  1.  C  2^  13.  D  6"  2-  K  102»'  4.) 
Si  accusatus  pro  V  o  1 1  e  i  s  t  homicidii  tempore  ejusdem  bomi- 
cidii  piano  vulnere  leviter  fuerit  vulneratus,  prius  respondebit  pro 
Voll  ei  st,  quasi  agat  pro  vulnere.  Si  autem  membro  muli- 
latus  vel  graviter  vulneratus  fuerit,  tunc  rationabiliter  prius  ad- 
mittitur  ad  agendum. 

26.  De  actionis  prioritate,  quantum  ad  insidias. 
(H  9^  AI.  28  B  3^  2.  C  2^  14.  D  6»'  3.  K  103^  1.) 
Quamvis  pro  excessibus  sive  vulneribus  factis  illius  prima  sit 
querimonia,  qui  prior  judicem  accessit,  tamen  hoc  non  obstante 


15 

insidias  altcri  poncns,  eum  cxpeclans  vel  invadcns  adversario 
peleiilc  ab  aclionis  priorilate  repellitur  ipso  jure.  Sic  s  e  n- 
tentiatum  est  civibus  de  Hainreichs. 

27.  D  e  a  c  1 0  r  e  e  t  r  e  0,  q  u  a  n  t  u  m  a  d  d  u  e  1 1  u  m.  (II Q** 
A  1.  26  B  S''  3.  C  2=^  15.  D  7^  1.  K  103'^  2.)  Cum  que- 
situin  esset  a  juratis  de  Nausedlicz  '),  utrum  actore  crimi- 
naliter  in  reum  agente  et  ad  probandum  suam  actionem  dueila- 
riter  se  obligante  oporteat,  reum  '^)  secundiim  juris  rigorem  de 
duello  respondere.  Sententiatuni  est  ditlinitive,  quod  non, 
cum  enim  praedictus  aclor,  nee  per  tesles,  nee  per  instrumenta, 
nee  per  juramentum,  sed  per  duellum ,  quod  non  est  aliqua 
species  probationis  inlentionem  suam  voluerit  probare,  reus  po- 
terit  simpliciter  allirmando  vel  negando  ad  ejus  querimoniam 
respondere.  Ex  duello  etiam ,  quod  actor  non  praetendit,  non 
est  praesumendum,  quod  justam  ducat  causam.  Quare  praesumtio, 
quae  ex  allegatione  duelli  g-eneratur ,  est  temeraria  et  insulTi- 
ciens,  et  non  debet  movere  animum  judicis,  alia  est  autem  prae- 
sumtio necessaria  et  vehemens ,  utputa  si  in  loco  secreto  vir 
solus  cum  sola,  et  nudus  cum  nuda  inveniatur,  praesumitur,  quod 
eam  carnaliter  cognoverit.  Et  talis  praesumptio  animum  judi- 
cis aliqualiter  movere  potest. 

28.  Quantum  ad  duellum  in  causa  c  r  i  m  i  n  a  1  i. 
(H  10^  1  A  1.  27  B  3^  4.  C  2^  16.  D  7«  2.  K  103''  4.) 
In  W  i  s  s  a  w  actor  conquestus  fuit  de  reo,  quod  ipsum  appe- 
laverit  malum  et  infidelem  virum^,  adjungens,  quod  hoc  gladio 
suo  super  caput  ejus  probare  vellet.  Et  cum  reus  de  dicta 
querimonia  super  gratiam  confiteretur,  judex  quaesivit  sibi  enien- 
dam  excessui  tali  debitam  inveniri.  Super  quo  diffinitum 
fuit:  quod  reus  dupliciter  excessit,  videlicet  verba  confusa  pro- 
ferendo  et  duellum  indicendo.  Et  licet  ratione  verborum  tenea- 
tur  ad  emendam  duorum  talentorum,  tamen  ratione  duelli  obli- 
gatur  etiam  in  tribus  talentis;  et  sie  solvet  quinque  talenta. 
Et  est  iste  reus  tamen  leviter  pro  tanto  emendandus,  quia  super 
gravem  excessum  suum  confessus  fuerit.  Unde  adverten- 
dum  est,  quod  ex  indicione  duelli  non  legilima  probatio  sed 
tantum  praesumptio  generatur.  Et  ergo  quicunque  frivole  coram 
juratis  et  coram  judicio  hominem  probum  de  crimine  accusans, 
vel  verbis  turpibus  cum  obruens  duellum  sibi  indicere  praesump- 
serit,  tamquam  calumniator  et    temerarius    citator  solvet  emen- 


•)  Nausarlicz  D.     ^)  Fehlt  H. 


(liitn  (|iiiilii()r  rnniTiininu  niliiloiiiiiiiis  cmciidis,  (piiic  (Timiiiihiis  et 
vcihis  liirpilms  iMMicsimridciit  snivis,  t'l  si  (iiluiiiiiiiitor  tiilis  \u'- 
cimiji  ciMiicnl  sex  scpliin.iriis  in  rippo  pnninliir,  si  jiiilein  levis 
et  inlioiiesla  persoiin  lueril  ad  sliiliiiiin^  (jiiue  dicitur  schruiul 
lignlus   llaoellelur,   et   de   civilale   poslea   repellaliir. 

'>[).  I)  e  a  c  l  0  r  c  et  reo,  (|  ii  a  ri  l  u  ni  ad  o  c  c  u  p  a  l  i  o- 
nein.  (II  lO«  A.  B  3»»  5.  C  2''  1.  I)  7"^  1.  K  lO;]''  1.) 
Jiiiiili  de  Hiiiisseiiis  siml  inroniiali,  (piod  in  (jiiocun(|iie  ju- 
dicii)  aelor  iii\eiiil  reiiiii,  in  illo  polest  pro  ciiiisa  peeuniali  de 
eo  (pu'iuhiri,  el  i|)se  lenelur  suis  (pierinioniis  respondere.  Pro 
cansa  vero  reali,  (pjae  est  de  lerris,  hereditalii)us  et  possessio- 
nilms,  recuirendum  est  ad  illud  Judicium,  in  (pio  posscssiones 
sunt  localae. 

30 .  U l r  u in  a  c  t  o  r  et  r e  u  s  p  o  s  s  i  n  t  causam  s  u  a  m 
alteri  com  mitter  e  sicut  procuratori.  (II  10"  A  1. 
20  B  S»"  6.  C  2^  2.  D  7^  2.  K  103''  2)  De  Chremisir 
scriptum  est  sie  :  Bens  in  termino  per  judicem  sibi  el  actori 
praeüxo  metlercius  prohare  debens  debitum  quoddam  persol- 
visse,  pendente  termino  vices  suas,  quantum  ad  eamdam  facien- 
dam  probationem  cuidam  juralo  committens,  extra  civilatem  ad 
quaedam  alia  tractanda  negolia  se  receperit ;  instante  vero  ter- 
mino actor  comparuit:  et  licet  dictum  juratum  cum  duobus  tes- 
tibus,  quos  reus  sibi  adjunxerat,  coram  judicio  praesentes  vide- 
ret.  tarnen,  cum  reus  in  persona  propria  non  compareret,  que- 
sivit  sibi  sententialiter  dictari :  utrum  propter  ejus  ab- 
sentiam  non  esset  suam  justiciam  executus.  Super 
quo  casu  deffinitum  fuit,  si  reus  de  consensu  actoris  vices 
suas  jurato  commisit,  commissio  valuit ;  et  juralus  pro  proecura- 
torio  nomine  ad  faciendam  probationem  cum  teslibus  procedere 
poluit  ipso  jure.  Si  vero  ad  commissionem  eandem  consensus 
actoris  non  accessit,  vigorem  non  habuit,  et  reus  ex  ejus  ab- 
sentia  cum  personaliter  sicut  et  testes  in  cruce  jurare  debue- 
rit,  causam  perdidit,  et  actor  est  suam  justiliam    executus. 

31.  Utrum  ante  rationem  habitamdebonis  per 
servum  perceptis  et  distributis  servo  agente  do- 
minus respondere  teneatur.  (H  10''  A  1.  30  B  4^  1. 
C  2^  3.  D  7^  3.  K  lOS''  3.)  Quaesitum  est  verbotenus  a  ju- 
ratis  de  Broda  ungaricali,  utrum  ad  querimoniam  servi, 
quam  movit  domino  de  pecunia  ,  quam  in  ipsius  servitio  ejus- 
que  negotiis  et  utilitatibus  ultra  ea,  quae  dominus  sibi  tradiderit 
se  asserit  expendisse,  ipse  teneatur  dominus  secundum  justiciam 
respondere.      Quibus  responsum   fuit:     quod  in  hoc  casu 


17 

dillgenler  videndum  est,  utrum  servus  deductis  bonis  domini, 
cum  quibiis  ejus  nomine  negotia  gessit,  aliquid  lial)uerit  pro- 
prii,  quod  peculium  nominalur.  Et  si  sie  compertum  fuerit, 
tunc  soluiis,  in  quibus  servus  domino  tencbatur,  computandum 
est,  quantum  de  peculio  in  rem  domini  versum  sit  per  servum 
pro  eo.  Namque  ad  querelam  servi  dominus  rationabililer  re- 
spondebit.  Intelligitur  autem  in  rem  domini  versum, 
iion  solum,  quod  secundum  ejus  voluntatein  in  gerendis  nego- 
tiis  servus  expendit,  imo  etiam,  quod  fortassis  ignorante  domino 
servus  in  rem  ejus  necessario  expenderit.  Veluti  si  mutuatus 
pecuniam  ejus  creditoribus  eam  solverit  aut  edificia  ruentia  ful- 
serit,  aut  familiae  frumentum  emerit  vel  etiam  fundum  vel  aliam 
quamlibet  rem  pernecessariam  mercatus  est.  Haec  etenim  et 
his  similia  per  servum  lucide  probata  dominus  sibi  integraliter 
resarcire  tenebitur  pleno  jure. 

32.  De  actione  et  responsione  nobilium  judi- 
cio  terre  subjectorum.  (H.  10''  A  1.  31.  B.  i^  2.  C2M. 
D  8^  1.  K.  103^  4.)  Licet  nobiles  et  Wladicones  in  judicio 
(sudae)  suae  provinciae  debeant  conveniri;  tamen  si  in  civita- 
libus  hereditates  habent  et  bona  de  illis  agent,  et  aliorum  que- 
rimoniis  respon debunt  in  judicio   civitatis. 

33.  In  actionibus  criminum  et  maleficiorum 
est  protestatio  necessaria.  (H.  IP  A.  1.  32.  B.  4^  3.  C. 
2^  5.  D.  8^  2.  K.  104^).  Postquam  in  Hainreichs  plures  fratres 
egissent  in  unum  reum,  qui  fratrem  eorura  in  campo  spohas- 
set  et  occidisset,  et  ipse  secundum  justiciam  per  testes  inno- 
centiam  suam  ostendisset,  iterum  unus  ex  eisdem  fratribus 
in  cum  egit,  quod  fratrem  suum  jam  mortuum  calceis  denudas- 
set.  Quaesitum  est  ergo;  utrum  prima  purgatione  per  reum 
facta  ad  secundam  teneatur  querimoniam  respondere.  —  Super 
quo  diffinitum  est,  quod  non ;  ex  quo  enim  tempore  primae 
querimoniae  omnino  non  est  interposita  protestatio,  de  secunda 
querimonia  facienda  reus  non  respondebit  ad  eam.  In  actioni- 
bus autem  civilibus  omissae  protestationes  et  publicationes  se- 
quentibus  fortassis  actionibus  non  obfuissent. 

34.  In  actionibus  criminum  et  maleficiorum 
videndum  est,  cui  famae  sintactor  et  reus,  et 
utrum  agatur  an  imo  calumniandi  vel  causa  in- 
quisitionis  veritatis  et  de  probatione  et  expur- 
gatione,  et  utrum  testes  in  jurando  cadant,  vel 
alio  modo  deficiant,  quia  secundum  talia  sunt 
emendae  moderandae.  (H.  11«  A.  1.  33.  B.  4«  3.  C.  2*^0. 

2 


18 

8'  3.  K.  104")  Jurali  dt'  Bise  im?-  siTi|)M'niiil  sie:  Actor  de 
reo  (nu'rinioiiiain  niovciis  de  furlo  ipsmn  (Iclincrc  pefivit  :  et 
cum  <lii's  pradixds  partilxis  iiisturcl ;  rcus  acloris  (iiicriinoniam 
de  l'urlo  se  cx|)iirt^aii(lo  rnt'lsi'|)liimis  decliiiavil  ^  (|ii()  luclo  aller 
aclor  supervi'iiiens  praescri))luin  rcniii  taiiKpiarii  Kuum  incLMi- 
dariiini  acnisavit ;  ad  cujus  iiislaiiliiiin  itcniin  dctciiliis  ciitn  Icr- 
niiiio  per  judiccin  praelixo  slaliiarclur  iiidicio,  iicc  actor  com- 
pareret,  fuit  juslicialiler  absolutus.  Quacrit  ergo  judex  in 
q  \i  i  l)  u  s  e  in  e  n  d  i  s  s  i  ii  l  s  i  b  i  p  r  e  d  i  c  t  i  d  u  o  a  c  t  o  r  e  s 
obligati.  (Juil)us  respoiisum  fuit,  quod  circa  casum  prae- 
diclum  malura  deliberalio  est  habenda.  Debet  eiiiin  videri,  utrum 
aclor  et  reus  inculpalae  famae  sint  homines  et  honeslae  vitae 
in  moribus  et  bonis  aclibus  aequaliler  se  babenles,  et  si  sie 
compertum  esse  f'uerit,  tunc  aclor  sive  reum  non  vincal  sive 
reus  se  purgel  et  mundum  faciat,  ad  nullas  emendas  lenclur 
et  reo  snfl'iciat?  quod  nomen  suum  bonum  et  laudabiic  per- 
nianeat  illaesum. 

Si  autem  aclor  et  reus  prius  enormiter  vivenles,  alicujus 
essent  iiola  criminis  maculali,  tunc,  ul  permillitur,  aclor  ilcrum 
supportabilur  de  emenda.  Aclore  vero  fide  digno  et  reo  minus 
idoneo  et  suspeclo  existente  actor  ad  probandum  suum  inten- 
tum  est  ralionabiliter  admillendus :  tarnen  si  reus  forte  ex  ad- 
vocali  sui  peritia  vel  alia  de  causa ,  qua  multipliciter  coram 
iudicio  liligantibus  incidil,  purgationem  contra  allegaliones  ac- 
toris  obtinuerit ,  per  haec  non  oportet  actorem  in  emenda 
eondemnari  sed  reo  sufFiciat;  ut  supra. 

Contra  vero  si  contingat,  tunc  videndum  est  et  cum  magna 
diligentia  pensandum  a  juratis;  utrum  actor  infamis  reum  ho- 
neslum  impetat  animo  calumniandi  vel  alia  de  causa ,  et  si 
primo  modo  calumniose  in  eum  agat,  et  maxime  si  laliler  vin- 
dictam  in  eo  sumere  voluerit,  et  in  probatione  ad  quam  for- 
tassis  se  obligaverit,  deficiat  in  probatione^  tunc  ad  poenam  obli- 
gatur  talionis.  Alia  vero  causa  sicut  forlassis  experienliae  vel 
inquisilionis  veritatis,  quia  fama  multorum  eum  ad  hoc  induxit, 
quod  egit  in  reum  honestae  vitae,  tunc  sive  probatione  deficiat, 
sive  reus  se  expurget,  de  magnis  et  gravibus  supportandus  est 
emendis,  quamvis  forte  si  jurati  decreverint  et  expcdire  viderint, 
qualitatibus  partium  consideratis  emendas  juramentorum  secun- 
dum  numerum  eorum  solvere  leneatur.  Et  bene  consonal  aequi- 
tati,  quod  actores  maleficiorum  non  cogantur  ad  emendas 
alioquin  etiam    passis    injuriam    et  violentiam,    emendarum  metu 


19 

daretur   materia    caiisas    suas    querulando  niillatenus    judicialiter 
persequendi. 

Et  ex  hoc  habetur  solutio  secuiidi  quaesiti  superius  de 
incendariü ;,  cum  enim  idem  actor  audivit,  quod  judex  ab  actore 
primo  de  cujus  quaerimonia  se  reus  expurgavit,  emendas  petivit 
timore  tactus,  ne  similiter  ab  eo  judex  emendas  peteret,  non 
praesumpsit  fortassis  iudicio  comparere.  Notandum  est  tarnen, 
si  reus  prima  vice  pro  maleficiis  in  causam  tractus  vel  actore 
non  probante,  in  probatione  deficiente  vel  se  purgante  absohitus 
fuerit,  quicunque  ex  prima  suspicione,  qua  contraxerit  eum,  ac- 
cusaverit,  postea  vel  judicialiter  convenerit,  quocunque  modo 
resjudicata  fuerit,  nuUo  modo  obligabitur  ad  emendam.  Consi- 
derandiim  etiam,  quod  actor  obligans  se  ad  convincendum  reum 
de  maleficio  per  testes  duobus  modis  cadit  a  proposito.  Primo, 
quia  fortassis  testes  nee  habet,  nee  statuit  nee  statuere  potest, 
et  in  hoc  casu  obnoxius  est  emendae  secundum  arbitrium  jura- 
torum  taxandae  praehibitis  distinctionibus  ponderatis.  Secundo 
vero  modo,  quia  testes  slatuit  et  cum  iurare  debuerunt  formam 
jurandi  corrumpendo  ceciderunt:  et  sie  sufficit,  quod  solum  ad 
emendas  juramentorum  et  non  ad  alias  obligetur.  Requirere 
infra  sub  rubrica  „de  actionibus  utrum  de  furtis  et 
criminibus  incusatus  quarta  vice  se  possit  ex- 
purgare.  Require  infra  sub  rubrica  de  actionibus 
utrum  de  furtis  et  criminibus  incusatus  quarta 
vice  se  possit  expurgare.  Require  etiam  in  sen- 
tentiis  deemendis  furtis  et  poenis." 

35.  In  actionibus  criminum  et  maleficiorum, 
utrum  transeant  ad  berede s.  (H.  12"  A.  1.  33.  R.  4'' 3. 
C.  2^  9.  D.  9^  1 .  K.)  Jurali  de  Galicz  oreproposuerunl 
hunc  casum:  Malefico  quodam  niortuo  actores,  quos  idem  tem- 
pore vitae  suae  bonis  eorum  spoliaverat,  in  ejus  heredes  agere 
volunt;  quaerimus  ergo,  utrum  talis  actio  sit  ipsis  secundum  ju- 
stitiam  concedenda.  Ad  quod  diffinitive  responsum 
fuit:  quod  licet  fdius  non  portet  iniquitatem  patris  nee  pu- 
niendus  est  pro  ejus  excessu,  tarnen  si  ex  maleficiis  patris, 
veluti  ex  furtis,  rapinis  et  consimilibus  aliqua  ad  heredes  suc- 
cessores  vel  alios  quoscunque  talia  injuste  occupantes  pervene- 
runt  pro  illis  et  veri  possessores,  quibus  ablata  sunt,  et  eorun- 
dem  heredes  ceterique  posteri  omnes,  quorum  iuterest,  agere 
possunt  ipso  jure.  Est  tarnen  necessarium,  in  maleficiis  mani- 
festis  per  principales  personas,  quae  damnificatae  sunt  de  ta- 
libus    actionibus    ex    causa    legitima  in  futurara  suspensis,  pro- 

o» 


20 

(cstnlioncm  |)iil)liriiin  iiitrrpoiii ;  sie  riiiiii  et  licrcdibiis  dnnliir 
v\  ooiilra  ad  licredcs  Irunsciiiit.  Mein  si  (lalcr  pccuiiiaiii  vt'l 
roinpiiblicaiii ,  \c\  (|iiand()  ali(|iii(l  sii|)(>rriici-il  de  ali(|iia  adiniiii- 
sti'i'tioiic  piihlica  el  i|is(>  in  usus  snos  convciiil ,  ciii  cral  itia 
udniiiiislratiu  conimissa,  hinc  ilcriini  aclio  coinpclil  in  iiercdem. 
„Hc'<|niro  infra  de  ni  o  r  l  i  t'i  ca  I  i  o  n  i  i)  u  .s^  I  ra  di  lo  r  i  b  u  s 
el   c  ()  r  »I  ni   bonis." 

3().  De  aclionihns  r  e  I  i  jr  i  o  so  r  n  m  cl  a  u  s  l  r  a  I  i  u  ni. 
(II.  12'  A.  1.  34.  B.  4''  4.  C.  S"»  11.  D.  9»»  1.  K.  105"  1.)  Seii- 
lenlialuin  est  in  judicio  civitatis:  Cum  relip;iosus  prac- 
lalo  subjectus  nee  possessor  proprielatis  nee  pro|)riae  suae 
liberae  sit  volunlalis,  sine  abbatis  et  superioris  sui  licentia  ad 
agcndum  de  püssessionil)us   non   admillitnr  i|)so  jnre. 

37.  De  actione  boniicidii,  cui  polius  competit 
agere  pro  boinicidio,  uxori  vel  pueris,  quando 
discordant.  (II.  12«  A.  1.35.  B.  4''  5.  C.  2^  12.  D.  9»»  l.K. 
105")  Occiso  Conrado  uxor  ejus  Icftiliina  egit  in  Henri- 
cum,  tamquam  in  honiieidam  mariti  sui.  Pueri  autem  dicti 
Conradi,  quos  ex  alia  priore  uxore  genuerat,  egerunt  in 
Petruin  lamquam  in  boinicidani  palris  eorum.  (}ucrilur 
ergo  cujus  aclio  sit  potius  adniilleuda.  El  est  sententia- 
tum  in  judicio  civitatis:  quod  queriinonia  puerorum  super 
occisione  palris  est  praeferenda  querimoniae  uxoris  de  occi- 
sione  mariti.  Unde  aclio  puerorum  est  potior  actione  uxoris, 
polest  enim  uxor  alium  marilum  superducere,  pueri  autem  alium 
palrem  non  habebunt.  Nam  relativa  posita  se  ponunt,  et  per- 
emta  se  perimunl  ex  regula  logicorum. 

38.  De  actore  et  reo  fidejiissoribus  poenis, 
emendis  et  aliis  casibus  diver  sis  circa  homici- 
dium  contingentibus.  (H.  12»'  A.  1.  36.  B.  4^^  6.  C.  2^  13. 
D.  9^  2.  K.  105^  3.)  Jurati  de  Wyssaw  scripserunt  sie.  Qui- 
dam  de  nostris  pro  homicidio  accusalus  posilis  fidejussoribus 
secundum  jus  civitatis,  cum  per  lestes  innocentiam  suam 
ostendere  deberet,  in  juramento  cecidit  et  a  judicio  fugitive 
recessit.  (}uaesierunl  ergo  p  r  i  m  o,  qualiter  fidejussores  judici 
et  aclori  satisfacere  teneantur.  El  secundo,  cum  reus,  si  non 
effugisset  capite  privandus  fuisset ,  ulrum  fidejussores  non  de- 
beant  simililer  decollari.  Et  tertio,  quid  iuris  ad  personam 
rei,  qui  evasit,  competat  fidejussoribus  judici  el  actori.  Quibus 
per  plenum  consilium  ad  primum  responsum  fuit  sie: 
quod  fidejussores  in  summa  L  talentorum,  quae  XXX  marcas 
faciunt,    de    quibus  tertia  pars  judici,    terlia  actori,    tertiaque 


*4i 

civitali  dabilur,  ut  in  juribus  continetur  o  ri  gin  alib  us,  obli- 
gaiitur.  Ad  secundum  autem  responsum  fuit  sie:  quod  fide- 
jussores  ejusdem  rei ,  qui  postquatn  in  causa  cecidit,  fugam 
dedit,  capitibus  non  privantur,  sed  tantum  pecuniam  XXX  mar- 
carum  solvent.  Unde  si  aliquis  ex  fidei  pietate  seu  compas- 
sione  pro  alio,  qui  de  excessu  inculpatur,  mortali  fidejusserit, 
talem  fidejussorem  ex  fuga  alterius  vita  privari  magis  est  cru- 
dele  quam  justum.  Super  tertio  vero  quesito  diffinitum  fuit 
quod  reus  qui  ex  negligentia  judicis  et  actoris,  quia  in  bona 
ipsum  non  habuerunt  custodia,  Judicium  declinavit,  absolutus  est 
a  judice  et  actore.  Quantum  nempe  in  eo  fuit,  fidem  non 
fregit.  Nam  captivo,  ut  vitam  salvet,  licitum  est^  carcerem  et 
vincula  evadere,  si  potest.  Cum  etlam  vigilantibus  et  non  dor- 
mientibus  jura  subveniant,  quidquid  detrimenti  judex  et  actor 
in  fuga  rei  habent,  suae  debent  improvidentiae  imputare.  Et  in- 
super,  cum  fidejussores  pro  reo  fugitivo  judici  et  actori  satis- 
fecerint,  non  esset  conveniens,  quod  ipse  reus  ad  satisfactionem 
secundariam  teneretur.  Sicut  enim  deus  qui  est  judex  justissi- 
mus  non  punit  bis  in  id  ipsum,  sie  judex  temporalis  tenetur 
facere  suo  modo.  Propter  istam  tamen  absolutionem,  per  quam 
reus  in  alio  loco  vitam  salvat,  non  conceditur  sibi  ad  locum,  a 
quo  fugit,  redire,  nisi  secundum  proborum  virorum  ordinationem 
pro  anima  occisi  peregrinationibus  et  piis  operibus  satisfaciat 
juxta  posse.  Fideiussores  autem,  ne  abutantur  fide  sua  possunt 
reum  pro  emenda ,  quam  pro  ipso  solverunt,  proscribere,  vel 
alio  modo  ad  ejus  solutionem  compellere  judicis  et  juratorum 
consilio  et  auxilio  mediante. 

39.  De  actore  homicidii  quando  cadit  ab  ac- 
tione. (H.  13« A.  1.34.  B.  5^  l.C.  2^  18.  D.  10«  I.K.  105''  1.) 
De  Nausedlicz  judex  et  jurati  scripserunt  sie:  INobis  tri- 
bunali  praesidentibus  postquam  dominus  Potha  de  Wilden- 
berk  de  Peffkone  judice  de  Hodycticz  quaerimoniam 
movisset ,  quod  famulum  suum  Jacob  um  in  campo  sagittando 
occidisset  et  ipse  Peffko,  quia  de  hoc  innocens  esset,  re- 
spondisset ,  uxor  et  heredes  J  a  c  o  b  i  occisi  petierunt  sibi  dari 
sententiam  diffinitivam,  si  Peffko  querimoniam  domini  Potho- 
in  ipsum  decre  utrum  eis  etiam  pro  dicto  homicidio ,  si  agere 
nis  evaderet,  verint,  non  debeat  judicialiler  respondere,  cum 
tamen  a  tempore,  quo  dictus  Jacobus  interiit ,  duo  anni  et 
XX  hebdomades  transiverunt  usque  modo.  In  quo  quidem  toto 
tempore  per  uxorem  et  heredes  ejusdem  Jacobi  occisi  nee  pro- 
ciamatio    nee    aliqualiter    publicatio    est   facta  coram  judicio  de 


2*4 

homicidio  mcmmornto.  O"'^»'-''  definitive  rcscriptiim  fiiil, 
ex  qiK»  lixor  et  licrcdcs  .liicdhi  orcisi  laiito  Icriiporc  (aciiisscnl 
licc  proiliiiiialioiictii  ricc  piihliciitioncrn  (ii;  liiijusiiiodi  hoiiiicidio 
nee  alicpialcin  proleslulioiicin  cor«ni  judicio ,  (piia  de  occisione 
niarifi  et  palris  eonim  scnilari  ,  et  landcm  sccuiidiim  fonnarn 
juris  (jucruhiri  vclli'iil,  inlerposuissenl,  el  modo  aslanles  judicio 
sul)  silenlio  Iraiisivissenl,  quod  dominus  Pollio  pro  diclo  ho- 
micidio in  ipsum  PelTkonem  ep:issel ,  nee  eum  nb  actione  re- 
pulissenl  ,  ipscqne  Pcffko  diciae  actioni  rcspondissel,  jus 
8uum  (piautum  ad  aclioncm  Inijnsniodi  perdidcniiil,  nee  oportet 
PelTkonem  de  cetero  querimoniae  responderc.  Dictum  enim  ho- 
niicidinm  lamquani  una  causa  sulVicienler  unius  aclionis  queri- 
nionia  lerminalur;  heredes  el  uxor  praescripli  .1  a  c  o  b  i  inler- 
fecli  a  jure  suo  propria  negligentia  ceciderunl:  sicut  enim  lo- 
quendo,  quae  sunt  tacenda ,  sie  tacendo,  quae  sunt  loquenda 
coram  judicio  homo  renunliat  suo  juri. 

40.  De  actore  et  reo  ratione  homicidii  et 
vollaist,  qu  an  tum  ad  arbitrium  et  confessio  n  em. 
(H  13\  A  39.  B  5«  2.  C  3  M.  D  lO*»  1  K.)  Cives  de 
Crisans  scripserunt  sie.  Jacobo  occiso  per  tres  fratres 
puta  Chonradum,  Heinricum  el  Erhardum  et  cognati 
occisi  juramento  calumniae  tacta  cruce  corporaliter  prius  facto, 
Erhardum  tamquam  homicidam,  Chonradum  autem  et  Henricum 
tamquam  cooperatores  ejus  in  eodem  homicidio  accusarunt.  Er- 
hardo  igitur  suam  innocentiam  allegante,  cum  melseplimus  eam 
ostendere  deberet,  probi  viri  interloquentes  causam  eandem  de 
consensu  partium  et  judicis  sibi  tamquam  arbitrii  assumpserunt. 
Promulgalo  itaque  arbilrio  cum  dicti  tres  fratres  ad  faciendum 
cognati  occisi  homagium  super  sepulchrum  Jacobi  ducti  fuis- 
sent ,  Conradus  homicidium  Erhardo  fratri  suo  imposilum 
sibi  ascripsit  dicens :  Ego  confileor  me  proch  dolor  Jacobum 
occidisse  et  Erhardum  fralrem  meum  de  hoc  immunem  esse,  et 
paratus  sum  et  per  omnem  modum  emendare  et  satisfacere, 
sicut  per  arbilros  fuerit  pronuncialum.  Quo  audito  petiverunt 
pro  se  sententiari.  Prinio  Erhardus,  utrum  ipse  non  sit  über 
de  incusatione  homicidii,  cum  frater  suus  se  reum  esse  homi- 
cidii, confessus  sit.  Secundo  pars  adversa,  cum  Conradus 
animo  deliberato  confessus  sit,  se  eorum  cognatum  oocidisse, 
utrum  pro  eo  capiti  plecti  non  debeat  ipso  jure.  Tertio  judex, 
utrum  non  uterque  Conradus,  quod  confessus  est,  et  Erhar- 
dus, quod  arbitrio  se  submisit,  et  per  hoc  reum  se  fecit,  secum 
de  homicidio  componere  teneantur.     Et    ultimo  quis  per  opera 


«3 

Conradi,  antequam  causa  arbilris  committeretur,  imposita  sa- 
tisfaclione  sibi  et  acloribus  teiieretur.  Quibus  responsum 
fuit  de  primo,  quod  Erhardus  de  satisfactione  hornicidii,  de 
quo  manifeste  est  accusatus,  et  pro  quo  respondens  ex  eo  prae- 
cipue,  quod  in  arbitros  consensit,  vicem  rei  sibi  assumpsit,  ex 
confessione  Conradi  subsecuta  secundum  rigoris  juris  exi- 
gentiam,  nisi  consensus  partis  et  judicis  ad  hoc  accesserit,  non 
poterit  liberari.  Si  enim  efficatiam  talis  confessio  sorliretur, 
absens,  et  qui  carcerem  evasit  pro  praesente  et  vinculato  men- 
dicus  pro  divite  vel  aliquis  in  dignitate  constitutus,  sicut  supe- 
rior  et  potens  pro  inforiori  et  simplici  persona  hornicidii  vel 
consimilis  gravis  excessus  se  reum  posset  confiteri  \  propter 
quod  actor  impedita  seu  sublata  satisfactione  justitiam  suam 
niinime  consequeretur.  De  secundo  vero ,  quod  Conradus 
ex  confessione  extra  Judicium,  et  postquam  causa  ratrone  ar- 
bitrii  in  rem  judicatam  iam  transiverat,  facta  sententia  puniri 
non  meruit  capitali,  sicut  enim  talis  confessio  personam  rei  non 
statuit  sie  nee  ad  poenam  reatus  obligat  et  astringit.  Ex  hoc 
patet  tertium  et  quartum,  scilicet  quod  tantum  Erhardus  tam- 
quam  reus,  cum  praesertim  una  poena  pro  uno  debito  sufficiat,  pro 
homicidio  sibi  imposito,  et  Conradus  per  opera  sibi  principaliter 
imposita  componere  teneatur. 

41.  Ad  idem  qua n tum  ad  diverses  reos,  quo-« 
rum  unus  de  homicidio  accusatur,  et  alter  se  ho- 
micidium  perpetrasse  confitetur.  (H  14^  A  40.  B  ö'' 2. 
C  3»  2.  D  IP  2.  K  106^  1.)  P  etr  o  occiso  in  Praczaw^) 
Martinus  et  Ditlinus  pro  eodem  homicidio  sunt  detenti,  et 
cum  amici  Petri  Martinum  pro  reo  accusarent,  Ditlinus 
in  cippo  vinculatus  Martinum  excusans  confessus  est,  dictum 
homicidium  manu  propria  perpetrasse.  Quaeritur  ergo,  quis 
dictorum  duorum  pro  homicidio  respondebit.  Super  quo  dif- 
finitum  fuit,  si  amici  occisi  accusant  tantum  Martinum  de  ho- 
micidio et  juramenta  calumniae,  sicut  de  jure  consuevit  fieri,  de 
M artin 0  tamque  de  vero  reo  fecerint ,  Martinus  pro  ho- 
micidio respondebit  non  obslante  excusatione  ^)  D  i  1 11  n  i,  quam- 
licet  coram  deo  fortassis  sit  justa,  tarnen  ccram  hominibus  sus- 
picionis   scrupulo   carere  quodammodo  non  videtur. 

42.  Reus  praescriptus  quia  nullo  accusante 
confessus  est,  se  homicidium  perpetrasse,  ideo 
spiritualiter  emendabit.  (H  14'  A  1.  41.  B  b^  1.  C3"3. 


')  Proczaw  D.     -)  aicusatione  B.  K. 


24 

I)  U"  2.  K  IOC)"  1.)  CiiMi  in  Pi seile z ')  liomicidio  riicto  Wnr- 
tiiius  et  Ditliiius  tiiiiM|iKiiii  rci  ciipti  fiiisscnt,  el  niiiici  oc- 
cisi  U(i  eosdnii  cjiplos  dmli  M  a  r  l  i  ii  ii  m  ,  quainvis  Didiiius 
seiMini  in  i  ippo  dilcnlus  tiiiii  cxciisans  sc  homicidii  tcslc  con- 
seifiilia  sna  renin  esse  ronliliTctiir,  de  lioinieidio  inciilparenl, 
el  idein  iM  a  r  l  i  ii  u  s  seeiiiidiiiM  lormain  jiisliliae  diclonnn  aini- 
corimi  (|iKTim()iiiuin,  cum  in  Ditliiiiini  aji^ere  nollenl,  judieia- 
liler  evusis.sel,  lainen  judex  de  Tiseiuz  sibi  senleiitialiler  iiive- 
niri  petivil ,  in  quo  Dillinus  ralione  eonressionis  propriae,  per 
quam  Iiomicidani  se  eonsliüiil,  sihi  olinoxins  tenerelur  el  infra. 
Super  quo  dillinitum  luil:  quod,  cum  (juerimoiiia  unins  ho- 
micidii de  IHK)  reo  mola  per  ejiisdem  rei  responsionem  el  ah- 
solulionem  sullicienler  lerniinetur,  ex  quo  iMarlinns  de  diclo 
homicidio  judicialiler  est  absolutus,  iion  oporlel,  quod  Dilli- 
nus judici  pro  eo,  cum  actores  in  euin  non  ej^erint,  in  ali- 
quibus  teneatur  emendis.  Sed  si  ^)  reum  homicidii  se  noverit 
sicut  confessus  est,  corde  conlrilo  ad  illum  recurral,  qui  in 
foro  spiriluali  poenilenliam  sibi  imponere  habuerit  salularem : 
tarnen  si  de  morliücalione,  furto  et  consimiii  realu  criminoso 
per  aliquem  confessio  facta  fuerit,  super  eo  jurali,  qualiter  sen- 
tentia  ferenda  sit,  cum  diligentia  cogilabunt. 

43.  De  aclore  et  reo  quando  mulieres  per  in- 
cantationes  el  experimenta  dicuntur  homicidium 
procurasse.  (H  14=*  A  1.  42  B  ^^  2.  C  3^  D  11.*'  1. 
K  1 06^  3.)  Ouidam  juvenis  in  Lauczschenis  decumbens  vocato 
patre  suo  et  probis  viris  protestabatur  coram  eis,  quod  per 
incantationes  et  maleficia  seu  experimenta  duarum  mulierum, 
quas  nominabat  et  infirmarelur  et  breviter  moreretur.  Eo  itaque 
in  dicta  infirmitate  mortuo,  pater  ipsius  egit  in  praedictas  mu- 
lieres tamquam  in  homicidas,  querulans,  quod  per  earum  incan- 
tationes filius  ejus  finiverit  vitam  suam.  Mulieres  autem  quaerunt, 
cum  diebus  vitae  suae  juxta  Status  feminei  dignitatem  honeste 
se  conservaverint  et  nunquam  de  infamia  tali  inculpatae  fuerint, 
neque  in  corpore  praedicti  juvenis  vulnus  seu  plaga  morta- 
lis  apparuerit,  sicut  circa  occisos  de  jure  fieri  debet,  per  iura- 
tos  Visa  fuerit,  utrum  ad  motam  eis  querimoniam  teneantur,  tam- 
quam pro  homicidio  respondere.  Super  quo  d  i  f  f  i  n  i  t  u  m  fuit,  quod 
non  obstantibus  juvenis  protestatione  et  patris  ipsius  querela,  si 
allegationes  mulierum  verae  inventae  fuerint,  non  est  rationabile, 
quod  respondeant,  sicut  pro  homicidio   consuevit  judicialiler  re- 


')  Bzenecz  D.     ')  reum  homicidii  H. 


S>5 

sponderi-,  lamen,  quia  comunis  regula  juris  civitatis 
dicit;  quod  ad  omnein  querimonfam  actoris  rcus  alfirmando  vel 
negando  respondeat,  sufl'icit  quod  mulieres  simpliciter  respon- 
deant,  et  juramento  simplici  se  expurgent.  Unde  cum  circa 
crimina  probatio  requiratur  clarissima  et  niulto  major  quam  circa 
causas  civiles,  cum  agitur  de  incantantionibus  et  trulFis  consi- 
milibus,  quae  non  manifeste  sed  secretissime  fieri  consueverunt, 
recurrendum  est  ad  ea,  quae  generant  praesumptionem,  videlicet, 
si  aliqua  mulier  concubina  fuerit  alterius  viri,  et  si  fortassis 
coram  fide  dignis,  qui  audiverunt,  de  eodem  viro  dixit :  nisi  talia 
fecerit,  vel  a  talibus  cessaverit  machinabor  in  mortem  suam. 
Et  praecipue,  si  cum  incantationibus  circuire  consuevit,  et  in 
actu  tali  quandoqüe  rapta  fuerit.  Talis  enim  mulier  in  causa, 
sicut  est  ista,  de  quo  agitur,  in  proposito  tracta  ad  Judicium  in- 
diget,  quod  tamquam  homicida  cum  testibus  se  expurget.  In 
Omnibus  igitur  causis  non  exigitur  probatio  aeque  fortis,  imo 
secundum  causarum  diversitatem  probatio  et  expurgatio  ratio- 
nabiliter  variantur. 

44.  Quod  actor  personaliter  debet  agere  pro 
uxore  deducta.  (H.  15«  A.  1.43.  B.  5^  3  D.  12«  K.  106''  1.) 
Pragenses  cives  scripserunt,  quod  Fridlinus  deduxisset  Andreae 
uxorem  suam,  petentes,  ut  latori  litterarum  earundem,  quem  An- 
dreas procuratorem  suum  constituerat  exhiberetur  justitiae 
plenitudo.  Mara  vero,  quae  uxor  Andreae  in  dictis  litteris  scri- 
bebatur,  astans  judicio  ad  litteras  civium  de  Praga  respondit, 
quod  Andreae  ante  plures  annos  legitime  fuerit  tradita.  Postea 
vero  audiens,  Andream  aliam  uxorem  habere,  spe  salutis  mota 
officialem  episcopi  Pragensis  accessit,  qui  vocatis  vocandis 
de  causa  cognovit,  et  inter  ipsam  Maram  et  Andream  divortium 
canonicum  celebravit.  Quare  petivit  intuitu  justitiae  ab  eodem 
officiali  de  veritate  inquiri,  et  Andream  personaliter  vocari, 
cujus  querimoniis  parata  esset  respondere.  Requisitus  ergo  do- 
minus ollicialis  ,  cum  nihil  certi  describeret ,  nee  Andreas 
vocatus  personaliter  venire  curaret,  in  termino  peremptorio  ad 
hoc  praeHxo  Mara  fuit  sententiata  libera.  Et  insuper  per  ju- 
ratos pensatum,  quod  bene  conveniret  actorem,  in  causa  tali  non 
per  procuratorem  agere,  sed  propria  in   persona. 

45.  De  actione  juris  patronatus.  (H.  15«  A 
1.  44.  B.  SM.  C.  3«D.  12«  2.  K.  106\)  Si  quaestio  est  inter  par- 
tes de  jure  patronatus,  illa  ex  eo  ,  quod  tale  jus  est  annexum 
spirituali,  est  judicio  canonico  decidenda. 


46.  U  l  r  u  m  c  x  c  o  m  u  n  i  c  a  t  u  s  p  o  s  s  i  l  ii  g  e  r  e  in 
judirio  stMuhiri.  (II.  15"  A.  1.  45.  B.  5''  C.  li"  I).  12"  '.i.  K. 
I  ()()''  ',].)  Ad  iiilrrr()«i:alioneiii  juralormn  «Je  Chrciiisir  sciitcu- 
tintiiiu  csl  .,  quod  cxcoiiMinicatii.s  in  judiciu  stxuluri  ugeru 
poU'sl,   licet   lorlc   secus   sil   in  judiiio   .spirihuili. 

17.  U  t  r  n  in  n  d  a  c  l  o  r  i  s  (|  u  c  r  i  in  u  n  i  a  m  d  c  li  e  r  c  d  i- 
lalil)us  inolain  rens  senipcr  de  heut  respondere. 
(II.  15'  A.  I.  4G.  B-  b^  0.  C.  3"  9.  I).  12»  4.  K.  lO«»'  4.)  Morlno 
indice  in  Badiscli  Elisal)eth  lilia  sororis  .snac,  (juae  inCio- 
s  I  (' I  it'sidcnliain  hahchal,  supcrvenil  propoiicns  coiain  jiidicio 
qiiod  idc'in  judex  avinu'ulus  sntis  XL  inarcus  grossorum ,  qnas 
inaler  ip.sius  sil)i  ad  servanduni  dederal  in  sna  polesUite  te- 
nui.sset,  quam  pecuniain,  si  nxor  et  Iieredes  dicli  judicis  avun- 
culi  sui  sibi  reslitueienl,  ipsam  cum  graliaruin  accipercl  ac- 
tione. Si  vero  de  ea  ncgarenl  sull'icienli  proborum  virorum 
teslimonio,  suain  vellet  querulam  justilicare,  peleiis  pro  se  dic- 
tari,  cum  de  infirmitate  praescripta  avuuculi  sui  nihil  sibi  in- 
timatum  f'uerit ,  nee  ad  cum  pervenit,  utrum  ad  producendum 
suum  lestimonium  non  sit  juridice  admiltenda.  Pars  vero  ad- 
vcrsa  allegavit,  cum  a  morte  sororis  judicis  septemdecim  *) 
anni,  in  quibus  dicta  Elisabetli  de  pecunia  praenominata  nee 
proteslationem,  nee  publicationem  fecit,  in  quibus  etiam  annis  ju- 
dex ipse  pluries  graviter  decubuit,  transiverint,  modoque  in  ex- 
tremis suis  dictus  judex,  cum  de  rebus  suis  disponeret,  praeha- 
bitae  Elisabeth  nullam  de  XL  marcis  mentionem  faciens  tanlum 
tres  inarcas  deputaverit.  Ulrum,  si  hujusmodi  verificare  poterit 
allegata,  leneatur  Elisabeth  querimoniae  respondere.  Super 
quo  sentenliatum  fuit,  cum  contra  partem  inauditam, 
quae  directe  tantum  auditur  respondendo ,  sententia  non  sit 
ferenda  ;  cum  etiam  ex  communi  regula  juris  civilis  reus  ad 
querimoniam  actoris  afTirmando  vel  negando  respondere  debeat, 
uxor  et  heredes  judicis  debent  ad  querimoniam  ipsis  raotam 
secundum  justiliam  respondere. 

48.  Quod  actor  polest  excipere  contra  reum. 
(H.  15^  A.  1.  48.  B.  6'  1.  C.  3^  D.  12^  l.K.  106''  5.)  Cum  in 
Lechowicz*^)  quodam  tempore  nocturno  mortificato,  reus  in 
fuga  detentus  ante  tribunal,  quod  responderet,  ductus  fuisset, 
actor  excipiendo^)  contra  eum  pioposuit,  ex  quo  pro  morlifica- 
tione  nocturna  in  pede  fugitivo  c^iptus  esset,  et  prius  frequen- 
ter,    ut  judici    et    juratis    constaret,    de  nocte    per  tabernas  ot 


')  Quatuordecim  A.     ^)  Lelawice  D.     ')  cxcipiens  D. 


i 


27 

angulos,  quod  in  consilio  prohibitiim  sibi  fuerat ,  divagari 
consuevisset,  utrum  advocatus,  qui  verbHim  suum  loqueretur,  de 
jure  sibi  non  deberet  negari ,  sed  tamquam  convictus  con- 
demnari. 

Super  quo  sententiatum  fuit,  si  judex  et  jurati 
de  bis,  quae  actor  in  exceptione  proposuit,  testabuntur,  reus  non 
potest  prolocutorem  habere,  et  debet  mortificationis  supplicio 
puniri. 

Et  est  advertendum,  quod  in  aliis  consimilibus  *) 
excessibus  gravibus,  sicut,  si  aliquis  committit  homicidium  jura- 
tis  videntibus  vel  coram  judicio,  pacem  violat  factis  vel  oppo- 
nit  se  judicio,  vel  aliud  consimile  nefas  perpetrat,  dictus  mo- 
dus servatur  ;  scilicet,  quod  reo,  si  actor  petita  prolocutor  non 
datur,  sed  *-^)  statim  ut  convictus  condemnatur. 

49.  Reus  potest  excipere  contra  a  c  t  o  r  e  m. 
(H.  16^  A.  1.  48.  B.  6«  2.  C.  3^  D.  12^  2.  K.  107«)  Actor  in 
Boskowitz  conquestus  fuit  de  reo,  quod  annonas  suas  de 
campo  sibi  furtive  deduxisset :  reus  autem  excipiendo  contra 
actorem  quesivit,  cum  ipse  fideliter  et  honeste  se  conservaverit, 
et  actor  in  G  e  w  i  c  z  k  a,  ubi  prius  mansionem  habuit  pro  furto, 
de  quo  convictus  fuit,  emendas  notorie  solverit,  et  infamis  sit ; 
si  hoc  in  ipsum  probaverit,  cum  nee  annonae  subtractae  apud 
eum  inventae  sint,  nee  in  actu  deductionis  sit  raptus ,  utrum 
teneatur  ejus  querimoniae  respondere.  Super  quo  sententiatum 
fuit :  si  reus  potest  actorem  convincere  ^)  testimonio  sufficienti, 
sicut  forma  juris  requirit,  quod  prius  in  Gewiczka  pro  furto 
emendas  notorie  solverit,  ipse  fruetur,  et  non  tenetur  ad  ejus 
querimoniam,  quae  reputatur  temeraria  ac  frivola ,  et  ex  dolo 
procedere,  respondere.  Fraus  enim  et  dolus  nulli  debent  patro- 
cinari,  qui  etiam  semel  fuit  malus,  semper  postea  praesumitur 
esse  malus  ^}. 

50.  Actor  potest  excipere  contra  judicem. 
(H.  16^  A.  I.  49.  B.  6«  3.  C.  S^  12.  B.  6«  3.  D.  13«  1.  K. 
107«  2.)  Filius  judicis  in  Lethowicz^)  quemdam  occidit,  et 
cum  judex  pro  eodem  homicidio  judicio  praesidere  vellet,  actor 
contra  eum  excepit,  quia  ex  hoc  suspectus  sibi  esset ,  quod 
super  fdium  suum  querulari  haberet.  Judice  vero  respoiidente, 
utrum  in  judicio  suo   hereditario  non   liceat  sibi   actum  dci)iUim 


*)  D.  casibus   vel.     2)  sed  H.     ')   vincere    D.     '•)    et   cet.  —    da^ 
Ende  fehlt  in  D.     ^)  Letawic  D. 


2H 

excrccre,  qnuesilum  est  ii  jiiinlis,  quid  sil  juris.  El  esl  rcspoii- 
siiiii  (iilViiiilivc  ,  (piod  iioii  ohstiiiilr  iiMlicis  hcrcdilato  cxccptiu 
(U'toi'is  est  liiin(|ii)iiii  radoiiiiltilis  2idiiii(t(-ii(lii,  iiiidc  |)i'()|>lcr  sii- 
S|>iti()iuMn  lolU'ndaiü  nee  judex  dcbcl  prucsidere,  nee  vices  suas 
«llrri  comiiiilltMc;  si'd  jiiriiti  pro  eodein  hornicidio  judicein 
i>li<;an(,    pcrsoiiiiiu   scilicel    (oniiiiicni   pnrlihus    C()ni|>etcfit('in. 

r>l.(juüd  rcus  polest  exciperc  contra  judieem 
et  jiiratos  simul.  (II.  Ki"  A.  I.  50.  B.  O"  4.  C.  3"  13.  D. 
1  .^'  2.  K.  107"  3.)  In  Broda  Un«,mrieaii  judex  et  jiirati 
siinid  per  nia«^islriun  eiviuin,  ciii  viees  siias  pro  |)ersüna  aetoris 
cominiseranl,  unum  de  valenlioribus  eoniin  eoncivihus,  quod  col- 
leelam  de  honis  iiijiisle  solvissel  jiidicialiter  eotivenermit.  Ille 
vero  excipiendo  proposuil,  cum  illud  ,  quod  ali(piis  per  aliiirn 
faeil,  per  se  l'aeere  videaliir.  Ex  quo  judex  et  jurali  in  diuisim 
|)er  magistrum  civium  in  cum  a^ant,  utrum  ad  talem 
aclloueni  el  causam  judicandam  non  debeant  alius  judex  et  alii 
jurali  slalui,  coram  quibus  paralus  sit,  suam  Justitium  demon- 
strare.  Super  quo  sententialum  fuit,  quod  exceptio  rei  eüicax 
est  et  jusla.  Unde  in  tali  casu,  in  quo  judex  et  jurati  simul 
agant,  sive  per  se,  sive  per  interpositam  personam,  non  possunt 
simul  et  agere  et  olTiciorum  suorum  actus  debitos  exercere. 
Aliquem  enim  simul  esse  judieem,  actorem  et  sententiam  dilTi- 
nitivam   dictantem,  non  consonat  aequitati. 

,       Capituluin  de  accusatioiiibus. 

52.  De  actionibus^)  criminum  in  genere.  (H. 
16»  A.  2.  1.  B.  6»  4.  C.  3=«  14.  15.  D.  13^  1.  K.  107=«  3.)  Sae- 
pissime  sentenliatur  in  jure  civitatis,  quod  nemo  invitus  agere 
vel  accusare  cogi  debet,  nisi  incepit  agere  et  accusare»  Qu'i 
etiam  accusatur  de  crimine  ab  uno  accusatore,  ab  alio  de 
eodera  crimine  accusari  non  potest,  tamen  si  ex  eodem  facto 
plura  crimina  nascuntur,  tunc  per  unum  de  uno  crimine,  per 
alium  de  alio   crimine  non  prohibetur  aliquis  accusari. 

53.  Quantum  ad  tempus  accusando.  (H.  IC*  A. 
2.  2.  B.  6^  4.  C.  3«  16»  D.  13'^  2.  K.  107«  4.)  Ad  interrogatio- 
nem  juratorum  de  Alba  Ecclesia  sententialum  esl,  quod 
mortificationes  et  reatus,  consimiles  si  in  medio  babilationis 
hominum  tempore  diurno  fiant,  sunt  per  actorem  infra  triduum 


')  accusalionibus  W. 


S9 

ad  judicis  aiulienliam  per  querinioniam  deferendi.  Si  aiitem  in 
campis  et  extra  dictain  habilalionem,  vel  tempore  nocturno 
contingant,  terminus  dicti  tridui  potest  actori,  si  petit  per  ju- 
ratos rationabiliter  prolongari. 

54.  De  actionibus  adulterii  et  f  or  ni  ca  tio  ni  s. 
(H.  16"  A.  2.  3.  B.  6^  5.  C.  3^  17.  D.  13''  3.  K.  107«  5.)  Senlen- 
tiatum  est  juratis  de  Praczaw,  quod  homo  extraneus  mulierem 
sanguine  sibi  non  conjunctam  de  adulterii  seu  fornicationis 
accusans  vitio ,  licet  actionem  hujusmodi  effectualiter  testibus 
demonstrare  possit,  tarnen  pro  temeraria  tali  praesumptione, 
qua  famam  proximi  sui,  quod  ejus  non  interfuit,  maculavit, 
correctionem  et  emendam  a  juratis  juxta  eorum  conscienliam 
sibi  impositam  raerito  sustinebit.  Talis  enim  frivola  accusatio 
judicem  non  movebit,  nam  ubi  non  est  accusator  legitimus, 
non  fatigetur  accusatus.  Unde,  quicquid  sit,  de  consanguinibus 
mariti  vel  uxoris  maxime  maritus  legitimus  uxorem  super  dicto 
detestando  vitio  licite  accusabit.  Sed  iterum  in  hoc  casu  per 
se  et  non  per  procuratorem  agere  debet;  potest  tarnen  familia 
domestica ,  vel  vicini  ne  tali  vitio  consentire  videantur,  ipsum 
juratum  proponere  secrete,  ut  ab  eo  cessetur. 

55.  De  accusationibus,  quas  faciunt  damnati 
sententialiter  ad  mortem  vel  malefactores  in  vin- 
culis  detenti.  (H.  IQ^  A.  2.  4.  B.  G''  1.  C.  3''  I.D.  i^^  4.  K. 
107''  3.  4.)  Commune  jus  habet,  quod  hoc  pro  maleficiis  ex 
sententia  lata  mortis  deputatus  supplicio  ,  quamvis  aliqiiem  ac- 
cuset,  tamen  talis  accusatio  non  fidem  sed  tantum  vehementem, 
ex  quo  non  est  condemnandus  accusatus,  generat  praesumptio- 
nem.  Et  simililer  iutelligendum  est  de  accusatione  facta  per 
maleficum  ante  sententiam  lalam  in  vinculis  captivafum. 

56.  Quod  accusatio  vulnerum  est  infra  tri- 
d u u m  facienda  de  jure.  (H.  1 7«  A.  2.  5.  B.  6''  2.  C.  3''  2. 
3.  D.  14«  1.  K.  108"  1.)  Jurati  de  Chremsir  sunt  informati, 
quod  si  vulneratus  infra  triduum  nullum  pro  vo  IIa  ist  accu- 
saverit ,  poslea  neminem  poterit  accusare ,  nisi  impedimentum 
tam  legitimum  ,  sicut  loquendi  impotentia  vel  consiniile  inter- 
venerit  :  seu  protestatio  tam  rationabilis  interposita  fuerit, 
propter  quam  terminus  dicti  tridui  merito  debet  prolongari.  Si 
vulnerato  mortuo  ejus  propinqui,  quorum  interest  accusare,  ab- 
senles  fuerint,  non  currit  eis  tempore  tridui ,  in  quo  accusatio 
fieri  debet,  a  die  mortis  vulnerati,  sed  solum  a  die  notiliae, 
quo  vulneratum  moiluum  cognoverant,  et  adhuc  illud  tempus, 
quod    incipit  a  die    notitiae  secundum    distanliam,    in    qua  sunt 


3<» 

abscntes,  u  loco,  in  quo  pr<»pin(|iiu!s  eoruin  viilnenitiis  fucrit,  et 
scciindiiin  hoc,  quod  coiiimodo  jiulicein  uccederc  poleril,  est 
inciisiiriiiKliim. 

07.  De  n  c  t  i  o  11  i  1)  u  s,  n  l  r  ii  m  d  c  f  u  r  I  i  s  et  c  r  i  m  i  n  i- 
b  n  s  i  n  c  u  s  n  t  u  8  q  ii  u  r  t  a  vice  s  e  p  o  s  s  e  l  e  x  p  u  r  ^  a  r  e. 
eil.  17"  A.  2.  ().  B.  ()'•  3.  C.  3''  4.  5.  D.  14«  2.  K.  tOS«  2.)  De 
Chrisans  jurali  scri|)serunl  sie.  Cum  lioniincs  duaruni  villa- 
rum  ad  nos  venissent,  unus  ex  eis  cuidam  de  noslris  equuni 
arreslavit,  quem  die  quinta  protedenle  sibi  receptum  fuisse  per 
spolium  aiVirmabat.  Alter  aulem  ad  quem  arreslalus  equus  de- 
vülulus  est  respondil,  se  ipsum  emisse  in  f'oro  publieo,  pro  sua 
bene  <|uaesita  pecunia  ciara  die  :  Et  cum  hoc  per  hospitem,  in 
cujus  domo  maiiebaf,  et  duos  probos  viros ,  quos  emlionis  et 
vcudilionis  equi  praedicii  mercipolum,  quod  vulgariter  litkup, 
lei  cha  uf  dicitur,  biberant,  probasset  coram  judicio,  ab  actoris 
instantia  fuit  judicialiter  absolutus.  Quo  facto  secundus  de  prae- 
diclo  reo  conqueslus  fuit ,  quod  equum  sibi  ablatum  spolio 
apud  ipsum  invenerit  in  campo  ;  et  cum  socios  suos  pro  judice 
ut  equum  eundem  forma  juris  arrestaret,  misisset,  ipse  violen- 
ter  cum  lapidibus  eum  a  se  repellens ,  et  ascenso  equo  ad 
fugam  se  convertens  usque  in  aliam  villam  tamque  für  et  spo- 
liator  suiis  dictum  equum  equitavit,  quem  furem  et  raptorem 
sie  cum  crida  et  clamore  valido  insequebatur.  Reus  autem  in- 
iiocenliam  suam,  quam  negando  proponebat,  cum  Septem  testi- 
bus  idoneis  demonslrans,  actoris  evasit  querimoniam  ipso  jure. 
Postea  tertius  iterum  conquestus  est  de  eodem,  quod  se  duo- 
bus  equis  spoliaverit,  cujus  querelam  similiter  declinavit  cum 
Septem  testibus  idoneis  se  expurgando.  Ultimo  vero  quartus 
saepedictum  reum  impetens,  quod  equum  duas  marcas  valentem 
sibi  de  silva  furtive  deduxit,  petivit  pro  se  sentenlialiter  dic- 
tari,  cum  tribus  vicibus  de  fürte  et  spolio  accusatus  jurejurando 
se  expurgaverit.  Utrum  modo  quarta  vice  non  debeat  contra 
se  testimonium  pati,  tamquam  für  et  spoliator  secundum  justi- 
ciam  convincendus.  Super  quo,  cum  jurati  de  Chrisans 
sentenliando  reo  expurgationem  induxissent,  actor  ab  eorum 
sententia  ad  consilium  juratorum  Brunnensium  appellavit,  et 
omnia  dicta  placita  in  uno  die,  in  uno  judicio  sunt  peracta. 
Jurati  ergo  Brunnenses  super  praemissis  in  pleno  consilio 
diffiniverunt,  bene  esse  sententiatum  et  male  appellalum,  ex  quo 
enim  dicti  quatuor  actores  simul  astantes  judicio  primo  reum 
a  jure  suo  rigore  justitiae  non  repulerint  quaerentes,  utrum 
per  Septem  testes  eum  vincere  possent,    sicut  in  ultimo  facere 


nilebantur ,  rationi  consonat ,  quod  jure  sibi  concesso  gaiidere 
debuit  eodem  saltem  aclu  judicii  continuato,  praeserlim,  si  in- 
culpatae  vilae  et  illesae  famae  fuit  homo  ;  quia.  si  prioribus 
vicibus  notam  criminis  contraxisset,  et  boc  primo  per  actorem 
contra  euin  probatum  fiiisse ,  juri  suo  fortassis  per  Judicium 
interrogasset.  Est  eliam  verisimile,  quod  praescripti  actores 
modos,  quibus  conquerendo  processerunt,  dolose  composuerunt, 
cogitationes,  quod  reus  simpliciter  tribus  vicibus  impetatur,  et, 
si  testibus  carendo  vel  in  jurando  cecederit,  est  convictus  ;  sin 
autem,  tunc  quarta  vice  irnpetitus  per  testes  convincetur.  Et 
quia  fraus  et  dolus  nuUi  debent  patrocinari ,  ideo  merito  ipso- 
rum  malo  desiderio  sunt  fraudati. 

58.  Inaecu sationibuscriminum,  cujusmodisunt 
incendia,  raortificationes  et  consimilia,  non  ob- 
stantibuslitterisjurati  personaliter  suntvocandi  et 
de  circumstantiis  necessariisinquirendi.  Secundo, 
utrum  in  criminibus  per  communitatem  et  per  lit- 
teras  possit  fieri  testimonium.  Tertio,  quod  nu- 
merus septenarius  testium  est,  quasi  de  substan- 
tia  juris.  Quarto  testimonium  multitudinis  ma- 
xime  habetur  per  auditum,  Quinto,  quod  credibi- 
lius  est  testimonium  juratorum  unius  loci  pro  sin- 
gulari  crimine,  quam  plurium  locorum  pro  eodem 
crimine.  Sexto,  quod  testimonium  multitudinis 
est  suspectum.  Omnes  isti  articuli  ordinatim  sub 
d  i  s  t  i  n  c  t  i  0  n  e  p  a  r  a  g-  r  a  p  b  o  r  u  m  a  d  p  1  e  n  u  m,  s  i  c  ut  c  o  u- 
cretum  est  in  civitatis  consilio,  ac  lucide  in  sub- 
scripta  sententia  continentur,  ut  hie  patet  in  se- 
quentibus.  (H  3'  0^2.  7.  B  6'^  4.  C  S^  6.  7  D  U''  1. 
K  108**  3.)  Jurati  de  Galicz  ^)  scripserunt  sie.  Quidam 
civis  de  Praczaw  ad  nos  veniens  duos  de  hominibus  nobis 
commanentibus  patrem  videlicet  et  filium,  de  quibus  conquereba- 
tur,  quod  ipsum  et  oppidum  in  Praczaw  cremassent,  in  causam 
traxit,  obligans  se  ad  verificandum  querimoniam  suam  per  XII 
juratos  de  Praczaw  et  per  totam  communitatem  ibidem;  et 
simililer  per  XII  juratos  de  Pisencz^)  et  per  totam  communi- 
tatem ibidem.     Rei  vero  postquam  per  quaerimoniam  incarcerati 


')  Ist  in  Hs,  H.  gleich  zum  Beginne  des  Rechtsbuches  gesetzt. 
^)  Skalicz  D.  an  Stellen,  wo  H.  Galicz  hat.  ^)  Bxenecz  D., 
wo  H.  Pisenz  hat  an  allen  Stellen. 


32 

f\<\  jiidirinin  sine  liiTanuMilis  frrn'is ,  vi  sine  sipriis  inccndii 
(hiili  riiisscnl,  prlivtiiiiil  pro  s(;  scnlcnliiiri,  iilriiiii  res,  corpus 
et  iioiiorein  iioii  (Icbciiiil.  poliiis  (lcli'ii(ii'r(\  (|tiiiin  possinl  viiici.  .hi- 
rali  vcro  de  Guliez,  cum  seiilenliusseiil  jjro  eis,  sciitenliiim 
iictor  urt^iicns  ad  coiisiliiiin  civilulis  Hrunneiisis  iippellavit. 
Quo  l'acio  cmn  nppcllalio  el  causae  processus  ad  coiisulcs  IJnm- 
neiises  |)crv('iiissciil,  voiavcruiil  diios  discrcliores ,  quos  causa 
non  Inngebal,  de  juralis  de  Praczaw,  cl  siinililer  duos  de  ju- 
ralis  de  Pisencz,  el  eliaui  duos  de  juralis  de  Galicz,  vo- 
lenles  ab  i|)sis  de  dicla  causa  el  ejus  circunislauliis  |)Ieiiius  in- 
ronnari.  (Jui  cum  venissenl,  illi  de  Praczaw  el  de  Pisencz 
paleules  exliibuerunt  lilleras,  in  (piibus  coiilinebalur,  quod  ipsis 
el  couimuiiilali  eorum  coiriiiluui  fuissel,  (piod  li  a  c  b  a  r  i  u  s  et 
fdius  suus,  (pios  in  Galicz  coiiveiiissent,  oppidum  in  Praczaw 
pUiries  cremassent,  et  adbuc  per  amicos  et  cognalos  eorum  cre- 
niare  quolidie  non  cessarent.  .lurali  vero  de  Brunna,  cum 
quaererent  divisim  primo  a  juralis  de  Praczaw,  el  postea  ab 
aliis  de  Pisencz,  ulrum  boc  vidissenl,  vel  audivissenl,  vel  qua- 
liter  eis  boc  conslaret,  et  ulrum  dicti  Lacbarius  el  filius 
suus  prius  apud  eos  residenliam  tecerunt,  el  qualilcr  ab 
ij)sis  recesserunt,  el  quid  eos  movere  deberel  ad  praescriplum 
incendium  faciendum.  Respondtrunt  concordiler,  quia  non  ex 
visu,  sed  boc  solum  ex  audilu  scireul;  adjung^enles,  quod  saepe 
Lacbarius  ante  XXX  annos  cum  quatuor  filiis  suis  in  Pra- 
czaw manserit,  et  cum  unus  liliorum  pro  furlo  suspensus 
fuissel,  ipse  cum  aliis  Iribus  a  Praczaw  recedens  breviler  postea 
horreum  cum  annonis  in  Praczaw  cremavit;  el  postea  per  inter- 
vallum iterum  cremavit ;  ac  tandem  frequenter  successu  temporis 
fere  lotum  oppidum  Praczaw  incendio  devastavit  el  in  diversis 
locis  bineiude,  per  quae  dicti  paler  et  fdii  medio  tempore  lamquam 
fugilivi  divagabuntur,  coram  clericis  el  laycis  boc  sunt  confessi,  di- 
centesinsuper,  quod  necquamdiu  vixerinl,  ab  incendio  vellent  quies- 
cere  supradiclo.  Isla  verba  ad  plures  ex  nobis  et  etiam  ad  plures  ex 
comunitate  nostra  per  illos,  qui  ab  ore  dictorum  incendiariorum  ea 
audiverint,  sunt  devoluta:  el  tandem  unus  ex  nobis  alteri  boc 
narravil,  ilaque  tam  jurati  quam  comunitas  illud  babeut  pro 
manifesto.  Jurati  vero  de  Galicz  de  vila  et  fama  dictorum 
patris  el  filiorum  interrogali  dixerunt,  quod  plusquam  anno  eis 
commanserint,  et  quod  interim  nibil  de  eis  audiverint  ac  per- 
ceperint  nisi  bonum.  Consideratis  igilur  omnibus  praedictis  ju- 
rati Brunne  nses  tam  moderni  quam  antiqui  ponderaveranl 
pro  parte  eorum,  quod  de  niinis  incendii  ante  cremationem  factis 


33 

non  fueranl  accusati  et  qui  etiam  in  fuga  uon  fuerunl  delcnti 
propter  quod  ipsis  expurgatio  esset  concedenda  Pro  actore  vero 
pensaverunt,  quod  super  abundans  esset  testimonium  XXIV  ju- 
ratorum  et  coiriHiunitatura  duorum  oppidorum  et  quod  non  esset 
conveniens,  quod  contra  teslimonia  juratorum  reo  daretur  de- 
fensio  expurgationis,  Perpenderunt  etiam,  quod  jurati  extra  metam 
jiidicii  proprii  non  possunt  testari,  nisi  sicut  alii  communes  ho- 
mines :  et  quod  eorum  testimonium  juramento  corporali  tacta 
cruce  in  alieno  judicio  confirmare  debent,  quamvis  de  hoc  in 
judicio  proprio  supportentur.  Inspexerunt  etiam  quod  testimo- 
nium communitatis,  quae  multitudinem  includit,  quodam  modo 
est  suspectum  :  difficulter  enim  unus  actus,  uno  loco,  et  uno  tem- 
pore factus  a  communitatis  multitudine  nosceretur.  Unde  cre- 
dibilius  esset  testimonium  juratorum  unius  loci  pro  aliquo  sin- 
gulari  actu,  quam  testimonium  juratorum  plurium  civitatum  pro 
eodem  actu,  idem  enim  actus  a  juratis  ejusdem  loci  bene  per- 
cipi  potest,  sed  quod  a  juratis  diversorum  locorum  aeque  bene 
percipiatur  vel  ita  plene  cognoscatur,  hoc  videtur  absurdum. 
Unde  etiam  testimonium  multitudinis  maxime  habetur  per  audi- 
tum.  Et  ergo  requirendum  est,  a  quo  tale  factum  principaliter 
sit  publicatum  et  sie  frequenter  pervenitur  solum  ad  unum 
testem,  qui  primo  uni  dixit,  et  ille  alteri,  et  sie  successive  tota 
muititudo  fuit  instructa :  et  quia  unuö  testis  est  insufficiens  et 
suspectus,  testimonium  communitatis,  cum  ab  uno  principium 
traxit,  rationabiliter  est  suspectum.  Sententiatum  est  ergo  in 
pleno  consilio  ex  nniversis  praenotatis  motivis,  et  ex  hoc  ma- 
xime, quod  rei  voluntarie  juri  paruerunt,  quod  actor  de  P  r  a- 
czaw  debet  patrem  et  fdium,  quos  de  incendio  accusavit  vin- 
cere  secundum  formam  juris  unumquemque  videlicet,  metsep- 
timus  testium  fide  dignorum.  Magis  enim  consonat  rationi  quod 
Septem  cognoscant  veritatem  dictae  causae  quam  duae  communitates ; 
quia  etiam  numerus  septenarius  testimonii  est  de  substantia  juris; 
non  oportet,  quod  propter  superfluum  testimonium,  ad  quod 
actor  se  obligavit,  suffocetur.  Unde  dicta  superabundantia  tes- 
tium et  etiam  testimonium  literarum,  quas  jurati  de  Praczaw 
et  de  Pisencz  obtulerunt,  nihil  plus  faciunt,  nisi  quod  reis  de- 
fensionem  prohibeut.  Actorem  vero  ab  his,  quae  rigore  juris 
deserviuut  non  excusant.  In  casu  etiam  praedicto  puta  incendii, 
qui  gravis  est  et  in  generale  damnum  vergit,  praescriptis 
reis  defensio  negatur  ,  quod  forsitan  non  fieret  in  casibus  non 
periculosis.  Unde  etiam  in  multis  juribus  pro  minis  incendii 
convincitur  meltercius  quamvis    pro  facto  incendii  sit  metsepti- 


inu.s    eonvincendiis  :     (lunininri    «iiiin   iniiiiiruiii   ccrlituilinulitcr   tu- 
xiipi   1)01)    polest  :    fucli))»    iiiilcii)    liixini    |)ol(>st. 

Capitiiliiiii  flo  a<lv<»eatiM. 

59.  De  tt  (1  V  o  c  u  l  i  s  e  l  p  i*  o  I  o  c  ii  l  o  i*  i  I)  ti  s  qua?)!  ii  in 
«d  oHici«  ').  (H.  18"  A.  .i.  1.— (i.  B.  7"  2.  C.  I).  Ki"  1.  K. 
108'').  .lurati  de  Uro  da  Ungaricali  ptlentes  ii)lbri)»ari  de 
üll'icio  advocatoi'uin   inslructi  sunt  in  coDsilio  : 

a)  ()iiod  actor  et  reus  possiiDl  per  se  ipsos  coram  jii- 
dicio   p)opoiiere,   quidquid   haheDt   plaeilare. 

b)  Uevocationem  verborum  quae  vult^ariler  holungedici- 
lur  nisi  perloculores  verba  eoriim  proponant,  non  habeni.  Unde 
necessariuin  est  et  utile,  quod  nnusquisqiie  per  advocalnin  pro- 
ponat  et  respondeat,  quidquid  habuoril  quaerulari  .Iudex  ergo 
homini  jusle  petenti  advocalu)))  denegare  non  debel. 

c)  Etsi  duo  unum  simul  petierint  advocatum,  primus  cum 
obtineat :  tarnen  si  idem  advocalus  per  unam  parleiu  ante  horain 
judicii  pretio  fuerit  conductus,  pro  illa,  non  obstante  pelitione 
alterius  advocabit. 

Judex  etiam  videat,  nee  per  potentes  copia  advocatorum 
pauperibus  subtraliatur,  in)ino  judex  ex  officio  debet  non  ha- 
benlibus  advocalos    assignare. 

Potest  eliam  homo  verba  advocati  sui  vel  per  judicem 
interrogalus  vel  per  se  affirmare  vel  negare. 

Uno  etiam  advocato  rejecto  alium  statim  potest  assumere 
licentia  judicis  accedente. 

60  De  advocatis  et  prolocutoribus,  quantum 
ad  prohibitionem,  excusationemetpoenam.  (H.  18^ 
A.  3.  6.  8.  B.  7»  C.  3^  9.  10.  D.  16^  2.  K.  108^»  2.)  Si  actor  in- 
vilat  advocatum  ad  domum  suam  et  coram  amicis  suis  secreta 
causae  suae  ratione  consilii  sibi  revelat  talis  advocatus  postea 
in  judicio  excipiente  actore  ad  advocandum  contra  ipsum  pro 
reo  admitti  non  debet. 

Item  si  causa  partis,  quam  fovet  advocatus  induciata  seu 
suspensa  fuerit,  durante  tali  suspensione  advocatus  pro  parte 
contraria  in   eadem  causa  de  jure  advocare  non   debet. 

Item  si  advocatus  pro  officio  advocalionis  rogatus,  publice 
dicat    sie :    Domine   judex    scio  veraciter    causam    talis  hominis 


')  distinctio   patet  W.   Es   ist   in    H.  W.  S.    gewöhnlich    nach    der 
Überschrift  die  Bemerkung:  „distinctio  patet"  beigefügt. 


35 

esse  injustam,  quare  peto  contra  conscientiam  meani  ad  foven- 
dam  ipsam,  me  per  vos  non  compelli  ;  judex,  si  advocalus  jn- 
ramenlo  suo  hoc  confirmaverit,  advocatum  pro  causa  tali  du- 
cenda   contra   deuin  et  iusticiam   non   compellet. 

Ista  tarnen  confessio  advocali  vel  ejus  juramenti,  parti  pro 
qua  non  advocabit,   nullum  prejudicium  generabit. 

61.  Propter  carentiain  advocati  est  parti  ter- 
minus  pro  longa  n du s.  (H.  18^  9.  3.  7.  B.  7«  C.  3''  B.  16'' K. 
108'')  Si  duo  advocati  consuevernnt  esse  coram  judicio ,  et 
quandoque  partibus  comparentibus  unus  eorum  sit  absens, 
tunc  alteri  partium  petenti,  si  tamen  causa  gravis  sit  et  ardua,  ut 
sibi  de  advocato  provideat,  est  terminus  prolongandus.  Sic 
sententiatum  est  in  judicio  civitatis,  cum  Marcus  et  Matheus 
ratione  testamenti  patris  eorum  ad  invicem  litigarent. 

62.  De  advocatis  et  prolocutoribus.  (Ibidem.) 
Reo  propter  hoc  quod  impetitur  tamquam  mortificator  non  est 
advocatus  denegandus  (ipso  jure)    ^). 

63.  De  salario  advocatorum.  (H.  IS''  A.  3.  9.  B. 
7"  C.  4'  1.  D.  le''  3.  K.  108''  3.)  Sciendum  est,  quod  salarium 
est  pretium  advocatorum ,  scriptorum  et  aliorum  officialium 
actori  et  reo  deservientium.  Consideratur  causarum  tractibus 
dilficultatatibus  et  quomodo  ad  finale  decisionern  praetractationi- 
bus  partium  facultatibus  et  officialium  eorumdem  foliatudinibus, 
ceterisque  considerandis  sunt  secundum  juratorum  conscientiam 
moderanda.  Sic  responsum  est  ad  interrogationem  civiuni  in 
Ra  disch. 

64.  De  coadjutore  advocati.  (H.  18''  A.  3.  10.  B. 
7^  3.  C.  4»  2.  D.  16''  4.  K.  108''  3.)  Diffinitive  inductum  est,  si 
pars  petit,  non  obstante  advocato,  etiam  cooperator  qui  vul- 
gariter  dicitur  f  t  e  w  e  r  sibi  dari  debet. 

65.  Utrum  pars  plures  advocatos  habere  po- 
lest. (H.  18''  A.  3.  11.  B.  7^  4.  C.  4^  3.  D.  16''  5.  K.  108''  4.) 
Diffinitum  est,  quod  plures  advocatos  una  pars  pro  sua  pecunia 
potest  convenire,  dummodo  hoc  captiose  et  malo  dolo  non 
faciat,  ita  scilicet  quod  isto  modo  altera  pars  advocati  non 
copia  privetur.     Sic  sentenliadum  est  rusticis  de  Pnehenicz. 

66.  Advocatus  cui  est  denegandus.  (H.  18''  A.  3. 
12.  B.  7«  4.  C.  4«  4.  D.  17^  1.  K.  108''  4.)  Qui  da  maleficio 
confitetur,  vel  in  ejus  actu  rapitur,  vel  facti  evidentia  convin- 
citur  ille  advocatus  denegatur  licet  instanter  eum   petat. 

')  W. 


36 

()7.  De  n  (1  V  ()  (•  ii  II  I  ('  pro  sc  ipso  [nopiia  v  o  r  e. 
(II.  A.B.  7^  1.  C.  4"  5.  I).  17"  2.  K.  lOH''  1.)  Mrd  siij)rii  srri- 
l)«tur,  quod  aclor  et  rcus  corain  jndicio  per  sc  causus  suas 
pro|)oncnles,  revoralioncm  verhoniin  (piac  viil^aritcr  lioliiiijje 
(iiriliir,  iioii  liahcnt :  laineii  si  in  principio  dv  hoc  cavcaiit  pc- 
tcnles,  perjudiceni  hiijusniodi  rcvüc-alioiR'iii .,  dctiheratiunem  ,  et 
alia,  ipiae  advoiali  eonsnevenml,  pro  jure  parliiiin  |)rii<'nii(l('re, 
sil)i  comedi ,  luiie  si  l'uerinl ,  eis  iiidulla  liabeiil  siii<;ula ,  (piae 
compeluiit  advocalis.  linde  cum  in  Gurayn  advocalus  (|uidam  in 
capul  vulneratus.,  oniissa  pelilione  lioliinj^c,  queriiiioniam  siiain 
in  haec  verba  proerunipens  de  reo  proposiiissct :  Doiiiiiie  Judex, 
queslionem  sibi  moveo,  (piod  in  capul  niilii  vuluns  d(>dil  ,  de 
quo  a  vila  usque  in  mortem  perveni.  El  reus  hoc  audilo  in 
senlcntia  juris  pro  se  difliniri  |)elivissel,  cum  aclu  viverel,  et 
verbis  propriis  se  mortuum  esse  confilerelur ,  ulrum  ab  ejus 
quaerimonia  lamquam  mortui,  non  essel  juslicialiler  absolulus, 
praeserlim  quod  holunge  habere  non  possil.  Scnlentialum  est 
pro  reo  quod  pro  diclo  vulnere  capitis  actoris  (juerimouiam 
evasissel.  Poslea  vero  de  vulneribus  aiiis  cum  diversos  reos 
impeleret  modo  debilo  non  ut  prius  fecerat,  mortuum  se  aflir- 
mans,  et  illi  sicul  primus  reus  quererint  utrnm  querimoniis 
mortui  respondere  deberenl.  Sentenliatum  fuit  pro  actore:  cum 
enim  primum  errorem  revocans  in  aliis  quermioniis  non  mor- 
tuum sed  vivenlem  se  sit  confessus  rei  debent  ad  suas  que- 
rimonias  respondere. 

68.  De  appellctionibus  et  provocationibus  in 
genere.  (H.  18»'  A.  4.  1.— 6.  B.  7^  S^  C.  4«  6.— 16.  D.  17«  3. 
K.  109''.)  Locorum  diversorum  judices  et  jurali  super  his,  quae 
circa  modum  appellalionis  occurrunt,  de  subscriptis  saepius  sunt 
inslructi.  Cuilibet  parti  a  gravaminibus  legitimis ,  et  senlentiis 
iniquis  est  licitum  appellare.  Appellalionis  ^)  enim  remedium 
non  est  ad  defensionem  iniquilatis  sed  ad  inocentiae  praesidium 
institulum.  Unde  non  a  verbis  cominatoriis,  sed  tamtam  a  gra- 
vaminibus legitimis ,  quae  vergunt  in  praejudicium  juris  illius, 
qui  appellat,  est  appellandum.  Non  enim  ad  appellandum  quem- 
quam  trahere  debet  propria  voluntas,  sed  tantum  necessilas 
importuna.  Si  enim  judex  jusliciam  facere  recuset  vel  ex- 
equendo  modum  excedat  vel  si  jurali  deliberationem  inler- 
locutoriam  parti  denegant  ab  eis  ratione  talium  gravaminum   et 


')  C.   beginnt  bis   importuna  mir  unwesentlich  abweichend. 


I 


37 

aliorum  islis  consimilium  ad  altius  Judicium ,  sed  ad  principis 
terrae  consilium  rationabiliter  appellatur.  Nee  debent  sibi  judex 
et  jurati  pro  injuria  repulare,  si  gravatus  in  defensionem  juris 
sui  ad  appellationis  beneficium  convolavit.  A  sententiis  etiam 
inique  latis  poterit  pars  contra  quam  feruntur  appellare.  Et 
non  oportet  sicut  mala  consuetudo  multorum  habet  locorum, 
quod  appeilans  fixus  stet,  nee  pedem  de  loco  moveat  nisi 
prius  a  sententia  lata  appellet;  imo  si  petit,  deliberatio  est  sibi 
concedenda  utrum  in  sententiam  latam  relit  consenlire  vel  ab 
ipsa  ad  majorem  audientiam  appellare.  Non  est  etiam  necessa- 
rium,  quod  appeilans  statim  appellatione  interposita,  sententiam 
quam  dicat  meliorem  sententie  contra  eum  perferat  sed  sufficit 
quod  dicat  sie: 

Domine  judex :  Sententiam  a  juratis  contra  me  latam  arguo 
offerens  me  meliorem  ab  illo  loco  a  quo  de  jure  teneor  illa-- 
turum;  et  iste  quidem  modus  servandus  est,  quando  sententia 
fertur  super  aliqua  de  rubia  ex  proprio  ingenio  vel  industria 
juratoram.  Si  autem  fertur  de  jure  scripto,  sie  dicat :  Domine 
judex,  sententiam,  quam  jurati  ex  jure  scripto  contra  me  tu- 
lerunt,  credo  salva  eorum  reverentia  ex  malo  scripturae  juris 
intellectu  processisse:  unde  ab  ipsa  apello  petens  eam  instanter 
ad  principis,  a  quo  jus  scriptum  est,  editum,  audientiam,  prae- 
venire  cum  ejus  sit  interpretari,  cujus  est  condere. 

Pendente  appellatione  nihil  est  in  eadem  causa  innovan- 
dum,  vel  aliqualiter  moderandum  quousque  probabitur,  utrum 
bene  vel  male  fuerit  appellatum.  Debent  insuper  jurati  appel- 
lantes ,  vel  cum  viris  fide  dignis,  qui  totam  processum  causae 
proponant,  vel  cum  suis  literis  allegationes  partium  et  causam 
appellationis  continentibus  ad  principis  capitanei  vel  alterius 
ad  quem  appellatum  fuerit  praesentiam  expedite  et  breviter  ex- 
pedire,  omnis  dilationis  materiam  amputando. 

Appeilans,  nisi  legitime  praepeditus  fuerit,  si  infra  sex 
septimanas  suam  persecutus  non  fuerit  appellationem,  pro  non 
appellante  habeatur. 

Notandum  tamen ,  quod  non  obstante  judex  appellatione 
in  causa  debet  procedere  sicut  de  jure  fuerit  procedendum  (et 
hoc  in  timorem  faciliter  appellantis)  ut  hoc  saltem  timore  per- 
territus  in  gravamen  alterius  non  praesumat  quos  faciliter  ap- 
pellare. 

Processus  (appellationis)  futurus  est  appellanti  per  judicem 
et  juratos ,  antequam  iter  prosecutionis  appellationis  arripiat, 
solemniter    intimandus.    Mora    vero    si    quam    ultra    dictas    sex 


.scptiinunus  fioc  est  sii  tit  vnl^^nriler  dirilur  Ires  XIIII  dies  in 
(iiriii  |>riiK'i|»is  vi>l  illius  nd  (|iu'in  {ippclhihiin  est  diiiiniiodo  in- 
teriin  iicc  |)ro|)riis  nee  iiliis  iiilcndal  ii(>;><>(-iis  ('<■«(  ril,  iippclliiiili 
noii  ()l)sliil)it.  (.)ii<ie  inilcni  si(  eriicndii  sciilciiliiini  Jush*  iiiliiui 
eonhiniiieiler  nrfruenh's^  reqiiire  infru  sul>  illu  ruhricu  :  de  enien- 
dis   in   filiere   (|iiinl(i    pars   cedit  judiei   et  quarla   civilüti. 

(ii).  S|»e  a  j)  |)  el  lu  ti  0  n  i  s  interposilae  non  est 
deli(|nendiiin.  (II.  19^  A.  4.  ()7.  B.  8"  l.C.  1"  14,15.  !)• 
18"  1.  K.)  Si  |)ars  nd  majorem  Hndienliam  appellans  appella- 
lione  j)en(ienle  excessns  coniinillal  el  dclincpcil,  pro  illis  dehet 
Interim  [)er  jndieeni  |)rüpriiiiM  aj)peIlalione  non  obslanle  conij^i 
jnstieialiter  et  pnniri.  Non  enim  remedinm  appellalionis  ideo 
est  invenlnm,  ul  aliiui  a  disiiplinae  observanlia  exorhitanti  de- 
beat  in  sua  malieia  palroeininm  exhihere  :  tarnen  si  post  appel- 
lalionis vocem  emissam  judex  et  jnrali  appellanlem  pro  exees- 
sibus  forsitam  longe  prins  eommissis  gravare  voluerint,  propler 
hoe  ab  eis  lamqnam  a  snspectis  iterum  ralionabililer  ap[)ellabit. 
Consueverunt  igilur  jndices  et  jurali ,  quod  ab  eis  appcllatur, 
molesle  ferre ,  qnam  plurimnm  el  indifrne.  Et  est  consideran- 
dum  quod  talis  appellaliones  gratia  manifestae  suspitionis  faclae 
non  debent  poena   bursali  aliqualiler  emendari. 

70.  Appellation is  causa  sublata  cessat  appel- 
lalio.  (H.  19^  A.  4.  8.  B.  8«  1.  C.  4^  16.— 19.  D. 
18"  2.  K.)  Cum  appellalur  a  gravaminibus  tunc  eis  sublalis 
cessat  appellatio.  Et  simililer  si  appellatnr  a  sententia  ex  in- 
genio  juralorum  lata ,  tunc  ea  per  juratos  revocata  appellalio 
est  cassata.  Si  aulem  appeilalum  fuerit  a  senlentia  ex  jure 
scripto  lata,  tunc  dislinguenduni  est;  vel  enim  scriptura  ex  qua 
ferlur  sententia  ad  diversos  sensus  trabi  polest  vel  non.  Si 
primo  modo  tunc  appellatio  est  admittenda.  Secundo  vero 
modo,  si  scriptura  ila  est  plana,  quod  tantum  unum  sensnm 
habet  illum  videlicet,  ex  quo  tracta  est  sententia,  tunc  appel- 
latio est  mala ,  nee  ei  est  aliqualiler  deferendum.  Item  si 
appellat,  aliquis,  cujus  non  interest,  non  est  audiendus.  Item 
si  appellans  eodem  judicio,  quo  appellavit ,  appellationi  sponle 
et  publice  renuncians,  confessus  fuerit^  se  male  appellasse,  lunc 
ipsum  judex  emenda  remissa ,  appellatione  cessante,  in  juribus 
sibi  compelenlibus  procedere  palialur.  Ad  honorem  enim  jura- 
lorum sufTicil ,  quod  appellans  verba  propria  revocel  cum  ru- 
bere. Debent  eliam  jurali ,  ne  de  crudelitatis  severilate  possint 
argui  in  emenda  appellalionis  magis  se  faciles  quam  difficiles 
exhihere. 


3d 

71.  Maleticorum  appellationis  sunt  in'anes. 
(H.  20«  A.  4.  11.  B.  8«  1.  C.  4«  20.  D.  18^  1.  K.)  Si  excessus 
malefici  evidentia  rei  vel  ejus  confessione  vel  ex  sententia  lata 
vel  alio  modo  legitimo  fuerit  manifestus  ejus  appellatio,  quae 
defensionem  iniquitatis  praetendit,  rion  est  admittenda.  Si  autem 
excessus  sit  dubius,  tunc  factum  non  est  praecipitandum. 

72.  Appellatio  non  est  propter  juramentum 
interpositum  prohibenda.  (H.  20«  A.  4.  1 1.  B.  8M.  C. 
4«  21.  D.  18''  2.  K.)  Licet  judices  et  jurati  juraverint,  appel- 
lationibus  se  nolle  deferri,  licet  etiam  partes  jurent  se  nolle 
appellare,  tamen  his  non  obstantibus  juramentis,  si  aliquis  gra- 
vatus  rationabiliter  ad  majorem  audientiam  appellaverit  ejus 
appellatio  est  admittenda. 

73.  De  appellationibus  non  admittendis.  (H* 
20«  A.  4.  12.  B.  8«  1.  C.  4«  22.  D.  18''  3.  K.)  Si  res  dilationem 
non  recipit  non  est  appellatio  admittenda,  veluti :  ne  testamentum 
defuncto  testatore,  illis ,  quorum  interest,  intimetur,  ne  fru- 
mentum  ad  pascendum  servos  familicos  in  farinam  conteratur 
vel  ne  scriptus  heres  in  possessionem  inducatur,  vel  ne  pig-nus 
tempore  debito  creditorem  vendere  liceat,  vel  ne  vinum  de- 
fecalum  et  omnino  darum  et  maturum,  cum  quasi  deficere  jam 
incipiat  in  denarios  convertatur.  Et  si  pars  se  dicit  literas 
principi  dedisse  et  responsum  expectare  et  ob  hoc  appellaverit 
volens  propter  adversam  fatigare  talis  appellatio  non  est  ad- 
mittenda. Item  si  ex  perpetuo  edicto  praecipitur  aliquid  facien- 
dum  tunc  non  est  permittendum,  appellare  contra  illud  edictum. 

74.  Appellatio  unius  aliquando  prodest  alteri, 
quandoque  non.  (H.  20«  A.  4.  13.  B.  8«  1.  C.  4M.  2.  D. 
18«  4.  K.)  In  communi  causa  quoties  alter  appellat,  et  alter 
non,  alterius  victoria  etiam  illi  proficiet,  qui  non  provocavit  et  hoc  si 
eadem  causa  fuit  defensionis.  Si  aliqui  divisim  fuerint  condemnati, 
quamvis  ex  eadem  causa  hoc  hat,  tamen  pluribus  appellationi- 
bus opus  est  eis* 

75.  Appellatio  contumacis,  quandoque  non 
valet.  (H.  20«  A.  4.  14.  B.  8«  I.e.  4''  3.  D.  IS''  5.  K.)  Illi  qui 
contumaciter  absens  noscitur  nullam  competere  provocationis 
licentiam,  manifestissimi  juris  est,  nisi  venerit  judice  adhuc  pro 
tribunali  sedenle.  Item  cum  a  principe  causa  committitur  judici 
remota  appellatione,  tunc  non  auditur  appellans ,  etiam  partes 
ab  initio  possunt  remittere  sibi,  ne  appellent. 


40 


C'{l|lllllllllll    €t(^     a<llll!k|. 


7  ().     I)  f  II  (|  u  i  s    i;  l  V II  r  u  in     in  f  u  l  i  b  u  s  ,    V  ii  I  f^  a  r  i  l  e  r 
(lietis  Hill.   (II.  20''  A.  5.  1.  B.  11»*:}.   C.  4''  4.   I).  10"  1.  K.) 

Aciuiic  nu'iitus,  vulg:ui'itor  dicliis  ach  duplex  est.  Onidain  n.itti- 
riilis ,  in  (|n<)  aqua  a  sui  ori^iiie  fliixil.,  cl  i|)siiiii  lora  ix-lciis 
deilivioia  per  sc  l'cril.  Kl  Ihiik-  mealum  aqua  in  utroquc  lilore 
quandoque  anipliat  et  quaiidoque  coarlal  :  nee  propler  hoc  ha- 
benies luTiMlilalcs  in  eisdein  litoribus  ad  emendain  vel  relor- 
mationem  aliqiiain  ()b!i<ran(ur.  Aliiis  aiitem  est  inealus  violenliis, 
in  quo  aqua  arliiieialiler  iiuMliauliiius  obslaculis,  et  quodainodo 
violcnter  per  fossata  ad  lioe  lacla  lluere  compellitur,  ratioiie 
moleudinorum,  hortoruin,  a<!:r()riiin,  vel  aliarum  heridilaruui  qui- 
bus  proücit  et  praebel  pluriinuin  incrementum.  El  lalis  meatus 
apud  magislros  molendinalores  determinalam  secuudum  lalitudi- 
nem  et  perfuuditateni  habent  inensurani,  quam  habentes  heredi- 
tates in  liloribus,  hujusinodi  meatus  acpiae  conlinj^uas  nee  am- 
pliabunt  nee  compriment ,  imo  si  per  aquarum  inundalionem 
rupta  fuerit,  fossatis  purgatis  eandem  omnimodo  reformabunt 
sicut  emendas  per  volunlalem  juratorum  eis  impositas  voluerint 
declinare.  Sic  cribralum  est  per  juratos  et  magislros  molen- 
dinalores, cum  fluvius  dictus  Swittavia  obstaculo  remoliori 
rupto  extra  meatum ,  quo  versus  civitatem  fluit  per  campos 
versus  Seh  u  IIa  m  et  patibulum  delluxisset. 

77.  De  aqua  pluviali,  quantum  ad  vicinos  or- 
dinarios.  (H.  20''  A.  5.  1.  B.  11''  3.  C.  4''  4.  D.  19«  2.  K.) 
In  Chris  ans  tres  vicini,  cum  in  quadam  declivilate  ordinarie 
residerent ,  et  quilibet  eorum  aquam  pluvialem  intra  septa  supe- 
riorum  suorum  edificiorum,  ne  vicino  noceret ,  capere  deberet  ^ 
medius  cum  inferiori  pro  censu  nominato  pactus  est,  quod 
aqua  sua  in  curiam  ejus  flueret ,  quando  cum  superior  per- 
cepisset,  et  aqua  de  medio  ad  inferiorem  plusquam  anno 
transivisset,  ordinavit  cum  medio  superfluxu  aquae  suae,  sicut 
et  ipse  medius  prius  ordinaverat  cum  extremo.  Postremus  ergo, 
qui  est  inferior  agens  in  medium  petivit  pro  se  sententiari  cum 
ipse  tantum  de  aqua  sua  secum  ordinaverit,  utrum  ipse  tluxum 
aquae  superioris  vicini  etiam  capere  debeat  cum  in  pacto  inter 
ipsum  et  medium  facto  non  fuerit  de  hoc  cautum.  Super  quo 
diffinitum  est  quod  pacta  ex  conventione  legem  accipiant, 
quod  solum  medius  debet  aquam  suam  propriam  et  non  vicini 
sui  superioris  in  fundum  inferioris  derivare.  Et  si  promisit 
medius  superiori  aquam  suam  capere,  eam  capiat  et  sine  damno 


41 

inferioris,  vel  ipsum  inlra  metas  suas  retineat  vel  alias  educat,  nc 
inferiori  sit  nociva. 

78.  De  aqua  pluviaii  et  stillicidiis  in  edifi- 
ciis  viilanis.  (H.  21«  A.  5.  l.B.  11''  3.  C.  4»>  4.D.  19''  1.  K.) 
Si  in  villis  ubi  pro  stillicidiis  tectorum  intersticia  vulgariter 
wer  dicta  (mezirka)  ray  chen  dimittuntur, vicinus exaltat teclum 
super  tectum  vicini  cavere  debet,  ne  stillae  descendentes  tectum 
inferioris  tangant,  alioquin  stillas  easdem  ad  stratani  publicam 
per  canale  deducere  compelletur.  Unde  nota,  quod  aqua  pluvialis 
dicitur,  quae  de  aere  cadit,  et  si  illa  naturaliter  noccat,  de 
ipsa  tunc  actio  non  dabitur  vicino  contra  vicinum  nee 
altericuique.  Si  autein  talis  aqua  opere  manu  facto  noceat, 
secundum  quod  vicinus  aliquid  aedificet,  vel  fundum  suum  ex- 
altet,  vel  tale  quid  faciat,  propter  quod  aqua  vicino  nocere  in- 
cipiat,  ex  hoc  dabitur  actio  aquae  pluviae  arcendae.  Sic  enim 
quisque  suam  domum  meliorem  facere  debet,  ne  vicini  faciat 
deteriorem.  Unde  quilibet  stillicidia  suorum  tectorum  capere 
debet,  nisi  jus  habeat,   quod  super  vicinum  cadant. 

79.  De  aqua  pluviaii  quantum  ad  agros.  (H.  21''A. 
5.  1.  B.  ll''  3.  C.  4^  5.-8.  D.  19''  2.  K.)  Jurati  de  Alba 
Ecclesia  proposuerunt  in  consilio ,  quod  rustici  villarum 
frequenter  coram  eis  conquerantur,  unus  de  alio,  quod  in  agro 
suo  faciat  fossatum,  in  quo  aquam  pluvialem  capiat  in  tanta 
copia,  quod  ager  vicinus  arridus  maneat  nee  rigetur.  Petiverunt 
ergo  informarmari.  Super  quo  sunt  instructi,  si  rusticus 
serere  et  arare  possit  sine  talibus  fossatis  ,  qui  dicuntur  sulci 
aquarii,  tunc  sulcos  tales  non  faciat,  et  si  facit,  tenetur  hac 
actione,  licet  agri  colendi  causa  videatur  fecisse.  Sed  si  aliter 
Seminare  non  posset ,  nisi  sulcos  aquarios  faciat ,  non  tenetur. 
Item  si  opere  facto  aut  in  partem  superiorem  aqua  pluvialis 
pellitur,  aut  in  partem  inferiorem  derivatnr  actio  aquae  pluviae 
arcendae  competit.  Unde  dicitur  et  bene  aquam  pluvialem  in 
suo  retinere  vel  super  abundantia  ex  fundo  vicini  in  suum  de- 
rivare,  dummodo  opus  in  alieno  non  fiat,  omnibus  jus  esse : 
prodesse  enim  unusquisque  sibi,  dum  alleri  non  noceat,  non 
prohibetur.  Et  sciendum  est  hanc  actionem  superiori  adversus 
inferiorem  competere  ne  aquam ,  quae  natura  fluit,  opere  facto 
inhibeat,  per  suum  agrum  decurrere,  et  etiam  inferiori  adver- 
sus superiorem,  ne  aliter  aquam  mutet  superior,  quam  fluere 
natura  solet.  Et  nunquam  competit  haec  actio,  cum  ipsius  loci 
natura  aqua  nocere  possit ;  tunc  enim  verius  est  dicere  non 
aquam    sed   loci    naturam    nocere.    Unde    in  summa  actio  aquae 


44 

plnviuo  arceiidiic  luctim  tiahot,  si  u(|iiu  pliiviulis,  vel  qutie  cres- 
lil  ex  pluvinc,  iioicnl  iioii  luitiiriililt'r,  sed  operc  lucto ,  iiis, 
H^ri  colcndi  causa  illiid  opus  t'acliitii  «sil.  Nola,  quiu  tria  äunl, 
propicr  (|iMU'  inIVrior  loiiis  snpcriori  servil,  lex,  nulura  loci  et 
vetiislas,  id  est  serviliis  cujus  iion  exslat  memoria,  quae  semper 
|)i'(>  le<>:e  lialx'liir,  miiiuendariini  et  hreviendariim  scilicet  litiiim 
causa,  et  sae|)e  natura  loci,  et  veluslas  ceduni  leyi  siipervenienli : 
quaudo(|ue  eliaui  lex  et  natura  loci  ceduiil  vetuslali ,  quia  ut 
plurimum,  cum  occurrit  queslio  de  lalihus,  recurrilur  ad  senes, 
quorum  deterniiualioni ,  qualiler  ab  antiquo  res  se  liahuerit, 
slalur;  Uli  eliam,  (]ui  tempore  medio  credeiiles  jus  sihi  com- 
petere ,  praedicta ,  sive  siul  l'ossata  lacla ,  sive  aiiliqua  lossata 
übstructa  et  complanala  vel  alia  quaecunque  consimilia  possi- 
derunt  ,•  postea,  cum  ad  pristinum  statum  redacla  fuerint,  ad 
emendas  non  tenenlur,  cum  primus  excedens  dudum  lorsilan 
Sit   delunctus. 

80.  De  aqua  pluviali  in  aedificiis  urbanis.  (H. 
21»^  A.  5.  1.  B.  IP  3.  C.  D.  20'^  1.  K.)  Cum  domus  Petri 
«ludicis  in  Chrisans  esset  vendita,  et  exaltasset  emplor  pa- 
rietem  tectumque  domus  intantum  extendisset  et  prolongassel, 
quod  slillae,  quae  prius  tectum  vicini  non  langebant  jam  super 
teclum  cadere  solebant.  Quaesilum  est,  quid  sit  juris  in  boc 
casu.  Super  quo  responsum  fuit,  quod  parietem  licet  exaltare, 
dummodo  tectum  taliter  ordinetur,  quod  stillicidium  cadat  in 
illum  locum  terrae,  quem  prius  tangere  consuevit.  Unde  retro- 
duci  potest  stillicidium,  quia  in  nostro  magis  incipiet  cadere ; 
sed  produci  et  prolongari  non  potest,  ne  alio  loco  cadat,  stil- 
licidium,  quam  in  quo  posita  est  servitus;  levius  enim  facere 
poterimus  sed  artius  non.  Et  omnino  sciendum  meliorem  vi- 
cini conditionem  per  nos  fieri  posse,  sed  deteriorem  non  posse, 
nisi  aliquid  nominatim  in  Servitute  imponenda  exceptum  sit. 
Et  est  boc  generale  in  omnibus  servitutibus  in  quibus  vicinus 
vicino  et  domus  domui  servit,  cujusmodi  sunt  fenestrarum  et 
luminum  in  curiam  vicini  ^ecep^io,  aedificorum  altior  exaltatio, 
specialium  parietum  ratione  pacis  factio,  stillicidiorum  aversio, 
vel  in  canale  vel  in  tectum  vel  in  terram  captio,  imittendorum 
tignorum  in  parietem  vicini  missio,  foraminum  antiquorum  am- 
pliatio  vel  arctatio,  vel  quantum  ad  numerum  multi])licatio  vel 
minoratio,  vel  in  alio  loco,  quam  prius  fieri  consuevit  nova  po- 
sitio,   et  sie  de  multis   aliis  consimilibus. 

81.  De  aqua  fonlali  et  fontium  fossione.  (H. 
21^-  A.  5.2.  B.  Tl»»  3.  C,  4«  8.— 11.  D   20 ''2.  K.)  De  S  cardi  cz 


43 

interrogatutn  est,  in  qua  distantia  vicino,  a  fönte  vicini,  quem 
liabuit  ab  anliquo,  novum  fontem  fodere  liceat.  Super  quo  re- 
sponsum  est,  quod  in  suo  fiindo  cuilibet  licet  fonlem  fodere, 
ita  profundum  sicut  placet ,  sicut  et  in  altum  aedificare  nulli 
prohibetur.  Et  quamvis  in  suo  fodiens,  vicini  avertet  fontein 
vel  exsiccet,  tarnen  propler  hoc  cum  ipso  agi  non  potest,  nee 
etiam  actioni  de  dolo,  si  non  animo  nocendi,  sed  sui  causa 
profectus  id  fecit.  Item  qui  habet  haustum  fontis  alicujus  de 
jure,  iter  quoque  habere  videtur  ad  hauriendum.  Sicut  etiam 
tugurium  in  tuo  mihi  habere  licet,  si  habeo  pascuorum  ser- 
vitutem.  Equitare  vero  vel  cum  curru  fontem  accedere  illi 
non  licet,  qui  tantum  iter  ad  hauriendum  habet.  Item  si  fons, 
qui  serviebat,  exaruit  et  per  longum  tempus  iterum  fluere  coepit, 
servitus  recupcratur ,  quia  non  per  negligentiam  vel  culpam 
talis  servitus  amissa  fuit. 

Capituluin  de  arbitris. 

82.  De  arbitris  et  consiliariis  in  gener e. 
(H.  20«  A.  B.  8«  2,  C.  4''  12.  13.  D.  20*'  1.  K.)  Jurati  de  Pra- 
c  z  a  w  de  arbitris  et  consiliariis  et  conditionibus  circa  arbitra- 
tiones  et  amicabiles  ordinationes  servandis  quaerentes  taliter 
sunt  instructi.  Postquam  arbitris  causa  est  commissa  tunc 
quantum  ad  ipsam  auctoritas  judicis  expiravit  :  quia  de  caett^ro 
non  est  per  strepitum  judicii  sed  per  arbitrium  decindenda : 
«potest  tamen  judex  arbitros ,  si  negligentes  fuerint,  ad  causae 
decisionem  infra  dies  quatuordecim  faciendam  et  arbitrium 
pronunciandum  partesque  arbitrium  contradicentes  ad  poenam 
qua  vallatum  fuit,  solvendam  compellere  justitia  mediante. 
Item  arbitri  concordare  non  volentes  ,  de  consilio  arbitri, 
quem  eligere  possunt ,  vel  de  consilio  juratorum  communiler, 
quod  rogati  in  maniloquio  eis  exhibebunt  causam  ipsis  conw 
missam,  sine  debito  terminabunt.  Item  omne  arbitrium  vallan^ 
dum  est  poena ,  cujus  melu  partes  ad  ejus  ratihabitionem  co- 
gantur.  Item  si  facta  pronunciatione  arbitrii  statim,  vel  una 
pars  vel  ambae,  partes  ipsum  reclamaverint  sine  remissione, 
poenam  solvant  et  arbitrio  cessato  in  causa  procedant,  sicut  de 
justicia  fuerit  procedendum.  Si  autem  partes  audita  pronun- 
ciatione in  arbitrium  consenserint,  tunc  non  obstantibus  con- 
tradictionibus  et  reclamationibus  quibuscunque,  quas  postea 
fecerint,  super  arbitrium  poena  gratiose  soluta  in  suo  robore 
permanebit.     ünde,    cum  ad    breviandum    lites    labores    et    ex- 


44 

priisus  el  liiliffHs  i)urliiiin  »it  ud  arhitros  rccuniuduni,  (Ifhoiil 
disereli  iirhitri,  cum  eniendu  bursali  urhilrium  in  i'uclis  tniignis 
et  nrdiiis  cliam  ixxüia,  casus  et  privalionis  oiniiis  juris,  causae 
totalis  vallarc.  Tiniorc  naui(|nc  lalis  pocnac  arhilriinn  linem  dc- 
l)ituin  c()iis('(iiiiliir  et  ouinis  proccssus  juris  et  judicii  lollihir, 
et  siuipliciler  sulunovetur. 

83.  (j  u  a  I  i  (  e  r  e  ui  e  ii  d  a  et  p  o  e  n  a  a  r  h  i  t  r  i  i  s  i  t  m  o- 
deranda.  Ol.  22''  A.  ß.  B*  2.  C.  1).  21"  1.  K.)  Senlenlialum 
est  in  Clirisans,  si  partes  per  se,  vel  cautione  lidejussoris 
mag^na  poena  pula  cenluni  marcarum  ad  servandam  pacem  inter 
ij)sas  posita,  vel  per  arhilrium  ordinalum  stringunliir,  non  opor- 
tet, quod  aliqua  eurun»  leviler  excedens  tolani  poenam  vel  emeu- 
dam  solvat,  ymo  juxta  qualilatem  cxcessus  est  emenda  secun- 
dum  juratorum  conscienliam  inoderanda.  Primi  enim  arbilra- 
tores  pacem  inter  partes  ponentes  more  sapientum  ad  majus 
et  gravius ,  sicut  est  homicidium  vel  consimile,  quando  posset 
accidere,  respiciendo  emendam  vel  poenam  agravant  vel  augmentant. 

84.  De  arbitris  quantum  ad  processum.  (II. 
22''  A.  B.  S'«  2.  C.  4^^  14.  D.  21"  2.  K.)  Cum  arbilrium  semper 
deheat  procedere  et  nunquam  retrocedere,  si  tres  sint  electi 
arbilri,  duo  poterunt  in  causa  procedere,  et  ipsam  dilfinire,  si 
terlius  citatus  malitiose  vel  voluntarie  nolit  adesse;  dum  tarnen 
justo  impedimento  non  impediatur,  ac  si  tertius  praesens   esset. 

85.  De  arbitris  quantum  ad  privilegia  et  in- 
strumenta. (H.  23^  A.  B.  C.  4.  D.  21"  3.  K.)  Sententiatum 
est  in  P  r  a  c  z  a  w,  licet  testes  instrumentis  inscripti  de  jure  de- 
beant  esse  rogati ,  tamen  arbitri  causae  decisionem  de  alto  et 
basso  in  manibus  habentcs  quidquid  arbitrati  fuerint,  in  litteris 
possunt  scribere  et  sigillis  propriis  et  aliorum,  sicut  eis  pla- 
cuerit  sigillare.  Cum  enim  ad  arbitrandum  primo  rogantur,  non 
oportet,  quod  ad  litteras  scribendum  et  eas  sigillandum ,  quod 
est  tamquam  accessorium,  secundario   rogitentur. 

86.  De  ar  bitr  atio  nibus  super  excessu  ver- 
borum  et  factorum.  (H.  23«  A.B.  8"  2.  C.  ^^  15.  D.  2P  4. 
K.)  Jurati  de  Alba  Ecclesia  scripserunt  sie.  Lite  inter  partes 
per  arbitros  sub  ista  poena  decisa,  quicumque  verbis  ipsam  in- 
choaret  judici  et  juratis  in  tredeeim  talentis  denariorum  tenere- 
tur;  quicumque  vero  factis  ipsam  innovaret  manum  pro  manu, 
pedem  pro  pede  et  vitam  pro  vita  solveret  pro  emenda.  Accidit 
quod  in  taberna  unus  de  numero  dictarum  partium  alium  parlis 
adversae  vita  privavit  :  et  postquam  excessus  hujusmodi  ad 
judicem    et    juratos   per    querimoniam    devenisset,   quaesiverunt 


45 

a  partibus,  unde  delicluni  lale  verbis  an  factis  originaliter  pro- 
cessisset.  Actor  vero,  puta  frater,  occisi  respondil,  quia  pro- 
testaretur  in  hospitem  tabernarium,  quod  non  per  fratrem  suuin 
lis,  propter  quam  occisus  esset,  fuerit  inchoata.  Tabernarius, 
autem  idein  super  dicenda  veritate  requisitus  dixit,  quod  nollet 
testari  per  se  ipsum,  sed  alios  duos,  quos  vocauit  sibi  vellet 
assumere  pro  suo  testimonio  confirmando.  Deposuit  erg-o  ta- 
bernarius, quum  videret,  quod  ille  cui  homicidium  imponebatur 
fratrem  actoris  pugno  et  cultello  evaginato  laedere  voluit,  nisi 
ipse  intercepisset.  Alii  vero  duo  testabantur  solum,  quod  \i- 
derint,  quod  tabernarius  occisum  et  illum,  cui  imponitur  occisio, 
ab  invicem  separasset.  Quaerit  ergo  actor,  cum  tabernarius, 
quem  ipse  pro  teste  nominaverit,  et  in  cujus  testimonio  con- 
tentari  velit,  pro  se  sit  testificatus,  utrum  ejus  teslimonium  sibi 
non  debeat  justitialiter  sufFragari.  Ex  parte  vero  rei  quaeritur, 
utrum  testimonium  duorum,  quos  tabernarius  assumpsit,  non  sit 
testimonio  solius  tabernarii  merito  praeferendum  et  infra.  Inter- 
rogatur  ergo  primo ,  quae  partium  XIII  talenta,  per  quae  ar- 
bitrium,  quantum  ad  violentiam  verborum  est  vallatum,  potius 
secundum  dictum  testimonium  solvere  teneatur.  Et  secundo, 
quam  vim  testimonium  hospitis  tabernarii  habere  debeat,  utrum 
aequipolleat  testimonio  jurati,  vel  sit  minus.  Et  tertio,  utrum 
prius  sit  agendum  in  casu  praescripto  de  excessu  verborum,  de 
quo  partes  contendunt,  vel  de  homicidio  perpetrato  :  et  utrum 
per  homicidium  subsecutum  non  sit  poena  arbilrii,  quantumque 
ad  excessum  et  inchoationem  verborum  posita,  extincta  penitus, 
et  sublata.  Super  quorum  primum  diffinitum  fuit,  cum  nee 
hospes  tabernarius  nee  alii  duo,  quos  assumpsit,  testificati  sunt 
expresse,  quae  pars  litem  verbis  inchoaverit,  nee  de  eorum 
testimonio  suprascripto  apparet,  neutra  partium  de  inchoatione 
litis,  quantum  ad  verba  per  testes  hujusmodi  est  convicta.  Ad 
secundum  autem  dictum  fuit,  quamvis  circa  villanos  testimonium 
hospitis  aequipolleat  testimonio  jurati,  tamen  in  jure  civitatis  non 
consuevit  hoc  observari  et  maxime  in  causis  magnis  et  capitali- 
bus,  et  praecipue  cum  hospites  sint  tabernarii,  talibus  enim  non 
consuevit  tanta  fides  sicut  ceteris  hospitibus  non  tabernariis  ad- 
hiberi.  Ad  tertium  autem  dictum  fuit,  cum  excessus  factorum 
major  sit  excessu  verborum,  rationabiliter  prius  agendum  de 
excessu  facti  sicut  homicidii  est,  quam  verborum ;  poena  etiam 
verborum  in  praescripto  arbitrio  contenta  merito  judicatur  mor- 
tua  ex  homicidio,  cui  debetur  poena  capitis  subsecuto.  Volunt 
etiam    multa,   jura    sicut   est   rattionabile,    quod  poenam  capitis 


4i\ 

»K'W  vitnc  privulJoncin  .siislini'iis  mi  jxm'ii.iiii  aliain  iiiilhitenu«« 
ohli^rtnr. 

H7.  Ulm  III  Hrliilrorum  Ic  s  l  i  inon  i  ii  in  prHcferu- 
tur  Icsliiiionio  juriilonim.  (II.  2.'}''  I).  21''.)  I'ostquam 
du(»  iirhiiri,  in  quos  j)uiirs  foniproinisernnl ,  »(»runi  sex  jiiralis 
pro  (cstiliiis  per  eus  ud  lioc  ro^iitis  }irt)iti'iiiiii  proniinliassi'nl 
vi  poinaiii  arliilrii  parli  arhilriniii  iioii  scrvaiili  solvciKlcni  (Irpii- 
tusscnt,  accidit  |)c'r  incdiiiin  aiiniiii^  (piod  aclor  i-oiK|iir.stiJS  esl 
de  reo,  quiu  lermino  ptT  «rhifros  slaliilo  peciiniain  dccoin 
mnrcaruni  sihi  solvere  iieiflcxcril.  Pctivil  crf^o  pro  sc  scnlcn- 
tiari,  si  amho  arbitri  de  praelerilione  tcrniini  teslarentur,  ulriim 
reiis  in  dictis  decein  mariis  et  in  poena  arbilrii  non  esset 
juslicialiler  obligalus.  Reus  vero  respondit,  quod  testaretur 
in  sex  juratos,  quos  arbitri  in  pronuncialioiie  siipra  se  pro  te- 
slibus  slaluerunl,  quod  teriniiius  solutionis  dictaruin  deeein  inar- 
carum  nondum  advenerit,  et  in  poena  arbitrii  non  esset  juslitia- 
liter  obligalus.  Q^aesivit  ergo,  sijuralide  hoc  teslarentur,  ulrum 
eoruin  lestiinonium  non  sit  arbitrorum  lestimonio  praeferenduin. 
Contra  quam  responsionem  actor  replicando  quaesivit,  cum  ipse 
el  reus  in  arbitros  solummodo  tamquain  in  diirinito  res  causae 
inier  eos  ventilalae  consenserint,  nee  juratos  pro  lestimonio  pe- 
tiverinl,  et  arbitrium,  qualiter  factum  el  ordinalum  sit,  plus  sit 
notum  arbilris,  qui  ipsum  el  slaluerunt,  et  antequam  slatuerenl, 
saepius  cribraverunt  quam  juralis ,  qui  ipsum  tanlum  semel 
tempore  pronuncialionis  audiverunt ,  cum  eliam  arbitri  in  bis, 
quae  arbitrio  deserviunt,  juralis  aequipolleant  in  teslando,  ulrum 
in  hoc  casu  eorum  lestimonio  non  sit  standum.  Super  quo 
diffinitum  fuit,  quod  licet  allegaliones  acloris  lamquam  vaiidae, 
quando  validiores  non  obstant.  sunt  ralionabililer  admittendae  ^ 
tamen,  quia  in  casu  praesenli  arbitri  in  arbitrando  el  in  pronun- 
eiando  coram  teslibus  et  maxime  juralis  officio  suo  plenarie 
funcli  sunt  testimonium  juratorum ,  quos  arbitri,  quantum  ad 
hoc  sibi  quodammodo  substituerunt,  imo  praefecerunt,  est  dein- 
ceps  audiendum.  Sic  secus  esset,  forlassis  si  pro  lestimonio  pro- 
nuncialionis arbitrii  vocarenlur  testes  el  non  jurali  vel  lales, 
quibus  non  esset  lanla  fides  sicut  arbilris  adhibenda.  Sic  sen- 
tentiatum   est  in  Radis. 

88.  Modus  pronunciandi  arbitrium.  (H.  24*  A 
B.  C.  D.  22^  K.)  Rustici  villarum  inslructi  sunt,  quod  ad  pro- 
nunciandum  arbitrium  per  arbitros  rogandi  sunt  testes,  jurali, 
vel  alii,  quibus  possit  tanla  fides  sicut  arbilris  exhiberi.  In 
quorum    praesentia  primo   arbitri   quaerant  a  parlibus  utrum  re- 


I 


47 

cognascant  et  confiteaiilur,  quüd  de  omnibus  causis  et  qiiae- 
slionibus  inter  eos  ventilatis  in  ipsos  tamqiiam  in  arbilros 
consenserint  et  promiserint.  Quibus  respondentibus,  quod  sie 
arbitri  super  eo  facta  protestatione  concordent  partes  ad  in- 
vicem  etiam  tactu  manuum,  si  causa  sit  ardua,  injungeules  eis- 
dem,  quod  boni  amici  sint  mutuo  favore ,  diligentia  et  pro- 
motione  quibuslibet  se  semper  prosequentes ,  quodque  omnes 
et  singulos ,  qui  amore  ipsorum  faciunt  vel  dimittunt,  ad  ean- 
dem  servanda«!  amicitiam  inducant  sine  dolo.  Postea  vero  p.ro- 
missa  poena  vallationis  arbitrii  ipsum,  sicut  staluerunt,  pronun- 
cient.  Quam  promulgationem,  si  causa  est  temporalis  vel  me- 
moriae,  testium  comendent,  vel  quod  tutius  est,  scribant.  Si 
autem  est  perpetua  ipsam  redigant  in  scripta  sigillis  aulenticis 
roborata. 

89.  Arbitrorum  assumptio  judici  in  suis  juri- 
bus  non  praejudicat.  (H.  24''  A.  6.  B.  8^  1.  C.  4''  16.  D. 
22^  1.  K.)  In  causis  civilibus  et  criminalibus ,  quae  non  sunt 
inhonestae,  sicut  est  furtum,  spolium,  mortificatio,  stuprum,  in- 
cendium  et  consimilia  et  quae  in  praesentia  judicis  et  juratorum 
vel  contra  eorum  prohibitionem  non  sunt  factae ,  et  in  quibus 
pax  indicta  non  est  violata,  partes  possunt  etiam  irrequisitio 
judice,  dummodo  non  contemnatur,  de  scilu  tarnen  juratorum  in 
quacunque  parte  litis  in  arbitros  consentire.  Talis  enim  con- 
sensus  judici  in  suis  juribus  non  praejudicat  aliquo  modo.  Ex 
protervia  vero  temeritatis  si  partes  judice  non  rogato  in  ar- 
bitros compromiserint ,  compromissio  vigorem  habet  et  quae- 
libet  partium  solvet  LXXII  parvos  denarios  pro  emenda.  Sic 
sententiatum  est  in  consilio   civitatis. 

90.  Uxor  ratum  habebit  arbitrium,  cui  mari- 
tus  subjecit  se  sponte.  (H.  24**  A.  6.  B.  C.)  Si  vir  in 
arbitros  consensit  ratione  debitorum,  uxor  viro  ante  arbitrii 
pronunciationem  mortuo  arbitros  ipsos  rejicere  non  potest, 
imo  ad  audiendum  arbitrium  compellitur  ipso  jure  et  similiter 
heredes  :  tarnen,  si  aliqua  sunt  promissa  personalia,  quae  solum 
personam  respiciunt  singularem,  sicut  homagia  et  consimilia, 
illorum  arbitria  non  ligant  heredes,  nisi  in  compromisso  de 
heredibus  fiat  mentio  specialis.  Sic  sententiatum  est  in  concilio 
Juratis  in  Gayow. 

91.  Arbitri  pro  se  ipsis  de  compromisso  te- 
stari  non  po  ssu  n  t.  (H.  24^^  A.  6.  5.  B.  8^  2.C.5.  D.  22''3.K.) 
Sententiatum  est  juratis  in  Schirnabicz,  si  una  partium  vel 
ambae  partes  negant  arbitros  et  compromissum    in  eos  factum, 


48 

liiiic  si  ulii  iion  sinit  Icslcs,  iirlnlii  \h'o  sc  ipsis  de  compro- 
niisso  tc'stiu'i  iioii  possiiiil.  ^'cr)l()  ciiiiii  sihi  ipsi  teslis  iduneus 
esse  polest.  l'nde  ail)itii  eleeli  pr;ieei|)iie  in  ejinsis  iiiiijiiiis, 
in  hoc  cauli  esse  debeiil,  qiiod  a  |)artJl)iis  super  eoiiiproinisso 
in  eos  ruclo  lilterus  pelunt,  vel  sub  hoiio  lesliinoiiio  urbilriuin 
assiiinatit. 

92.  Si  uniis  arbilrorum  morilur  alius  a  s  s  u- 
matur.  (II.  25"  A.  (J.  5.  B.  8"  2.  C.  5"  3.  I).  23"  1.  K.)  Piopler 
morlein  uiiiiis  arbitri  causa  noii  est  lili^ialiler  inehouiida  ,  sed 
poliiis  in  lociini  niorliii  alins  assiiinafiir  ,  (pii  ( um  celeris  ar- 
bitris    causam    de    iiuvu    traclans    ipsam   aniicabiliter  lerminabit. 

93.  De  super arbi  Iris.  (H.  25«  A.  6.  6.B.8"  2.  C.  5M. 
D.  23"  2.  K.)  Ex  bis  quae  jurali  de  Gostcl  in  causam  cujus- 
dam  judaei  mortui  proposuerunt ,  sententiatum  est.  Si  causa 
cominiltitur  sepfem  arhilris  ita,  quod  quidquid  major  pars  eorum 
ordinaverit,  debeat  observari,  et  tandem  tres  eorum  aucloritalem 
suam  committant  quarto  ex  eisdem  Septem,  alii  vero  tres  com- 
miltant  vices  suas  cuidam  alteri  diclo  numero  septenario  non 
incluso;  tunc  ille  quartus  quem  primi  tres  assnmpserunt  polius 
est  Superarbiter  dictae  causae,  quam  extraneus,  quem  Ultimi 
tres  eligere  curaverant. 

94.  Arbitri  de  alio  judicio  possunt  eligi. 
(H.  25»  A.  6.  7.  B.  S^  2.  C.  3^  5.-6.  D.  23«  3.  K.)  Ad  in- 
terrogationem  civium  deChremsir  sententiatum  est.  Quamvis 
Sit  consilium,  quod  viri  discreti  in  judicio,  in  quo  causa  ven- 
tilatur  aliqua  pro  litis  ejusdem  causae  decisione,  residentes 
pro  arbitris  eligantur,  tamen  si  arbitri  alterius  loci  seu  judicii 
per  partes  electi  fuerint,  electio  valet.  Error  autem,  labor,  ex- 
pensae,  seu  fatiga ,  quae  ex  hoc  partibus  insurrexerint ,  eorum 
improvidentiae  rationabiliter  imputantur.  Pronunciatio  vero  ar- 
bitrii  et  vallatio  poenae,  qua  ratificatur,  solum  coram  juratis  seu 
probis  viris  judicio  venlilationis  causae  subjectis,  ut  futuris  tol- 
latur  materia  quaeslionis,  sunt  necessario  facienda. 

Capituluiti  de  ariniis. 

95.  De  armis  et  eorum  emendis.  (H.  25«  A.  5.  2. 
B.  8^  1.  C.  5»  7.-8.  D.  23«  4.  K.)  Dominus  de  Chrisaus 
scripsit  sie.  Postquam  Martin  us  Petrum  vulnerasset,  et 
de  Chris  ano  in  quandam  villam  proprium  habentem  judicem 
fugisset,  idemque  judex  in  providendo  Petro  de  justitia  moram 
traheret,  judex   de  Chrisano    cum    suis    juratis  diclara   villam 


49 

sublnlrans  jndicio  praescdit  et  aclu  judiciario  finito  g-ladium  ac 
arma  caetera,  quibus  Martinus  in  vulnerando  Petrum  usus 
fuerat,  secum  extra  villam  deducere  volebat.  Petiverunt  ergo 
judex  et  jurati  villae  sententiari  utrum  actus  judiciarius,  quem  judex 
de  Chrisano  eis  irrequisilis  exercuit  effeclum  debitum  sit  sor- 
titus.  Secundo  queruut  ulrum  gladius  et  arma  praedicta 
ad  proprium  judicem  villae  et  ad  judicem  de  Chrisano  vel  ad 
dominum,  cujus  Martinus  est  subses  et  homo,  ad  quem  etiam 
emendae  judiciales  per  Martin  um  solvendae  spectant  de  jure 
debeant  pertinere.  Tertio  interrogant  utrum  in  omni  casu 
vulnerationis  judex  habeat  potestatem  a  reo  arma  recipere,  vel 
si  aliquis  sit  casus,  in  quo  ipse  non  debeat  exigere  de  jure. 
Ultimo  queritur,  quae  sit  emenda  evaginationis  gladiorum  et 
aliorum  armorum.  Quibus  responsum  est  ad  primum,  quod 
nisi  consensus  propriae  villae  accesserit  vel  ratihabitatio  ipsius 
sit  subsecuta  actus  judiciarius  quem  judex  de  Chrisano  in  villa 
praefata  fecit,  non  valuit.  Sicut  nee  confessio  coram  alieno 
judice  non  praejudicat,  sie  nee  sententia  a  non  suo  judice  lata, 
vigorem  habet.  Ad  secundum  autem,  quod  gladius  et  arma 
nee  ad  judicem  de  Chrisano,  nee  ad  dominum  Martini,  sed 
tantum  ad  proprium  judicem  villae  sicut  et  ad  quemlibet  alium 
judicem,  coram  quo  causae  vulnerationum  et  insolentiarum  agi- 
tantur,  et  judicialiter  tractantur,  pertinet  pleno  jure.  Nisi  enim 
hoc  concederetur  et  judices  ad  compescendum  insanias  inter 
homines  alterius  dominii  se  non  interponerent,  nee  etiam  labo^ 
ribus  et  fatigis  ac  vitae  periculo  se  et  eorum  familiam  pro  eo 
velut  saepius  accidit  exponerent  quoque  modo.  Circa  ter- 
tium  vero  est  distinquendum,  quod  si  ineusatus  pro  causa  san- 
quinis  vel  indisciplinae  respondendo  confessus  fuerit,  quod  id 
fecerit,  vim  vi  repellendo,  id  est  notwer,  et  hoc  secundum 
justiciam  probaverit,  tunc  judex  non  habet  jus  ad  arma.  Talia 
enim  sunt  arma  defensoria,  quibus  est  licitum  homini  uti,  sicut 
licet  sibi  a  violentia  se  et  sua  defcndere.  Si  autem  alio  modo 
responderit,  et  in  causa  ceciderit  vel  composuerit,  tunc  arma 
sunt  judicis.  Talia  namque  sunt  arma  olFensoria,  quorum  usus 
est  prohibitus,  sicut  et  offensio  est  prohibita,  vicem  jure  etiam 
naturali.  Ad  quartum  vero  responsum  fuit,  quod  pro  sim- 
plici  evaginatione  gladii  cedunt  judici  decem  grossi  pragenses, 
de  extractione  videlicet  LX  et  de  intrusione  similiter  LX  dena- 
rii  parvuli»  De  evaginatione  vero  facta  (in  die  forensi,  et  de 
balislae,  vel  arcus  tensione,  quocumque  tempore)  facta,  aliquis 
convincilus  solo  jurato  vel  duobus  testibus  idoneis,     et    solum 

4 


«If  L'VHfiiiuilioiu'  tiili  judici  dno  cl  civiluli  triii  Itilcnlii  scrivat. 
De  Iciisioiic  Ncro  jirciis  et  hiilisliic  JiKtici  (riii  liilciMii  et  civiliiti 
diio ,  vcl  nullius  ipsiiis  pciroicliir  ciillcllo.  (,)iii(iini(|ii('  vrro 
iMiiii  ^liidio  pi-iKlixo  hili  ikiiIo  iinciiliL^  fiUTil,  \v\  per  jiiratiim 
seil  diios  IcsU's  idoncos  de  lioc  iictMisiilns  riicril,  judici  tres 
tVrloiu's  oros.soniiii  cl  ciMlali  rcrloncni  sohcl  pro  enuMida. 
LiiiKtii,  ciisiiis,  srniris  il  (.iiilcra  lidia  ollViidiciila  sul»  eincnda 
cunsiniili  proliilx'iitnr.  lU'tii  apiid  (pH>iiiciiin(|iM'  iiifra  anibitiim 
civilalis  iiillclliis  lon^iis,  qiii  dicilnr  nnsoricor,  slccli- 
nicssor,  ciiifiiilo  siispeiisiis  deprcluMisiis  liitTit ,  dahil  judici 
uniini  talentuiii,  et  assi^Miahil  rullclliiin,  \v\  ipsiiis  iiianiis  (raus- 
l'odiantur  cullcllo,  (jui  vcro  cullellum  lalcm  in  caliga  latenter 
|)()rlaverit  et  furlivc ,  judici  del  (piincpie  lalcnla  vel  manum 
aiiiillat.  Arnia  vero  rcli(|iia,  piiUi  paiireriuni  seu  loricam ,  ga- 
leain,  milrani  fcrrcaiu,  llioiaceia,  cirolliecas  concalhenatas  et  alia 
hujusinodi  ad  vulnerandum  directe  non  ordinala  judex  a  por- 
laiitihus  ad  nocendum  et  oireiidenduni  recipere  polerit  pleno  jure. 
Sed   nulla  poena  bursulis   est  sibi  et    armis  talibus  persolvenda. 

Capitiiliiiti    de   arreistatioiie. 

95.  D  e  a  r  r  e  s  t  a  l  i  0  n  i  b  u  s  p  e  c  o  r  u  m,  v  e  s  l i  u  m,  r  e ru  m 
p  r  0  p  r  i  a  r  ii  in,  alienarum,  concessarum,  obligatarum, 
V  e  n  (1  i  t  a  r  u  ni ,  d  e  p  o  s  i  t  a  r  u  ni ,  ,v  e  c  t  o  r  i  b  u  s  c  o  in  m  i  s  s  a- 
r  u  m  et  a  1  i  i  s  in  g  euer  e.  (H  2G'  A  7.  1-2  B  8'' .  3  C  5« . 
9-11  D  24M  K  IIP.  1.)  Anliquum  jus  habet:  quod  arre- 
slatio  f'acia  de  ecjuis,  vaccis  et  rebus  aliis  tempore  generalis 
guerrae  siib  vexillo  seu  banirio  principis  receptis  cassa  est  et 
iiiiila.  lleni  seiileiilialum  est  ^J,  in  judicio  civitatis  quam  tam 
ad  loca  diversa  "),  quod  res  doinini  in  potestale  servi  seu  pro- 
curatoris  ^)  pro  debilis  servi,  in  quibus  obligatur  pro  se  ipso 
arreslaii  non  possunI  :  pro  debilis  aulem  domini  possunt,  et  si 
talis  an  estatio  lial  in  alieno  judicio ,  et  praecipue  quod  non 
subjacet  juri  Brunnensi  "*},  quanivis  fiat  per  arrestatorem  qui  est 
rtsidens  cum  domino  rerum  in  uno  judicio  vel  est  ejus  con- 
civis  seu  vicinus  ;  lamen  adhuc  idem  dominus  cum  arrestatore 
a  d  aliud  Judicium,  ubi  res  arrestatae  sunt,  pro  eis  disbrigandis 
dcclinabit.      Item    si    dominus    res  non  per  servum   et  procura- 


')  A.  discussum.    ^)  HD.     ^)  AK.     "*)  A.  jurisdictioni  dominii  arres- 
tati,  K.  in  quo  dominus  rerum  residet. 


51 

torem ,  sed  per  aliqnem  sibi  concivem  vel  vicinum ,  qiii  eliam 
proprias  res  habet  ad  locuin  allerius  judicii  transinittit :  lunc  si 
hoc  notorium  est  vel  coram  probis  viris  de  Iransmissione  reriim 
et  commissione  proteslatioiiem  prius  fecit ,  quanivis  apud  eun- 
dem,  qui  res  ducit,  arrestcntur  pro  debitis,  in  quibus  idem  pro 
se  ipso  lenetur^  vel  pro  aliqiio  delicto,  quod  committit ,  dato 
etiam,  quod  confiteatur  res  easdem  suas  esse,  adhuc  talis  ar- 
restatio  domino  rerum  nulluni  praejudiciuni  generabit. 

Immerito  enini  dominus  pro  debitis  et  culpis  vel  ex  falsa 
confessione  ductoris  reruin  reljus  propriis  fraudaretur.  Item  si 
debitor  et  creditor  ambo  sint  in  eodem  judicio  residentes  et 
creditor  contenito  judice  proprio  debitorein  ,  qui  adparendum 
juri  certus  fuit,  coram  judice  cum  rebus,  quas  ducit  occupet 
alieno ,  pro  contemtu  tali  nisi  causam  rationabilem ,  quae  ad 
hoc  ipsum  moveat^  assignet,  solvet  emendam  bursalem,  quam 
jurati  duxerint  (sibi)  imponendam ;  et  non  taxatur  ad  tantum 
vel  ad  tantum  nominatim  talis  emenda,  quia  secundum  juratorum 
conscientiam  consideratis  personis  et  causis  occupalionis  potest 
aliter  et  aliler  moderari. 

96.  Sententiatum  ^)  est  (Juratis  in  Crumplaw)^),  quod 
equi,  vestes  et  quaecumque  res  mobiles  alicui  ^)  concessae  vel 
obligatae  et  per  illum  ulterius  delusae,  venditae,  vel  alio  modo 
quocumque  alienatae  non  apud  illum  ,  in  cujus  potestate  in- 
veniuntur,  sunt  arrestandae,  sed  ab  illo  sunt  juslicialiter  repe- 
tendae,  cui  primo  fuerint  concessae,  vel  obligatae;  et  hoc  in- 
tellige^),  de  personis  honeslis  et  fide  dignis,  quia  secus  est,  de 
personis  levibus  et  suspeclis,  quae  una  cum  rebus  possunt  oc- 
cupari ,  donec  fidem  faciant ,  per  quem  modum  res  in  eorum 
venerint  potestatem. 

97.  De  arr  esta  ti  0  ni  bus  equorum,  quantum  ad 
excla  mat  ionem ,  mortem,  furtum,  spolium  et  alia. 
(H  26\  A  7.  3.  B  9».  1.  C  5^  11-15  D24\  l.K  111\  1.) 
Qui  equum  errantem  in  campo  vel  alibi  ceperit  propter  hoc 
tractu  temporis  eum  obtinere  non  potest,  quod  in  foro  publico 
de  ipso  exclamalionem  voce  praeconia  fieri  procurat.  Item  si 
equus  arrestatus  et  pecunia  taxatus,  antequam  dies  judicii,  in 
quo  obtiueri  debet^  venerit,  moriatur:  obtentor  super  cute  equi 
cum  testibus  jurabit  sicut  in  equo,  si  viveret,  jurasset;  si  autem 
equum  per  furtum  vel  spolium  amiserit ,  in  cruce  jurabit  cum 
testibus,    et    si    ipse  vel  aliquis  testium  in  juramento  ceciderit, 


')  deffinitum  K.     *)  D.     3)  aliter  A.     ")  Intelligendum  est. 

4* 


y4 

ttixtiiii  i^olvet.  Itcin  si  ille  ^  cui  ('(|iiiis  arrcstiitiir  pctit,  dchel 
silii  stiiliin  snjtcr  riiiiliom'iii  lidcjiissorjiitn  ^  «inod  nun  siio  viil- 
UiiriU'r  (lulo  ji^oscliol  ')  ud  iiiiiiisioiii-in  (liuiil,  |)i'()|)iiiiiii  ussi^j^iiiiri  ^ 
cl  iion  oportet  (|uo<l  judex  orlo  diclnis  cum  u|>iid  sc  retineut, 
sicul   in   viliis   ali(|uibus   iieri   consiiuvit. 

98.  De  H  r  r  e  s  l  a  I  i  o  II  i  I)  ii  s  c  (|  u  o  r  n  m  ;  a  d  (j  n  o  t  p  o  s- 
sinl  devoivi  et  (|  ii  o  I  o  jndicio  dclieant  ohlin(;ri. 
(II  27«  A  7.  4.  B  W  2.  C  5«  15.  I)  2  4''  2.  K  111''  2.) 
Aiiti((ua  (rivil'alis) '^)  statuta  diciinl  sie:  Si  de  cquo  arrestalo 
iilc  (|ui  occu|)atiis  c^^t,  stiuni  statiicril  vcnditorein,  lilier  erit  et 
sie  de  eeleris  ^  propter  hoc  tanien  qnainvis  ad  lerliuni,  <|uar- 
Inm,  qnintnm  el  sie  deiiiecps,  equiis  devoivi  ')  possil,  semper 
in  lerlio  jiidirio  ecjuiis  <lel)ct  oblineri  vel  ainilti  ad  parcendum 
|)artiiim  lahorihiis  et  expeiisis.  Ileni  si  arrestalus  devolvit 
equinn  ad  ali(piein  in  terra  residentem,  illiiin  per  dies  XIV  in 
uno  judicio  nnus,  ad  alium,  ille  ad  terlium,  et  idem  ad  quar- 
tnni,  et  quarlus  ad  quinlum  et  sie  per  ordinem  qnolquot  sunt, 
eqiium  devolvcre  possunl  el  siniililer  fieri  polest  quovis  tem- 
pore medio  inier  diela  tria  judieia  currente.  Item  si  arreslatus 
termino  praefixo  illiim  ad  quem  efiiium  devolvit  quem  nomina- 
tini  expressil  et  ad  quem  staluendum  se  voluntarie  obligavit  in 
persona  propria  non  statuerit,  nisi  legilimum  obstet  impedi- 
nientum,  arrestans  sine  juralis  ^)  et  teslibus  equum  obtinet 
ipso  jure. 

99.  Arrestatores  equorum  ignoti  et  eorum 
t  e s  t e s  sunt  d i  v  i s  i  m  e x a  m  i n  a  n d  i  et  de  I  o  c i s  t  e m- 
poribus  ceterisque  c  ir  c  u  mst  an  tiis  dili  genler  i  n- 
terrogandi.  (H  27«  A  7.  5.  B  9M.  C  5^  1.  D  25«  1. 
K  1 1 2«  1 .)  *)  Cuidam homini  üde  digno  (de  B  o  z  k  o  w  i  c  z)  *')  equus 
arrestalus  fuit.  Qui  cum  XXti  probis  viris  vicinis  suis  veniens, 
et  equum  per  modum  repulsionis  obtinere  volens,  ex  eo,  quod 
unus  leslium  in  juramenlo  ceciderit  equum  perdidil  eundem  pro 
quo  dominus  ejus  Jessco  de  Bozkowicz  juralis  scripsit 
quod  *)  multum  miraretur  de  hoc  jure  ^),  quod  ignotus  veniens 
et  equum  arrestans,  ipsum  potius  metterlius  deberel  obtinere, 
quam  arrestalus  cum  fidelibus  hominibus  vicinis  suis  equum, 
quem  in  sua  habet    poteslale,    valeat   conservare,     cum    tamen 


')  geschub  A.  D.  K.  ^)  jurium  A.  ^)  volvi  D.  ^)  juramoitis 
A.  K.  ^)  accidit  quod  K.  ^)  H.  D.  ')  D.  H.  dagegen  A  villa 
K  illius  hominis.     *)  jurando  quaeret  A. 


53 

jus  commune  habeat,  quod  quilibet  homo  bonae  famae  melius 
honorem  res  et  corpus  suuni  potest  det'endere,  quam  sibi  pos- 
sint  per  alium   decertari. 

Eodem  modo  postea  anno  fere  transacto  ^) 
quidam  venia ns  de  Gostel  equum  cuidam  noto  et  honesto 
viro  civi  de  Iglavia  arrestans  cum  equum  eundem  meltertius 
obtinere  vellet,  arrestatus  de  Iglavia*^)  communitatem  cujus- 
dam  villae  dictae  Gozel  adduxit,  qui  circa  XXX  existentes 
omnes  exhibuerunt,  se  ad  jurandum,  quod  dictus  equus  de  ca- 
bella  adhuc  in  Gozel  (sua)  existente  genitus  esset,  et  quod 
per  totam  vitam  suam  a  dicto  cive  Iglaviensi  habitus  fuisset, 
et  de  hoc  etiam  jurati  de  Iglavia^)  suis  litteris  testabunlur 
scribentes  similiter,  quod  mirarentur  de  jure,  quo  mettertius 
gaudere  debet  arrestans,  quoscumque  testes  adduxerit  contra 
superabundans  et  fide  dignum  testimonium  arrestati.  Ordinatione 
itaque  inter  arrestantem  et  arrestatum  amicabili  facta  ^) ;  ju- 
rati et  (sapientes  consilii)^)cribrantes,  quod  fr e- 
quenter  fraus  et  dolus  circa  arrestatores  hujusmodi  fieri  ^)  con- 
sueverunt  visuni  est  eis  rationabile  esse,  quod  arrestans  si  non 
est  bene  notus  secundum  mansionem  famam  et  vitam  diligenter 
est  examinandus  et  interrogandus  de  tempore,  loco  et 
aliis  circumstantiis,  quas  judex  et  jurati  pro  experienda  veri- 
late  viderint  expedire.  Et  simiHter  testes  sui  divisini  et 
s  e  c  r  e  t  e  sunt  peraudiendi  et  requirendi.  Unde  sint,  utrum  vicim 
arrestantis  sint,  et  qualiter  eis  constet,  quod  equus  arrestatus 
per   ipsum  habitus   fuerit? 

Utrum  sibi  sit  genitus,  ipsum  emerit,  vel  ipsum  latrocinio 
obtinuerit,  sive  furto  ?  Ista  enim  sunt  pro  tanto  facienda,  quia 
si  arrestans  per  testes  arrestati  repulsus  fuerit,  non  solum 
equum  perdet,  imo  cum  duobus  teslibus  suis  tamquam  perjuri 
unguis  sunt  privandi,  si  eas  cum  XV  talentis  non  habuerint  li- 
berare,  a  qua  poena  arrestatus,  quamvis  repellendo  cadat  in 
testimonio,   est  exemtus. 

100.  De  arrestationibus,  quantum  ad  obten- 
1 0  r  e  m  ,  t  e  m  p  u  s  et  m  o  d  u  m  o  b  t  i  n  e  n  d  i.  (H  27^  .  A  7 .  6 
B  10».  1-3  C  ^K  2-5  D  25\  1  K  112^2  )  In  Chremsir  senten- 
tiatum  est,  quod  arrestans  equum,  quem  arrestat,  potest  met- 
tertius (probabilium  virorum)  ^)  obtinere;    et  si  arrestatus  vult 


')  Item  in  jilio  casii  B.     ^)  praelibatiis  K.    ^)  lilius  loci  R.    ^)  cri- 
batus  est  casus  iste  quod  K.    '^)  A.     **)  accidere  D.     ^)  K. 


54 

(Mim  roppllrrc,  «icbcl  de;  hoc,  nritcqiuim  super  cqiio  jiircl,  pro- 
tcslnlioncm  luccre ,  (pui  oinmissa  si  urrcsluns  mellerlius  super 
v{\\w  jnravcrit ,  Irstiniom'iim  siiutn  iiKcrius  rcpclli  nou  p()t(!sl. 
El  similitcr  nun  iirn-staiis  rcpiilsioiicm  arrcshifi  viill  rcpellcn;, 
di'bcl  de  lioc  prolcslari,  niilcqunni  jururc  incipiat,  super  cruce ; 
et  si  vok'iis  repcllcre  pclit ,  induciac  (pialuordecim  dicrum  sibi 
suul  dundae  pro  suis  lestihus  slalucndis.  Ili-in  si  urresluns  ad 
arreslali  scu  judicis  iulerro^alioiicui  de  rata  lanli  vel  lanli  tem- 
poris  lorauv  judicio  eonfessus  fueril,  pula  si  dixeril,  (juod  inlra 
Ires  aiinos  ((piiini  perdidcril ,  et  arrcslalus  oblif^d  se  ad  pro- 
banduni,  (piod  aiile  (pialuordecim  auuos  e(pinui  eineril  et  i  n- 
terim  *)  in  sua  poleslale  lenuerit-,  talis  probalio  est  i)roI)ationi 
arreslantis  ralionabililer  '^)  praefcrenda.  Et  similiter  si  arrestans 
dixerit,  se  equuin  anle  decem  annos  perdidisse  et  arreslalus  per 
facti  evidentiam  videlieel  per  dentes  poledrales  (qui  vulgariter 
F  u  1  c  z  e  n  d  dicnnlur)  **)  probaverit,  equum  non  tanlo  tempore  vi- 
xisse,  arrestans  equum  perdet.  Item  equum  obtinens  frenum 
et  equi  babbata  non  obtinebit  '*)  ipso  jure. 

101.  De  arrestatione  equorum,  quantum  ad 
tesles  et  testium  repulsionem  et  modum  jurandi. 
(H  28»  A7.  7B  10«.  3  C  5\  5-7  D  25\  2  K  112^  2.)  Equum 
arreslatum  obtinere  debens ,  jurabit  mellerlius  in  equo.  Et  si 
pars  adversa  ipsum  voluerit  repellere,  jurabit  in  cruce  cum  XX 
teslibus  sibi  assumtis,  quod  primus  et  sui  testes  false  juraverint; 
et  si  tcrtio  iterum  adversa  pars  eosdem  XX  et  unum  voluerit 
repellere:  pro  quolibel  statuet  septeni,  hoc  est,  V  solidos  lon- 
gorum  sine  tribus ,  qui  similiter  jurabunt  in  cruce ,  quod  pre- 
diclus  XX''  et  unus  falsum  praesliterint  juramentum ;  et  ulterius 
testium  repulsio  non  procedit.  Protestatio  tarnen  semper  debet 
repulsioni  praemitti,  (sicut  in  praecedenti  sententia  continetur). 

102.  De  arreslationibus  equorum  concessorum. 
(H  28«  A7.  8  B  10«.  4  Co''.  7  D  26«.  1  K.  113«.  1.)  (Sen- 
tentiatum  est  in  concilio  civitatis)  ^)  si  PetrusPaulo  equum  con- 
cessit  et  Andreas  equum  eundem  a  Paulo  emit,  talem  equum 
Petrus  de  jure  non  polerit  apud  Andre  am  arrestare,  imo 
P  a  u  1  u  m  cui  ipsum  prima  vice  concessit,  debet  pro  eo  impetere 
forma  juris;  secus  autem  esset  fortassis  si  Paulus  equum 
Pelro  subtraxisset. 


')  secunduni  terminuni  K.  ^)  rationaliter  A.  ')  D.  fehlt  H.     *)    ob- 
linet  A.     ^)  D.  Discussum  est  A.  Deffinitum  est  K. 


103.  De  arrestalione  equi  subtracti,  (H  28*'.  A 
7.9  B.  10\  5  C  5^  8  D  26^  3  K  113^  3.)  Jurati  de  Chrem- 
sir  scripserunt  sie  ^):  Equo  arrestato  actor  coram  judice  est 
conquestus  quod  equum  euiidem  noctis  tempore  sibi  sublracluin 
velit  justicialiter  obtinefe.  Reiis  vero  respondit,  quod  equum 
eundem  tempore  diurno  emerit,  de  quo  suum  vellet  staluere 
venditorem.  Quod  cum  termino  staluto  non  facerel,  sed  tan- 
tum  personaliter  compareret ;  quaesitum  est  a  judice,  cum  de 
crimine  furti  se  non  expurgaverit ,  nee  venditorem  equi  sta- 
tuerit,  in  qua  sibi  obnoxius  sil  emenda. 

Super  quo  senlentiatum  fuit :  ex  quo  actor  non  est  con- 
quaeslus,  quod  reus  equum  sibi  subtraxisset,  et  quod  ipsum  de 
f'urto  vincere  vellet,  sed  tantum  dixit,  quod  equum  sibi  sub- 
Iractum  obtinere  vellet:  sufficit  quod  reus  equo  perdito,  si  tarnen 
est  homo  bonae  famae  et  prius  honeste  se  conservavit,  honorem 
suum  simplici  defendat  juramento.  Quo  facto  ab  instantia  ju- 
dicis  absolvetur ,  vel  saltem  pro  juramento  LXXII  parvos  de- 
narios  ratione  emendae  judici  praesentabit. 

104.  De  arrestationibusetconfessionibusmu- 
latis.  (H28^  A  7.  10.  B  [OK  1.  C  5\  9.  D  26»  2.  K  113'»  3.) 
Cives  de  Wyssaw  scripserunt  sie:  Equo  nobiscum  arrestato 
et  usque  ad  quartum  qui  pro  eo  respondere  deberet  devoluto  : 
idem  inhabitatione  sua  coram  probis  viris  et  scabinis  negavit 
equum  esse  suum ;  poslea  vero  astans  pro  tribunali  dixit  per 
abrasuram  seu  tonsuram  equum  in  tantum  immutalum  esse,  quod 
eum  prima  vice  non  cognoverit ,  sed  modo  ex  certis  signis 
plenius  instructus  confitealur  eum  suum  esse.  Quaeritur  ergo 
ab  adversario,  utrum  talis  mutatio  confessionis  sibi  non  prae- 
judicat  in  suo  jure?  Super  quo  diffinitum  est,  quod  ncgalio 
extra  Judicium  facta  eidem  non  obstat ,  postea  in  judicio  con- 
fitenti  ^  ad  hoc  enim  quod  negalio  noceat  confitenli  requirilur, 
quod  sciens  non  per  errorem  facti  confiteatur,  alias  enim  con- 
fessio  sibi  non  praejudicat,  dummodo  ante  sententiam  proba- 
verit  se  errasse. 

105.  De  arrestationibus  equorum  quantum  ad 
judicia  diversa.  (H  28^  A'.  7.  11.  B  10^  2.  C  b^ .  10. 
D  2(3''.  1.  K  113''  1.)  Cives  de  Chremsir  scripserunt  sie: 
ünus  de  nostris  cuidam  advenae  equum  vendidit,  qui  paulo- 
post  in  oppido  dicto  Potenstat  est  occupatus.  Veniens 
ergo  ad  Vena   ad  nos  n  o  s  t  r  um  co  n  vic  em  m  onui  t,   quod 


')  D.  fehlt  in  A.  Nota  caauni  K. 


50 

in  rolenstul  veiiirel  et  L'(|uiim  iirrcsfalmii  dishri^nrrl.  Onod 
fluerc  recusniis  dixil :  (pii«  jus  c r  c  in  s  i  r  c  ii  s  e  Imlxüct,  (piod  (mumis 
in  doninm  siinin  prju'scnlnndns  cssut.  Cni  ndvena  rcspoiidil  ; 
quill  nu(|iiii(|iiiiiii  hoc  fiu-crc.  possol,  ex  co,  (juod  0|»|)i(liiin 
P  o  l  e  n  s  I  u  I  ulerclnr  jure  M  u  ^»^  d  b  u  r  jr  e  n  s  i  u  ni,  in  cpio  serva- 
retur  (jnod  e(|uus  in  loco ,  id)i  nrrcslatnr,  (am  diu  servundus 
esl,  donec  causa  arresfalionis  linaliler  lucril  decisa.  Mudo  (piia 
enilor ,  qui  veiiditorem  slatuere  non  polest  ecpnim  perdidil, 
quaeritur  in  cujus  daninuin  eadcm  debeat  pcrdiliü  redundarc. 
S  u  |)  e  r  (j  u  o  diiriniluni  est,  quod  in  vcndilorcs  ;  cum  cnini  ille 
in  Pole  n  s  t  n  l  ubi  >  iji^t'l  jus  M  a  <^  d  I)  u  r  j>;  e  n  s  e  et  non  ehre  m- 
sirense  venire  nolucril  emlori  ad  solutionem  valoris  equi  et 
ad  inleresse  ralionabililer  obhg^alur.  Et  hie  collige,  quod  aclor 
et  reus  consueludines  et  jura  locorum,  in  quibus  lilij^ant,  ob- 
servare  debent ,  licet  forlassis  in  aUis  locis  ,  ubi  alia  vigent 
jura,  residenliani  habeant  corporalem:  unde  cum  dicilur,  quod 
actor  forum  rei  sequi  debet;  ibi  rei  polest  etiam  exponi  pro 
causa,  ita  quod  sit  genilus  hujus  nominis  res,  et  non  tanlum 
hujus  nominis  reus,  sicut  patet  in  casu  praesenli. 

106.  De  arrestationibus  rerum  sacerdotum.  (H 
29.  A  7.  12.  B  10\  3.  C  5^  11.  D.  26^  2.  K  113^  2.) 
Si  sacerdos  seu  persona  ordinata  cum  equis  et  famulis  domum 
hospilis  inlraverit  et  exj)ensas  ibidem  fecerit  pro  expensis  ta- 
libus  ab  illo  tempore  faclis  hospes  equos  et  res  alias  talis 
personae  claudcre  et  licite  poterit  arrestare.  Sic  sententialum 
est  in  b  r  0  d  a  u  n  g  a  r  i  c  a  l  i. 

107.  Dearrestalione  equi  sacerdotis.  (H29''  A.  7. 
13.  moH.  C.  5M2.  D  2ß»>  3.  K  1 IS^»  3.)  Cives  de  G  a  y  a  n  scripse- 
runl  sie :  Acciditapudnos  inoppidonostro,  quod  ante 
curiam  dolisplebanonoslro  a  quodam  homine  arrestabalur  dejuslilia 
una  cabella,  et  sie  aclor  (a  nobis)  super  eo  Judicium,  sicut  in 
hujusmodi  causis  fieri  assolet,  petit:  plebanus  recusans  dixit, 
quia  non  esset  de  foro  saeculari  sed  potius  de  spirituali.  P  e- 
timus  igitur  informari,  si  pro  tali  causainnostra 
vel  ecclesiastico  jure  talis  debeat  respondere.  Quibus 
respon  SU  m  fui  t  sie  :  Ex  quo  talis  arrestatio  est  de  ca- 
bella quae  non  est  res  ecclesiastica,  ut  puta  calix,  ornatus  etc., 
plebanus  tenetur  super  causa  tali  in  jure  civili  respondere ; 
plebanus  enim  ipse  bene  quidem  est  de  foro  spirituali,  cabella 
autem,   de  qua  est  quacslio,  ad  forum  perlinet  seculare. 

108.  De  promisso  absolutionis  arrestatio- 
nis  et  occupatiouis.     (H  29«  A   7.    14.    ß    11^  1.  C.    D 


57 

27"  1.  K  tlG^  1.)  In  Chremsir  civis  invitavit  ruslicum  de 
villa  in  domum  siiam  sub  hoc  proinisso,  si  occuparelur  in  ci- 
vitate  vellet  ipsum  absolvere  sine  damno.  Rusticus  autem  ci- 
vilatem  inIrans  et  coram  judice  stulte  loquens  incidit  in  emen- 
dam.  Quaeritur  ergo  utriim  civis  rusticum  absolvere  debeat 
tali  ab  emenda?  Super  quo  sie  sententiatur ,  quod  occupatio 
in  qua  civis  promiserit  rusticum  absolvere,  intelligenda  est 
quantum  ad  facta  praeterita  et  non  ad  futura ;  quod  autem 
postea  coram  judice  rusticus  ex  culpa  propria  in  emendam 
incidit  hoc  non  est  occupatio  nee  oportet  quod  civis  ipsum  ab 
ea  redimal. 

109.  De  arre  st  a  t  ion  i  b  US,  quibus  non  rei  o  c- 
cupanturproreisinjudiciis  diversis.  (H  29^  A 
7.  15.  B  11»  2.  C  5>  13.  D  27»  2.  K  IM^^  1.)  Cum  Jaco- 
bus  de  Zahars  Paulo  deHostradicz  ^)  mediam  mar- 
cam  grossorum  statuto  non  solveret  termino,  misit  procura- 
torem  suum  in  Zahars,  qui  Jacobum  in  causam  trahens  con- 
quaeslus  est  vice  domini  sui  pro  media  m  a  r  c  a  debiti  et  pro 
damnis  et  usuris,  quae  supervenissent  eidem.  Jacobus  autem 
statim  mediam  marcam  numerans  ^)  (procuratori)  damna  ne- 
gavit  cum  usuris  dicens,  quia  juramento  suo  vellet  obtinere 
promissum  de  damnis  solvendis,  se  non  fecisse.  Recepta  ergo 
media  marca  procurator  de  damnis  verba  non  movens  de 
Zahars  recessit.  Quod  videns  Jacobus  judici  et  juratis  dixit, 
quia  paratus  esset  de  damnis  et  aliis  objectis  Paulo  secundum 
justitiam  ^)  (respondere),  petens  quod  hoc  ipsum  ei  in  Ho- 
stradicz  suis  litteris  demandarent  sicut  et  jam  fecerunt.  Paulus 
autem  tacens,  postea  per  aliquod  septimanas  duos  cives  de 
Zahars,  quos  in  Hostradicz  repperit,  arrestari  per  judi- 
cem  procuravit.  Qui  promittentes  termino  eis  assignato  se  velle 
statuere  liberi  sunt  dimissi;  postea  vero  jam  termino  transacto 
se  non  statuissent;  iterum  alii  de  Zahars  in  Hostradicz 
sunt  occupati,  qui  equis  et  aliis  eorum  bonis  in  Hostra- 
dicz relictis,  in  Zahars  redeuntes  agunt  in  Jacobum  et  in 
alios  prius  occupatos,  ut  bona  eorum  ab  occupatione  in  Ho- 
stradicz eis  disbrigent  et  absolvant,  et  similiter  primi  oc- 
cupati petiverunt,  per  Jacobum  se  justicialiter  absolvi.  Quae- 
ritur ergo,  quis  Ultimos  occupatos  redimere  teneatur?    Super 


')  Host.  H.  Hostycradicz  daselbst  weiter  unten.   -)  H  fehlt.  ^)  pro- 
videre  H. 


58 

quo  i'i' sp  <)  II  SU  in  c  5 1 ,  qiiod  iiwi<^is  l'Hcli  (jnniii  Juris  i>sl 
(|iuu*sti().  Jiu'()l)us  ciiiin  (juiu  j)iiralus  fuit  uhUtiiiitcitirr,  iiec 
priiiios  nee  Ultimos  occiipatos  libcruvil,  sed  Puulus  du  lio- 
slradic/i  (|uia  cl  primos  vi  iillinios  nrrcslavit  vi  indchile, 
i|)sis  ad  oniiie  inlorcj^se  ralioiiahiliter  obligatur;  del)uil  fiiim 
pro  dainnis  et  usuris  a  Jacobe  in  Zabars  jusliliani  sibi  ßeri 
petivisse,  quod  quia  faccre  conleinsit,  n  i  m  i  s  (fesline)  ad  ar- 
restationcMii  j)roc"essit,  juslitia  sibi  prius  in  Zaliars  non  dc- 
iK'gala. 

110.  (juod  bona  rei  possunt  arrcstari  siciit 
rcus.  (11  29^  A  7.  IG.  B  II''.  1.  C  5''.  11  D  27''.  1.  K 
115".  1.)  Cum  cuidam  Bruncnsi  civi  anonae  suac  esseiit 
in  W  is  cba  w  rationo  debitorum  occupalae;  sc  ntcn  tia  tum  f'uil 
in  maniloquio,  quod  sicut  aclor  polest  reum  in  omni  judicio, 
in  quo  ipsum  pcrsonaliter  reperucrit  pro  dcbitis  arrestare:  sie 
etiam  polest  res  ejus  occupare ,  et  ad  illud  Judicium  debet 
reus  venire,  et  res  disbrigando,  actoris  querimoniis  respondere. 

111.  In  quo  casu  possitarrestarinon  reus  pro 
reo.  (II  29\  A  7.  17.  B  U^  1.  C  5^  15.  D  27\  2.  K 
115".  2.)  Senten  tiatum  est  juralis  de  Havsei  ns,  quod  licet 
actor  forum  rei  sequalur,  tamen  pro  justilia  per  actorem  coram 
judice  rei  quaesita  et  sibi  denegala  homines  ejusdem  judicii  in 
alio  judicio  de  jure  poterunt  arrestari.  Residuum  istius 
materiae  quaere  infra  de  interdictis. 

112.  De  arrestationibus  equorum  et  verum  alia- 
r  u  m  i  n  t  b  e  o  1  o  n  e  o  p  e  r  d  i  t  a  r  u  m.  (H  30^  A.  7.  1 8  B  1 1  ^ 
2  C  5^  16.  D  27^  3.  K  115\  3.)  Ad  loca  diversa  sen- 
tentiatum  est,  si  equus  pro  neglectione  theolonei  rite  et  ralio- 
nabililer  per  theoloniatorem  receptus  fuerit  ad  quamcumque 
personam  per  modum  venditionis  vel  alio  justo  titulo  devenerit 
in  illius  potestate  repertus  judicialiter  non  poterit  arrestari.  Et 
eodem  modo  intelligatur  de  rebus  aliis  arrestandis ,  persona 
tamen  equum  et  rem  aliam  ex  dicla  negligentia  perdens  per 
actorem  cujus  interest  in  causam  trabi  polest. 

Ein  vrtail  vmb  ein  \%ollei8t  an  einem  toten. 

Di  von  Eylaw  schriben  also,  ein  man  quam  für  vns  vnd 
clagt  auf  einen  andern  man  vmh  ein  volleist  an  einem  toten 
feines  kindes.  des  sprach  ein  ander  gemeiner  man  der  do  pey- 
flund  du  tuft  ym  gar  recht  er  ift  di  weil  da  heym  gewefen 
vnd  hat  geslafen  des  fragt  der  richter  ab  er  es  nicht  vorpusen 


59 

sulde  vnd  ab  auch  iener  czu  seinem  rechten  komen  möchte 
den  man  der  volleist  czeiht.  Wir  tun  auch  euch  kunt  czu 
dem  andern  mal  das  derselbe  man  clagt  vmb  ein  vrhab  an 
einem  toden  do  nam  der  dem  man  schult  gab  einen  furfprechen 
vnd  derselbe  fursprech  der  viel  an  der  antwort  do  er  fuld  ge- 
antwort  haben.  Do  fragt  der  richter  mit  we  er  vorfallen  were. 
Do  vber  wart  geteilt  alfo  vber  das  erst  das  der  gemein  man 
gesprochen  hett  er  tet  ym  gar  recht  er  wer  di  weil  do  heym 
gelegen  vnd  hett  geslafen  diselbe  red  sol  er  mit  XII  hallern 
vorpussen  ader  mit  einem  groffen  phenning.  Czu  dem  andern 
mal  teil  wir  auch  das  der  den  man  einen  volleist  czeiht  an 
den  toten  wol  czu  seinem  rechten  mag  komen  vnd  vmb  di 
volleist  sol  antworten.  Czu  dem  dritten  mal  teil  wir  euch  sint 
dem  maln  vnd  ir  vns  geschriben  habt  wye  er  gevallen  sey. 
Do  fragt  wir  die  Scheppen  wy  er  gevallen  wer  di  vnderwey- 
sten  vns  er  hett  nur  nicht  gefprochcn  ader  wy  er  mit  Cristen 
namen  genant  ift  doch  er  yn  mit  rechten  namen  genant  hett. 
Darüber  teil  wir  euch  czu  einem  rechten  etc.  Ift  das  das  er 
yn  mit  rechten  namen  hat  genant  vnd  halt  nicht  darczu  ge- 
fprochen  hat  ader  wy  er  etc.  er  hat  dennoch  wol  geantwort 
vnd  ift  mit  keiner  puz  vorvallen. 

113.  De  ar  r  estationib  u  s  quantum  ad  formam 
in  eis  servandam.  (H  30  ^  A  7.  18.  B.  C.  D  27»'  4. 
K  115'  4.)  Cum  in  ^)  Pisencz  civis  quidamequum,  qui  per 
mercatorem  in  domum  suam  ductus  fuerat ,  arrestasset  et  ju- 
rali  teslarentur,  quod  idem  equus  per  modum  spolii  noctis 
tempore  infra  spatium  duorum  mensium  eo  de  B  r  u  n  n  a  in  Pi- 
sencz transeunte  sibi  receptus  fuerit.  Jurati  vero  de  B  r  o  d  a 
Ungar  icali  cum  patentibus  eorum  literis  pro  mercatore  ip- 
soruni  concive  testimonium  dicerent,  quod  dictum  equum  per 
tres  annos  sine  qualibet  impetitione  habuisset  et  per  Austriam, 
Moraviam,  Bohemiam  et  alias  hie  inde  libere  duxisset:  quaesitum 
est,  utrum  testimonium  juratorum  de  Pisencz  debeat  literis  pa- 
tentibus juralorum  de  Broda  ungaricali  anteferri  vel  e  con- 
verso.  Super  quo  sententiatum  est  diffinitive:  quod, 
quia  praedictaquaeslio  contra  debitamet  consuetam  formam  arresta- 
tionis  '^)  peccat,  ideo  ipsa  cessante  arrestatus  suum  venditorem 
vel  datorem,  qui  vulgariter  Geschol  ^)  dicitur,  statuere  debet ; 
ita,  quod    in    ejusdem  equi    arrestatione    prout    consuevit    fieri. 


')  Bzenecz  D.     ^)  restat  H.     ')  geschub  D. 


00 

toniia    vi    modus    dchiliis    ordiiiis    jiidicinrii    observciitiir    el    in 
rchiis   tdiis   rorrnii   i-onsimilis   esl  tenciida. 

114.  Cnu8nc  absentine  l(;^^itimnc  s  mit  q  ii  atiio  r. 
(H  'MV  A  8.  1.  B  tl''4.  C  ()"2.  I)  28»  1.  K  1 !()''  2.)  E 
l*  is  (' n  1-7, ')  juralis  pi'ttMitibus  scripliim  esl,  qiiod  coiilra  partcin 
absentem,  causa  reipublicae,  quae  apud  vulgares  dicilur  herren 
not,  vel  causa  infirmitatis  non  fictae,  vel  causa  caplivitatis, 
vcl  causa  iuuudationis  aquurum  sententia  de  jure  fcrri  non 
dcbct. 

115.  Qu  od  causaeabsentiaesunt  infra  triduum 
d  e  ni  0  n  s  t  r  a  11  d  a  e ,  n  i  s  i  a  I  i  a  e  c  a  u  s  a  c  i  u  t  c  r  v  e  n  e  r  i  n  t. 
(II  :W^  A  8.2.  B  UM.  CG«  3.  D  28»  2.K  HO''  3.)  Si  pars 
lermiuo  praelixo  ex  impedimento  le^iliino  judicio  aslare  non 
possit,  per  triduum  est  inducianda;  infra  quod,  si  ad  termiiium 
venicMido  iterum  ex  causa  impediatur  legilima ,  sicut  est  capli- 
vilas  vel  consimilis:  sententia  contra  ipsam  lata  vigore  carebit, 
quia  impedimento  cessante,  si  comparuerit,  eo  jure,  quod  primo 
lermino  sibi  competisset,  g-audere  debet. 

Item  si  pars  ad  allegandam  absentiae  legitimae  causam 
nuntium  miserit,  qui  in  via  capiatur,  moriatur  vel  alias  impe- 
diatur: propter  hoc  jus  suum  non  perdit,  sed  postquam  im- 
pedimentum  nuntii  cessaverit,  vel  pars  ipsum  perceperit,  cum 
eo  si  vixerit,  ad  Judicium  properabit  ;  et  probata  tam  propria 
quam  nuntii  absentia  legitima,  pars  talis  agendo  vel  respon- 
dendo  illum  faciet  actum,  quem  primo  termino,  si  impedita  non 
fuisset,  facere  debuerat,  ipso  jure.  Sic  instructi  sunt  jurati  de 
P  i  s  e  n  c  z  '^). 

116.  Ouod  captivitas  el  aquarum  inundalio 
non  possunt  semper  infra  triduum  demonstrari. 
(H  30^  A  9.  3.  B  12''  1.  C.  D  28''  1.  K  117«  1.)  Ter- 
mino juratis  Wenceslao  et  Petro  sabbatho  post  epi- 
phaniam  domini  pro  debitis  praefixo ,  Wenceslaus  comparens 
debitum  ipsum  obtinuit  super  Petrum  absentem :  postea  vero 
circa  mediam  quadragesimam  Petrus  venit  cum  littera  patenti, 
in  qua  scribebatur,  quod  praepedilus  causa  legitima,  videlicet 
servitio  domini  sui  Jeskonis  de  Boscovicz,  scilicet 
judicis,  in  praediclo  sabbatho  non  potuerit  comparere. 
Quaeritur  ergo,  utrum  propter  hoc  obtentio  debiti  per  Wen- 
ceslaum  facta  sil  cassanda?  El  respondetur  diffinitive,  quod 
non,  cum  enim  quatuor  sinl  causae  legitimae  absentiae,    prae- 

')  Bzenecz  I).     ^)  in  Hs.  W.  fehlt  in  den  übrigen. 


61 

lendens  infirmilalem  vel  impedinienluin  reipublicae  seu  dominii, 
ipso  die  tcrmini  praeüxi,  vel  infra  triduum  conlinue  secuUirum 
per  nunlium  idoneum  seu  per  lileras  suam  absentiam  allegabit; 
hie  vero  absens  erat,  quasi  per  quartale  anni,  captivitas  autem, 
quac  parti  venienti  ad  terminum  in  via  acciderit,  et  aquarum 
innundatio  non  possunt  seinper  infra  triduum  per  nuntios  alle- 
gari  \  unde  in  causis  hujusmodi  pars  absens  gaudebit  termino 
longiori. 

Capituluiti  de  eeiiisibuis. 

117.  De  censibus  et  jure  emphiteotico  quod 
vulga  riter  Pu  rekrecht  dicitur.  (H  SO'^A  9.  l.B  12^  2. 
C  6^  4-7.  D  28''  2  K  117^  3.)  Cives  de  gostel  per  juratos 
in  pleno  consilio  de  modo  circa  jus  emphiteoticum  observando 
sunt  taliter  informati.  Si  homo  censualis  et  emphiteota  alicujus 
domini  censum  debito  termino  dare  neglexerit:  dominus  ipsum 
per  se  vel  per  auxilium  judicis,  quod  judex  rogatus  sibi  exhi- 
bebit,  in  bonis,  de  quibus  censuat  impignorabil,  et  sine  figura 
judicii  de  venditione  vel  obligatione  pignoris ,  cum  proborum 
virorum  tarnen  testimonio,  sibi  de  censu  providebit.  Si  vero 
tribus  annis  continuis  pignus  in  bonis  non  invenerit;  protesta- 
tione  singulis  annis  coram  judicio  de  hoc  facta,  finito  termino, 
de  bonis  ad  ipsum  ratione  termini  censuum  neglectorum  here- 
ditarie  devolutis  se  intromittet.  Potest  etiam  dominus  cen- 
sus  solus  jurando  melius  censum  oblinere ,  quam  emphiteota, 
quod  censum  dederit,  mettertius  demonstrabit.  Solutio  etiam 
census  aliorum  debitorum  solutionem  antecedit. 

118.  De  censibus  perpetuis  et  temporalibus, 
quomodo  praecedant  debita.  (H  SI''  A  9.  2.  B  12«  3. 
C  6»  7-9  D  29»  1  K  117''  1.)  Ad  int  er  ro  gation  em  ju- 
ratorum  de  Lautsch  sententiatum  est  in  (consilio)  ^),  quod 
census  emphiteoticus,  quem  rustici  a  prima  villarum  locatione 
dominis  fundi  solvunt,  emendarum  et  omnium  debitorum  solu- 
tionem praecedit;  est  enim  talis  census  inseparabiliter  heredita- 
tibus  villarum  annexus ,  ita,  quod  villa  invitis  eorum  dominis, 
quorum  sunt  subsides,  ab  ipso  se  redimere  non  possunt.  Cen- 
sus autem,  qui  in  civitatibus  super  domibus  vel  aliis  here- 
ditatibus  de  novo  per  aliquem  emitur,  non  praecedit  illa  debita. 


')  fehlt  H. 


G'4 

i\mu'  vciidciis  linjiisiiiodi  ((Misiim ,  im(('(|iiiim  cctisiiiii  vcikIcih'I, 
teiiL'hiilnr.  Itciii  |ii-iiiiuiii  (-('iisiiiii^  (|iiciii  siilisidos  cenHUuril,  do- 
iniiiiis  1)01)  ohstinilo  ii('<>:idi<)iic  suhsidis  et  )'iisli(-)\  vx  coiiitiiiitii 
Nilliiniin,  (|iiiic  sni)  ci'iisiis  soliilioiit'  locunlur  üb  JDJlio^  jure  et 
cdiisiiiliidiiio  ()l)lii)ct  cl  diMDoiislral;  sed  ex  eo,  quod  ')  seil 
nliue  iKTcdiliiles  civiiin)  non  consueveruMt  a  priiicipio  iDore  vil- 
laruii)  sid)  (mmisii  locsni  ^  si  lUMisiialis  ccDSiim  i)C<>'nt.,  dominus 
censDS  k'Dclur  ij)snii)  iDonsliiiio  \v\  posscssione ,  (|iiiii  viflclicct 
ipsnu)  pcrcepil  tot  vel  lol  annis  vel  leslibus  ,  vel  lileris ,  vel 
probat ioiie  nlia   üde   di^na. 

119.  (}"<><'  '"  civilalo  i)  e  c  ccdsus  esse  perpe- 
1 11 1)  s  ,  I)  e  c  in  r  e  g  i  s  t  r  u  in  c  i  v  i  l  a  l  i  s  s  c  r  i  b  i  d  e  b  e  t.  (\\ 
:U".  A  1).  :\.  B  12''  1.  C.  G"  9.  D  29»  2.  K  11 7"  2.)  Uuaedam  mo- 
nialis  de  clauslro  Ilcrber^is  '^j  proposuil  de  qiiodani  cive, 
quod  snper  donio  siia  coiiipai'uei-it  marcarn  perpelui  census, 
super  quo  lileras  sub  suo  et  unius  jurati  sigillo  sibi  dederit. 
Petivil  ergo  ,  quod  in  regislrum  civitatis  dicta  marca  sibi  et 
praediclo  claustro  pro  censu  peipeluo  i)oncrctur.  Qui  per  ple- 
nuin  consilium  Tuit  diirinilive  responsum,  quia  dominus  rex  Jo- 
hannes in  favorem  communitatis  civitati  Privilegium  dedit,  quod 
nullus  in  civitate  censum  perpeluum  habeat ,  si  diclus  civis 
censnm  sponte  volucrit  solvere  perpetuum,  potest;  in  registrum 
autem  eivitatis  in  praejudicium  dicti  regalis  privilegii  diclus  census 
scribi  non  debet,  imo,  si  ipse  civis  vel  quicunque  ejus  suc- 
cessor  cum  sex  marcis  ab  ipso  sc  voluerit  redimere,  monialis 
seu  ciauslrum  non  obstanlibus  literis,  quas  piaetendant  ad  talem 
recipiendam   redemptionem,  compelli  debent   justitia  mediante. 

120.  De  censibus  qua  n  tum  ad  impignoratio- 
nem.  (H  31^  A  9.  4.  B.  12^  2.  C  6^  10.  D  2^3^  1.  K  117^  3.) 
Cum  Albertus  ^)  abbas  de  Zahars  Nicoiao  Enlendi 
civeni  Brunnensem  *)  pro  marca  census,  quam  de  quodam 
molendino  annuatim  suo  monasterio  solvere  debebat  ,  in  domo 
et  in  aliis  bonis  suis  inipignorare  voluisset:  sententiatum 
fuit  in  consilio,  quod  tantum  in  molendino,  et  in  bonis  ad  molen- 
dinum  spectantibus  ipsam  impignoraie  secundum  justitiam  teneretur^ 
non  est  enim  juslum,  si  homo,  |)lures  liabens  hereditates  di- 
slinclas,  de  una  earum  tantum  censuat,  quod  pro  censu  hujus- 
modi  non  soluto  in  aliis,  quas  censuales  non  fecit  impignora- 
tiones,   aliqualiter  patiatur. 


')  domus  A.     2)  Ho'bordas  D.  Herburgis  W.     ^)  fehlt  D.    0  f«hlt 
in  H 


63 

121.  Ou<><l  pigiiora  cciisus  debcnt  recipi  de 
propriis  bonis  hominis  ceiisnalis,  et  quod  non 
sunt  obliganda  sub  usura.  (H  31\A  9.  5.  B  {2^  3. 
C.  6^  11.  D  29^  2.  K  118^  1.)  In  Chremsir  quidam  canoni- 
ciis  pro  censu  non  soluto  in  domo  sibi  censuuli ,  pignus  alte- 
rius  hominis,  quam  sui  censualis  recipit,  et  sub  usura  obligari 
voluit.  Quaeritur  ergo,  utrum  lioc  facere  sibi  liceat  ipso  jure? 
Et  respondetur  per  juratos,  quod  utrumque,  tamquam  injustum, 
canonicus  facere  non  tenetur.  Unde  dominus  census  debet  cen- 
suali  pignus  recipere,  quod  sit  suum  proprium ;  quamvis  enim 
extranei  bona  sua  in  hereditatibus,  de  quibus  censuatur,  repo- 
nant  et  conservent;  tamen  propter  hoc  pro  censu  neglecto, 
ad  cujus  solutioneni  ipsi  non  lenentur ,  non  sunt  impigno- 
randi ;  sed  si  ralione  conservationis  bonorum  hospiti  heredita- 
tis  in  aliquo  obligantur,  illud  potest  dominus  census  ab  eis 
recipere,  et  suo  censuali  defalcare.  Pignus  etiam  pro  censu 
receptum,  quamvis  sit  veri  censualis,  tamen  sub  usura  obligari 
non  debet;  cum  enim  census,  quia  in  sorte  non  defalcatur,  dam- 
num  includat,  inconveniens  esset,  si  damnum  gravius,  sicut 
usuram,  super  se  reciperet  ipso  jure.  Et  eodem  modo  intelli- 
gatur  de  pignore  census  dicti  „Hoffzins";  potest  tamen 
pignus,  pro  censu  receptum,  pro  censu  obligari,  quamvis  non 
sub  usura;  et  hoc  est  intelligendum  de  censu  praecipue,  qui 
non  est  perpetuus,  sed  qui  potest  redimi  jure  civitatis. 

122.  De  censibus,  utrum  possunt  obligari. 
(H  32%  A  9.  6.  B  12^  4.  C  6«  12.  D  SO''  1.  K  118«  2.) 
Census  jure  civitatis  emptus,  si  pro  rata  temporis  solvatur, 
semper  redimi  potest. 

Item  censum  eundem  habens,  si  invito  censuali  eum 
alteri  obligaverit,  obligatio  non  est  efficax;  potest  enim  per 
illum,  qui  censum  debet,  quando  voluerit  reemi ,  nullo  habito 
respectu  ad  illum,  cui  census  fuerat  obligatus;  nam  etiam,  si 
censualis  quocumque  tempore  a  census  reemtione  prohiberetur, 
pecuniam  solutionis  cum  censu  pro  illa  vice  solvendo  juratis  ad 
consilium  praesentabit,  quem  si  dominus  census  assumere  no- 
luerit  in  usum  possunt  convertere  civitatis. 

123.  De  bonis  censualibus  nihil  est  ali  enandu  m. 
(H  32^  A  9.  7.  B  13«  1.  C  6«  13.  D  30«  2.  K  118^  1.) 
Sicut  ea,  quae  in  fraudem  creditorum  de  bonis ,  pignori  dalis, 
alienata  fuerint,  omnino  restituenda  sunt:  sicut  de  bonis  cen- 
sualibus illa,  quae  ad  ipsa  speclant,  sive  solo  et  fundo  afTixa, 
sive  mobilia  vel  se  moventia  sint,  nee  debent  nee  possunt  sine 


64 

(lomiiii  consiis  lircntin  »d  nliqiKiu  iiliiiiu  IrniisIVrri.  lliidc  de 
biiliu'is  L'l  bnixaloiüs  piilclliic  in  rriiiidcin  cciisus,  ne  cupiniitiir 
pro  |»i^norc,  cx|)()ilari  noii  pos.sunl.  Sic  »en  leii  I  i  ji  t  ii  m 
i'sl  sacpius  i)ruxu  lori  hiis  ei  bul  ii  c  a  lorih  us  civi- 
tatis. 

124.  De  cell  SU  civil  jilis  qnniilnm  nd  redemlio- 
neni.  (II  ,{2".  A  ü.  8.  B.  i;j"  2.  CO»  I  1.  1)  :i()"  :j.  KM8''2.) 
Sc  n  U'mI  i  :i  t  um  est  in  judicio  civitnlis,  quod  dominus  census 
lion  polesl  co^erc  censualcm,  qui  ceiisunt  sibi  jure  civitatis 
ad  rcdimeiidum  ccusum;  quamvis  ctiam  sciat,  cum  promplam 
hubere  ixHiiiiiain,  nisi  velil.  linde  lalis  census  solulio  et  ejus 
redemlio  iion  arbilrio  domini  census,  sed  ipsius  censualis  ple- 
narie  reside!)it.  Hesidunin  vero  islius  materiae  quaere  inferius 
de  senlenliis,  de  emtione  et  vendilione,  et  locatione  empbi- 
teosi  et   consimilibus. 

Capituluiii  de  citatioiiibus. 

125.  De  citatione  et  vocatione  in  jus.  (H  32" 
A  10.  1.  B  13«  3.  C.  6»  15.  D  30«  3.  K  119.  3.)  Citatio  et 
vocalio  in  jus,  quae  voce  praeconis  fieri  solet,  in  causa  pecu- 
niali  est  perenitoria,  ut  parcatur  laboribus  partium  et  expensis. 
Item  de  citatione  facta  pro  debilis  infra  fertonem  juratus  praeco 
teslari  potest  pro  fertone  uno  et  non  supra;  sed  ille,  qui  ci- 
tatus  esse  dicitur,  si  in  cruce  jurare  praesumserit,  quod  absens 
fuerit,  vel  quod  citatio  ad  eum  non  pervenerit,  citatio  retro- 
cedit,  et  sive  bene  juret,  sive  jurando  ceciderit  statim  ad  ob- 
jecta  respondebit.  Item  inquilinus  nee  hereditates ,  nee  pro- 
priam  in  civitate  babens  residenliam,  quolibet  die  pro  debitis 
ad  petitionem  actoris  sine  citatione  praecedente  ad  judicem, 
quod  ad  objecta  respondeat,  duci  potest.  Item  non  oportet, 
quod  reus  tantum  citetur  ad  Judicium,  die  immediate  Judicium 
praecedente;  imo  si  aclor  timet,  quod  Judicium  effugiat,  potest 
eum  quolibet  die  per  praeconem  citare ,  quod  sibi  respondeat 
judicio  post  citalionem  proxime  alTecturo.  Item  si  honio  here- 
ditatem  suam  alteri  locavit,  ad  respondendum  de  tali  hereditate 
non  ille ,  qui  eam  convenit ,  sed  qui  hereditatis  possessor  est 
proprius,  ad  Judicium  est  citandus,  et  si  est  absens  et  forte  in 
alio  loco  residentiam  habet,  tunc  per  litteras  judicis  et  jura- 
tornm,  quod  tali  die  conipareat ,  et  actori  tali  vel  (ali 
deliereditate  sua  ad  objecta  respondeat  ad  Judi- 
cium est  vocandus.    Item  si  aliquis  parvulos  reliuquens  beredes, 


I 


65 

in  extremis  suis ,  tarn  heredes  quam  eorum  bona  alicui  viro 
fide  digno ,  lainquam  exeeulori  lestamenti,  et  tulori  com- 
mittil,  qui  agere  vult  in  eosdem  lieredes  et  bona,  non  ipsos, 
sed  potius  executorem  et  tutorem  ad  Judicium  citarc  debet. 
Item  civis  propriam  habens  residentiam,  quamvis  coram  judicio 
per  actorem  inveniatur^  tarnen  si  illuc  citatus  non  fuit,  ad  nullas 
querimonias  respondebit. 

12C.  Secundum  diversitatem  causae  et  judicii 
citatio  praecedit  pl'oscriptionem.  (H  32^.  A  10.  2.  B 
13^  4.  C  6^  21-24.  D  30''  1.  K  119'^  1.)  In  jure  civili  triplex 
citatio  debet  praecedere  proscriptionem ,  diversimode  tamen ;  in 
judiciis  enim  simplicibus  in  tribus,  XIV  diebus  tribus  citalur 
vicibus  proscribendus,  nisi  causa  füerit  morlificationis,  tunc  enim 
eodem  tempore  citatio  per  verba  ter  praemittitur  et  statim  eodem 
finito  judicio ,  praescriplio  subinfertur.  In  judiciis  vero  perem- 
toriis  tribus  diebus  continuis  per  ordinem  proscribendus  citatur, 
et  die  quarto  proscriptione  damnatur.  Et  si  proscribendus 
post  trinam  c  i  t  a  t  i  o  n  e  m  judicio  comparuerit,  sine  ulterioribus 
terminis  et  judiciis  ad  objecta  per  modum  expurgatioriis,  de- 
fensiouis  vel   aiium,   qui  sibi  videbitur  expedire,  respondebit^ 

127.  Non  citetur  tribus  edictis,  qui  pacem 
violat  factis.  (H  32^  A  10.  3.  B  13"  4.  C  6^  24.  D  30^  2.  K 
,119''  2.)  Sententialum  est  rusticis  in  villa  Droholcz  ^)„ 
quod  quicunque  pacem  a  judice  sibi  indictam,  videntibus  juratis^ 
factis  infrigerit  et  pro  eo  effugerit,  statim  primo  judicio  pro-- 
scribetur. 

Capituluiti  de  contractibuis« 

128i  De  contractibus  et  conditionibus  etc.  in- 
terpositis  puta  fidejussoribus,  obstagiis  damno- 
rum  et  expensarum  Solution ibus,  et  promissis  di- 
versis.  (H.  33^  A.  11.  l.B.  \3^  3.  C.  6«  25.  D.  31«  l.K.  120'' 
3.)  Hendlinus'^)  (Leonis)  ^)  obhgavit  Pelro  Schmetz- 
lino"*)  duas  marcas  ^)  census  pro  XI  marcis  ^)  sub  ista  cou- 
ditione  :  Si  in  termino  ad  solutionem  statuto  eas  non  redi- 
meret,  Petrus  ipsas  venderet,    sicut  posset.     Et  si  in  vendi- 


•)  fehlt  in  H.  A  .K.  0  D.  Heinlinus.  ^)  fehlt  H.  ß.  Heinricus  A. 
Pono  exeniplum  Petrus  K.  ^)  fehlt  A.  Paulo  K.  ^)  sexagenas 
K.   ^)  cerla  pecunia  K. 

5 


lionr  de  \l  ni.irris  ;ili(|Mi(l  (Icliccrct,  lior  sihi  iM'lniidorr  vj'Ilet 
A<lv(Miu'iil(-  il:i(|ii(-  Icrriiiiio,  ciini  II  c  n  d  I  i  ii  ii  s  (Ijcl.is  II  niiirins 
(•(•IISIIS  iioii  rcdiiiii'iii ,  I*  (M  r  ii  s  i|)Siis  liiiiliiiii  pro  IX  iiiarcis 
M'iididit,  (»roiniltciis  cniton.,  <|iiO(l  i()siiin  scciiiidiiin  jus  (-ivilulis 
de  eis  |)5i<»are  vcllcl,  vidclicel,  (jiiod  (|ii;imlil)('l  niartiim  pro  VI 
iiinrris  ad  redimeiidiiiii  darc  dcherct.  Mudo  quacril  Ilcndlinus 
priiiio,  tilniin  cintor  dicliiiii  (ciisiiin,  (|ii('ii)  pro  IX  inarcis  ciiiit, 
iioii  liMicaliir  sihi  ilcniin  rcvcndiic  |)ro  IX  iiiartis;  el  stHUUido, 
iilrniu  pruniissiim,  (piod  rclnis  cmlori  fecit,  cum  sibi  sit  prae- 
jnditalr,  non   d('l)(.'al  irrilmn  rcvocari, 

Petrus  vero  econira  (piacril,  cum  Ilcndlinus  in  ohli- 
Salione  dedcril  sil)i  polcslalciii  vendeiidi  ccnsiiin^  proiil  possei, 
ulriiin  et  vendilio,  (|uain  i'ecit  et  promissnm  suuin  non  deheat 
vi«>()rein  habere.  El  iiisiiper,  ulruin  llendlinus  residuas  diias 
niarcas ,  quas  de  XI  priiicipalis  del)ili  ex  veiidilione  census 
noiiduin  perceperil ,  sibi  non  lenealur ,  adhuc  superaddere 
pleno  jure. 

Snj)er  quibus  senlenlialum  fiiil,  qnod  ex  prima  condilionc, 
quam  II  e  n  d  I  i  ii  u  s  in  ol)Iigalione  inlerposuil,  omnia  praescripla 
qiiaesila  sunt  solula.  Ex  ca  namque  tam  vendilio,  quam  pro- 
missum  per  Petrum  facta  rata  slabunl,  et  llendlinus  ad- 
huc in  duabus  marcis,  quae  de  vendilione  census  non  cesse- 
ruiit,  sibi  salisfacere  tenctur,  nee  emtor  remissius,  quam  pro 
XU  marcis,  nisi  benevole  volueril,  ad  redimendum  censum  Hend- 
lin o  dabit.  Cum  enim  causa  iucri  ,  sicul  alia  res  emitur, 
dictum  censum  cmerit ;  jure  civitatis  est  in  suo ,  velle  levius 
quam  secundum  taxam  ejusdem  juris  ipsum  vendere,  cui  placet. 
Uiide  in  obligationibus,  (idejussionibus  el  promissis  seu  contracti- 
bus  quibu?cum(|ue  ,  si  conditiones  intervenerint  ,  secundum 
eosdem,  quia  jiiri  communi ,  quod  reslringunt,  quodammodo 
deroganl,   diffinitivae  sententiae  sunt  ferendae. 

1 29 .  Q  u  a  1  i  t  e  r  in  j  u  d  i  c  i  o  s  i  l  a  g  e  n  d  u  m.  (H  33'' .  A. 
11.2.  B.  13^  2.  C.  6^  1.  D.  31^  2.  K.  121''  1.)  Diflinitum  est 
per  consilium  civitatis :  Si  duo  debitores  promittunt  uni  cre- 
dilori  debitum  aliquod  in  solidum  ,  sen  conjuncta  manu  ,  quod 
vulgariter  dicitur  mit  g  e  s  a  m  m  t  e  r  h  a  n  d  ^)  talis  creditor  adve- 
niente  lermino  debet  pro  facienda  solutione  ambos  monere,  el  si 
ipsnm  non  pagaverint,  polest  uno  absoluto  ab  alio  totum  de- 
bitum ,    cum    ad    ejus  solutionem  rationc  conditiouis  imporlalae 


')   A.  B.  K.  fehlt  in  H.  D. 


67 

per  verbum  in  solidum  iilcrquc  leneallir,  integraliter  cxlorquere. 
Idem  lamen  habet  suum  condebitorem ,  quem  creditor  liberum 
dimisit,  pro  parle  eum  contingente,  vel  illis  modis  specialiter, 
quibus  creditor  ipsum  occupat,  angariare,  vel  modis,  qui  com- 
muniter  justiliac  conformcs  fuerint,  coartare, 

130.  Quantum  ad  obstagium  in  causa  contra  c- 
tus.  (H  33^  A  11.  3.  B  14«  1.  C  6^  2.  D  31*'  1.  K  12P  1.) 
Cribratum  est  per  consilium,  quod  jus  antiquum  et  privilegia 
civitatis  habent,  quod  nuUus  captivus  duci  debeat  extra  civita- 
tem,  quamvis  civis^  qui  promisit  creditori,  quod  obstagium  in 
alio  loco  servare  velit^  et  monitus  per  ipsum  hoc  non  faciat; 
tamen  eidem,  quod  de  civitale  ducatur,  non  est  praesentandus, 
sed  solum  si  justitiam  petit  talis  creditor,  ipsa  in  civitate  est 
sibi  facienda ,  et  in  aliis  conditionibus  promissorum  specia- 
lium  justitia  et  consuetudo    civitatis  simiiiter  observentur. 

131.  Quantum  ad  expensas  obstagii.  (H  33''.  A 
11.  4.  B  14^  2.  C.  D  31^  2.  K  121^  1*)  Cum  Wences- 
laus  et  Joannes  Pragam  ad  praestandum  obstagium,  sicut 
in  solidum  promiserant,  vocarentur:  Wenceslaus  coram  ju- 
ratis  in  consilio  petivit  J  o  a  n  n  e  m ,  quod  una  secum  Pragam 
ascenderet.  Qui  respondit,  quod  ad  parcendum  expensis  ob- 
stagii partem  debiti,  eum  contingentem,  vellet  breviter  ordinäre. 
Wenceslaus  rgitur  hac  interposita  protestatione,  quia  pro- 
missum,  suum  monitiones  importunas  audire  nolens,  servare  vellet, 
obstagium  intravit,  et  cum  per  multos  dies  in  ipso  continuas- 
set,  quaesivit,  utrum  Joa  nn  es  ratione  promissi,  per  eos  in  so- 
lidum facti,  expensas,  quas  in  obstagio  fecisset,  in  parte  media 
solvere  non  deberet.  Joannes  vero  quaesivit  e  contra,  cum 
ipse  in  prima  vocatione  obstagium  contradixerit,  et  interim  mo- 
nitiones verecundas  sustinuerit,  utrum  de  solutione  dictarum 
expensarum  non  debeat  supportari.  Super  quo  diffinitum 
f  u  i  t,  quod  allegatione  J  o  a  n  n  i  s,  cui  promissum  obviat,  non  ob- 
stante,  petitio  Wenceslai  est  tamquam  rationabilis  admittenda. 
Unde  tanta  est  vis  promissi  importati  per  dictionem  in  solidum;, 
quod  Joannes  expensas  per  Wenceslaum  factas solvere tenelur 
medias  ipso  jure.  Circa  istam  materiam  diversi  casus  occur- 
runt,  quorum  diffinitiones  quaeras  inferius  sub  titulis :  qui  ad 
contractus  multiplices  relorquentur. 

132.  Quantum  ad  fi  dej  us  so  r  es.  (H  34''.  All.  5^ 
B  14"  3.  C.  D  32^  1.  K  121.)  Jurali  de  Broda  scrip- 
serunt  sie:  Tres  noslri  concives  cuidam  nobili  in  quibusdant 
debilis     obligati,    cum    eos    ulterius    sine    cautione    fulejussoria 

5* 


68 

iridiK-iiiiT  noilct,  prlivcriint  (|iiar(iiin  ctiiiin  iiostriiiii  (-oncivcm, 
(jiKHi  pro  eis  in  solidiitii  rKicjiihn-cl.  Oiiud  nun  Iccisset,  iii- 
slniilc  lorniino  solutionis  nohilis  pracdiclns,  (jniii  per  d(  hitores 
|>ii;>atns  iion  t'ncrat  luincipalcs,  lolnni  a  lidcjussorc  dchihirn  re- 
pi'iivit,  (pii  jndicio ,  s(MI  forma  Juris  rorripulsus^  dchitum,  quod 
cnru  nia^Mo  danino  nohili  pcrsolvil  ah  iino  principaiium  delii- 
loruni ,  (pii  ad  lioc  sidliccrc  silii  \i(lrl)ahir^  cclcris  diiobus, 
(|uia  ri'hus  carcnl,  lihcris  diniissis  poslulal  iudurialiler  cl  rc- 
(|uiril.  Alk'oniis:  quod  i|)se  ro^^aUis  sincera  cum  fide  pro  tribus 
dihitorihns  in  S(didnm  sc  consliiucrit  lidcjnssorem;  ulrum  noii 
jnslicialilrr  ditti  (res  siniililer  ad  redimcndnm  cum  indemncm 
i\\)  luijusmodi  iidcjussiunc  in  sülidum  Icncantnr.  Illc  vcro,  quem 
aliis  solutis  impclil,  pro  sc  scnlcnliari  pclil:  cum  ipsc  mcttcr- 
lius  cum  al)solverc  cl  nou  in  solidum  rcdimcrc  j)romisit :  ulrum 
per  Icrliam  partcm  dcbili  non  dcbcat  a  lidcjussoris  pelilione 
ralionabilitcr  libcrari.  Quibus  sententiatum  fuit  sie: 
Cum  fidcjussor  fide,  quam  pro  alio  interponil,  abuli  non  debeat, 
trcs  dcbitores  principales  dcl)cnt  quarlum  eorum  fidejussorem, 
dato  etiam,  quod  in  promisso  fidcjussionis  nominatim  hoc  ex- 
pressc  non  fueril,  in  solidum  redimere;  sicut  ipse  fidcjussorem 
se  conslituit  in  solidum  pro  cisdcm.  Unde  ille,  quem  impelit, 
a  tolo  ipsum  absolvere  tenetur  debito  juslilia  mediante;  in 
hoc  enim,  quod  fidcjussor  in  solidum  pro  dcbiloribus  promisit 
credilori,  sufficienler  intelligitur  et  implicalur,  quod  debilores 
ad  redimendum  ipsum  sibi  obliganlur  simililer  in  solidum  vice 
versa.  Quare  obligatio  facta  contra  eum ,  quia  fraudem  et 
dolum,  quae  niilli  patrocinari  debent,  praetendit,  nullius  valoris 
et  firmitatis  penilus  est   censenda 

Insuper  cum  dicli  tres  debitores  in  solvendo  obligati  fue- 
rint  in  solidum  credilori:  mullum  esset  inconveniens,  si  non 
tenerculur  in   redimendo,   similiter  in   solidum  fidejussori. 

Capituluiti  de  coitiinoclatis. 

133.  De  concessionibus  equorum,  vestium  et 
rar  um  mobilium  in  genere.  (II  34''.A12.  1.  B  14''  4. 
C  6»»  3.-8.  D  32-'"  2.  K  122=«  1.)  Commodatum  est,  alicujus 
rei  ad  aliquem  specialem  usum  gratuite  facta  concessio  et  non 
Iranslalio;  et  dicitur  signanter  concessio  et  non  translatio, 
quia  is,  qui  conmiodat,  dominium  relinel  et  possessionem  rei 
commodatae;  et  dicitur  co  ni  m  o  d  a  tu  m  ,  quia  comniodo  utentis 
datu  m  ;  et  ideo  etiam  dicitur  gratuite,  quia,  si  interveniat  nierces, 


69 

transit  in  locationem,  vel  in  contractum  innominatum.  Ideo 
etiam  dicitur  ad  aliquern  usiun,  vel  notetur  differentia  inter  de- 
posituin  et  commodalum;  depositum  enim  ad  servandum  datur 
sine  usu  ex  bona  üde.  Unde  et  statim  repeti  potcst;  com- 
modatum  autem  conceditur  ad  certum  usum,  qui,  si  excedilur, 
ille,  qui  rem  commodatam  recepit,  defeclum  ejus  emendabit ; 
sicut  verbi  gratia:  Concedo  tibi  equum,  ut  ad  villam  eum 
equites,  tu  vero  equum  ad  bellum  duces,  si  vero  ibi  occiditur, 
ad  ejus  solutionem  obligaris;  et  consistit  commodatum  in  rebus 
mobilibus,  et  se  moventibus,  et  quandoque  etiam  in  immobili- 
bus ;  et  debet  homo  rei  sibi  concessae  diligentiorem  custodiam 
adhibere,  quam  rei  propriae,  et  debet  rem  talem  commodanli 
remmitlere  per  nunlium  certum  et  idoneum,  si  culpam  noluerit 
sibi  imputari ;  debet  etiam  res  concessa  restitui  debito  tempore, 
quia  ex  mora   facta  in  restituendo  homo   cadit  in  culpam. 

Item  si  res  commodata  perit  eo  modo ,  quo  apud  com- 
modantem  fuisset  peritura,  ex  hoc  ille,  qui  rem  concessam  re- 
cipit,  non  tenelur  ad  culpam.  Ex  islis  possunt  sunii  diversae 
sententiae,   quae  frequenter  quaeruntur  de  rebus   concessis. 

134.  De  CO  n  cessio  nibus  equorum  specialiter. 
(H  34^  A  12.  2.  B  14^^  1.  C  Q^  8.— 12.  D  32^^  1.  K  122»»  1.) 
Sententiatum  est  in  Chrisans:  Si  homo  alteri  gratis 
e(}uum  concedit,  et  si  talis  in  via  equum  eundem  perdit,  ipsum 
sibi  solvet-,  debuit  enim  equum  eundem  diligentius,  quam  si 
suus  fuisset  proprius,  custodisse.  Si  autem  morte  naturali  mo- 
ritur,  dummodo  per  equitantem  ultra  modum  voluntarie  fatigatus 
non  fuerit,  non  solvetur.  Ex  necessitate  vero  legitima,  si  equi- 
tans  mortem  equi  procuravit,  sicut  si  captivitatem  vel  vitae 
periculum  evadere  volens,  equum  ad  cursum  excessivum  inci- 
tavit  et  coegit,  ipsum  solvet.  Debet  tarnen  in  dicta  equorum 
concessione  diligenter  videri ,  si  equus  sanus  vel  infirmus 
et  debilis,  roganti  concedatur  vel  ad  ejus  praeces  equitelur ; 
secundum  hoc  enim,  si  equus  in  via  moritur,  jurati  super  fe- 
renda diffinitiva  sententia,  utrum  sit  solvendus  vel  non,  mature 
cogitabunt.  Item  equus  pro  pretio  conventus,  si  in  via  per- 
ditur,  non  solvetur;  si  autem  ultra  vires  eine  necessitate  legi- 
tima per  aliquern  voluntarie  fatigatus  fuerit,  ita,  quod  moriatur, 
tunc  est  solvendus.  Item  si  unus  alteri  sub  hoc  pacto  equum 
concedit,  dicens:  Equum  meum  concedo  tibi  per  duos  dies  ad 
aratrum  tuum  sub  hac  conditione,  quod  per  alios  duos  dies 
equum  tuum  ad  aralrum   meum  mihi  reconcedas;   quidquid  equo 


70 

sie  concosso,  diimmodo  iiimirum  fatif^ntiis  iioii  focril,  a(-(  idciil, 
9\Wr  iion  solvi'l. 

Unde  sccundiiin  coiidilioiic» ,  qiuie  lalihiis  coiiccssioiiihiis 
intorpomiiilur,  vsl  parlihus  de  justilia   providtiidun». 

1  35.  H  e  s  c  0  II  c  e  s  9  a  e  p  c  r  d  i  t  a  c  q  u  a  n  d  o  (|  ii  e  n  o  n 
sülvulilur.  (H.  35",  A  12.  3.  Ii  111''  2.  C  C'  13  —  15. 
l)  33"  1.  K  122''  2.)  Cum  Petro  ')  (per  ruiTs)  '^)  noctis 
tempore  fahrica  siia  fracla,  et  res  tain  8iiae  quam  ulionim,  pro 
quihus,  ul  eas  solverel,  impulsahatur,  »iihlractae  ruisseiit:  sen-^ 
Icnliatum  fuil  in  consilio:  Si  liomo  ciini  rebus  propriis 
eliam  rclms  alienis  j)er  inrortniiium,  sicul  per  furtum,  ineen- 
dium,  naiitVagium  vel  aliud  taie  factum  i)rivalur,  ad  solutionem 
rcrum  hujusmodi  juslilialiler  nou  tenelur;  si  aulem  per  fami- 
liam  propriam  res  tales  sibi  deportarcnlur,  lunc  secuudum  al- 
legationes  actoris  et  rei,  jurati  coiisidcratis  considerandis  super 
diü'inilive  ferenda   senlentia   diligenlissimc  cogilabunt. 

136.  Concessum  et  deposilum  scmper  est  red- 
dendum.  (II  35«.  A  12.  4.  B  111^  3.  C  C  15—18.  D 
33"  2.  K  123''  1.)  Ad  loca  plura  sentenlialum  est,  quod  prae- 
lextu  debiti  restitutio  commodati  vel  depositi  non  probabiliter 
recusatur.  Unde  nee  qui  commodatuni  vel  depositum  habet, 
ex  mandato  judicis  pro  debitis,  in  quibus  commodans  vel  de- 
ponens  prius  sibi  tenebatur,  apud  se  ipsum  potest  interdicere 
forma  juris;  gladium  tamen  commodans  vel  deponens  ,  si 
vesanus  fiat  et  interim  gladium  repetat,  ejus  restitutio  usque 
vesania  transeat,  differatur. 

137.  De  concesso  et  commodato  quantum  ad 
nuntios.  (H  35\  A  12.  5.  B  \^^  3.  C  6''  18—21.  D  33"  3. 
K  123"  2.)  Famulum  suum  civis  in  Redisch  ad  judicem  cujus- 
dam  villae  pro  equo  sibi  concesso  cum  misisset,  idemque  fa- 
mulus  equo  recepto  recessisset:  quaesitum  est  ciii  perdilus  ha- 
beatur.  Super  quo  responsum  est,  sie  distingucndo :  Commo- 
datam  rem  missus  qui  repeteret,  cum  rccepisset,  fugit ;  si  do- 
minus ei  dare  jusserat,  domino  perit,  si  commovendi  causa 
miserat,  ut  referretur  res  commodata ,  illi  cui  commodata  est, 
perit.  Et  quid,  si  mentitus  est ,  dicens :  sibi  rem  reddendam, 
cum  tantum  causa  commonendi  missus  est?  Respondetur, 
quod  non  nocet  commodanti,  quia  ei  imputandum  est,    qui    cre- 


')  Fridiino  aurifabro  D.     ^)  D. 


71 

diilus  fuil;  unde  commodatarius  vel  dcposilaiiiis  caulus  esse 
debet,  cui  rem  commodalam  vel  deposilam  assignet  ad  repor- 
laiidam  commodanti  vel  deponenti  *), 

138.  Res  pluribus  commodata  perdita  per 
plures  solvetur.  (H  35\A  12.  6.  B  15S  1.  C  6^21.  D 
33^.1.  K  123*3.)  Andreas  institor,  cum  pluribus  in- 
stiloribus  sociis  suis  picarium  argenteum,  ut  ex  eo  bibe- 
rent,  concessisset,  et  idem  picarium  eis  solatianlibus  ammissum 
fuisset:  Andreas  ipsos  ad  consilium  juratorum  vocans, 
solulionem  picarii  ab  eis  petivit.  Super  quo  jurati ,  cum  c  o  n- 
cessorem  (accomodantem)  et  socios  suos,  qui  Septem 
erant  numero,  super  dicenda  veritate,  quid  de  picarii  per- 
ditione  unicuique  constaret,  virtule  juramenti  corporaliter  prae- 
sliti  requisissent,  et  quiiibet  tam  se,  quam  alios  excusaret ;  talem 
sententiam  protulerunt:  Si  inter  bonae  famae  plures  homines 
simul  sedentes  per  unum  vas  expositum  fuerit,  ut  omnes  ex  eo 
bibant,  et  tandem  illud  subtractum  et  ammissum  fuerit,  singuli- 
que  tam  ille,  qui  vas  concessit,  quam  alii,  divisim  jurati  et  in- 
lerrogati  respondeant,  quod  tam  se,  quam  alios  consocios  in- 
nocentes  credant:  unus  quisque  omnem  suam  pensionem  prae- 
stabit,  quod   vas  solvatur   secundum   aequam  taxam. 

139.  De  conducto  et  locato  etc.  2)  (H  36\A  12. 
7.  B  15«  2.  C  Q^  22—7'»  3.  D  33^2.  K  124^  3.)  Domum 
inquilinus,  vel  commodum  in  domo  hospitis  conveniens,  si  ante 
terminum  conventionis  propriam  domum  emerit,  propter  hoc 
sine  hospitis  licentia,  nisi  censu  pleno  soluto  a  commodo  con- 
vento  non  exibit;  et  similiter  e  converso,  si  hospes  domum 
ante  finem  conventionis  commodi  inquilini  vendiderit,  propter 
hoc  inquilinum  a  commodo,  quod  convenit,  excludere  non  va- 
lebit,  sie  sententiatum  est  in  consilio  civitatis.  Tamen  si  hospes 
inquilinum  laedere  voluerit,  et  ille  vim  vi  repellendo  vulneret  hos- 
pitem :  licitum  est  sibi,  cum  non  sit  cautum  inimicos  simul  ha- 
bilare,  censu  pro  illo  tempore  debito  soluto  ad  hospitem  alium 
se  transferre.  Item  conductor  domus  cavere  debet,  ne  colligat 
hospites  inhonestos  et  suspectos,  alioquin  de  consensu  malo- 
rum   et  fautoria  cum  malelicis  punietur. 

Item  exusta  civitate  Cremsirensi  cum  hospes  quidam 
ad  aliam  domum  se  transtulisset  et  inquilinus  peteret,  quod 
eum secum in  eandem domum reciperet,  sententiatum  est,  quod 


')  fehlt  D.  II.  A.     ')  II.  scnteiitia  bona  et  utilis. 


7^ 

fxuslii  domo  condurtio  vi  localio  fiiiilne  snnl.  Scd  an  ex  lo- 
calo  U'nciilur  coiidiulor,  ii(  pro  nil«  Icmporis,  quo  l'ri'liis  val 
tfiisioiu'in,  juacsU'l  V  (juacriliir  et  rrspondfliir  j  u  s  t  ii  m  esse  eum 
teiieri.  Si  qiiis  ^eiMiin  doeeiiddin  eoti<hixit,  et  nun  alio  modo, 
enmqiic  5eciim  perepfre  diixeril ,  nhi  eapialur  al)  liostihns,  vei 
pereal  ;  aelio  csl  ex  loealo.  Si  snlor  pnero,  paiiim  exeedenO, 
eum  forma  ealeei  lam  veliemenler  peiensseril  eerNJeem  ,  vi  ei 
oeulns  elVoderetnr:  ex  loealo  esse  aelionem,  pairi  ejus  placel ; 
quamvis  enim  maiL>:islris  levis  easli^alio  conccssa  sil,  tamen  isle 
snlor  lunu*  modnm  non  lenuil.  Si  l'nllo  vestimenia  |)olienda 
aeeeperit,  eaqne  nrnres  roseriul :  ex  loealo  teneliir,  quia  delmit 
ab  liae  re  eavere.  El  si  pallinm  fullo  perninlaNerit,  et  alii  al- 
lerius  dederit:  ex  loealo  aelione  lenebilur;  eliam  si  i^narns  te- 
ceril ;  quia  cum  erraverit  in  suo  faelo ,  non  est  probabilis 
ignoranlia. 

Capituliiin  de  coiifos!^ioiiil>u!9> 

140.  Quae  praejudicent  et  quae  non.  (H.  36" .  A. 
13.  l.B.  IS-'S.  C.  7\  7-15.  D.  34M.  K.  124»».  1.)  De  Hain- 
richs  *)  scripserunt  sie:  Quidam  hospcs  ad  nos  vcniens  uni 
de  coneivibus  noslris  equum  arresiavit,  et  cum  coram  judicio 
pro  eodem  equo  placitare  vellet,  ad  colloquium  suum  causa 
consilii  nos  pelens  coram  nobis  est  confessus,  quod  a  tempore, 
quo  equum  perdidisset,  transiverunt  duo  anni :  postea  vero 
coram  tribunali  in  quaerimonia  sua  tres  annos  nominaverat:  quae- 
rilur  ergo,  utrum  lalis  mutalio  confessionis  non  debeat  sibi 
praejudicium  generare.  Super  quo  responsum  est  dilfinilive : 
quod  non  obstante  prima  confessione ,  quam  coram  juratis  in 
colloquio  tanquam  coram  consiliariis,  qui  quidquid  ibidem  au- 
diunt,  fideliter  apud  se  teuere  et  in  palam  deducere  non  debent, 
quid  actor  praediclus  fecit:  secunda  confessio,  quam  coram 
tribunali  fecit,  vigorem  habet,  et  secundum  eam  est  sibi  de 
justitia  providendum.  In  causis  tamen  criminalibus ,  cujusmodi 
sunt  furta ,  homicidia  et  consimilia ,  si  pars  animo  deliberato 
coram  juratis  in  colloquio  aliqua,  quae  ad  rem  pertinent,  dicit, 
et  postea  coram  tribunali  hujusmodi  negat:  super  hoc  jurati, 
quod  parti  adversae  debita  hat  justitia,  cum  diligentia  cogi- 
tabunt. 


'J  Ilenrico  D.  Heinris  H. 


73 

Item  praescriplus,  quia  confessiis  fuit  coram  tribunali ,  et 
talis  confessio  vigorem  habuit,  ergo  per  contrarium  confessio 
exlra  Judicium  facta  non  est  tantae  virtutis,  quod  confessus 
sine  juris  cognilioue  aliqua  condemnelur. 

Item  confessio  facta  pro  se  nulli  valet,  eo,  quod  nullus  in 
propria  causa  poterit  esse  testis ;  contra  se  autem  bene  cre- 
dilur  confitenti.  Item  in  confessione  requiritur ,  quod  aliquis 
confiteatur  sponte  et  voluntarie  et  non  coactus,  quia 
quae  vi  metus  tacta  fuerint ,  rata  utique  non  habentur. 
Unde  confessio  tempore  tormentorum  facta  non  condemnat  ali- 
quem,  nisi  post  tormenta  in  confessione  perseveret.  Item  re- 
quiritur, quod  aliquis  confiteatur  de  re  certa,  vel  quantitate  certa, 
alias  non  valet  confessio ,  nam  super  re,  vel  quantitate  incerla 
non  est  ferenda  sententia  diffinitiva. 

Item  ad  interrogationem  judicis  et  juratorum  partes  re- 
spondere  tenentur,  confitendo  vel  negando :  super  eo  tarnen,  si 
pelunt,  et  si  modus  interrogationis ,  vel  causae  cögnitio  hoc 
palianlur,  est  ipsis  deliberatio  concedenda. 

141.  Utrum  confessio  patris  negantis  filium 
privet,  eum  hereditaria  portione  ipso  jure,  vel  non. 
(H.  36^A.  13.  2.  B.  15^  l.C.  7\  15.  D.  34\  1.  K.  125«.  1.) 
Brodae  ungaricalis  cives  scripserunt  sie :  Unus  de  nostris, 
cum  adhuc  viveret,  uxorem  suam  in  adulterio  rapiens,  ipsam  tribus 
vulneribus  vulneravit ,  post  eandem  vero  vulnerationem  puerum 
adhuc  superstes  peperit,  quem  vir  confessus  est,  non  ex  suo 
semine  processisse.  Super  quam  confessionem  amici  viri  prae- 
notati  jam  praemortui  ex  una,  judex  civitatis  ex  altera,  et  do- 
minium dislrictus  ex  parte  tertia  se  fundantes ,  et  puerum  a 
bonis  paternis  mobilibus  et  immobilibus  non  paucis  excludere 
volentes ,  quilibet  dictorum ,  trium  ad  bona  talia  jus  competere 
sibi  dicit.  Petimus  ergo  doceri ,  quo  jure  quisque  '  in  bonis 
gaudere  debeat  supradictis. 

Quibus  responsum  est  sie.  Quia  pater  vivens  communibus 
quodammodo  verbis  forte  ex  solatio  vel  ex  ira  prolatis  puerum 
non  suum  verum  confitebatur;  nee  protestationem  cum  solemni- 
tale  juris  de  tali  confassione  simplici,  ad  quam  vos  pro  testimonio 
memoriali  vocaret  et  rogaret,  fecit,  nee  ipsum  puerum  a  por- 
tione hereditaria  animo  deliberato ,  cum  compos  rationis  esset, 
exclusit :  sententiamus  diffinitive:  quod  talis  puer  in  bonis 
per  patrem  relictis  partem  eum  de  jure  contingentem  debet  habere, 
et  hereditarie  possidere.  Cum  enim  propriam  allcgans  turpi- 
tudinem,    sicut  in  dictis  verbis  pater  fecit,  non  sit  audiendus; 


74 

(lim  cliam  illc  sil  hiicrcs,  (incm  niipliao  (loinoiislrniil,  et  |)r«e- 
notiilus  pult*!'  cum  miilicrc  prMcscriplji,  siciil  cum  l(';{;itim:i  Ci>- 
liiihilavcrit ,  cl  cum  inaniIVstc  (am(|iiam  iixorcm  possc^dcrit ,  iicc 
cum  vt'lut  in  adiilleriu  (Icprciieiisam  cl  siiilu-ii'iilcr  secundiim 
juris  canonici  processus  de  hoc  convinclam  a  llioro  suo  ropu- 
diavcrit,  et  tandem  dictum  puerum  cam  ai)  alio  concepisse  et 
generasse  probaverit :  idem  pucr  iiaeres  et  de  malrimunio  nalus 
legi(imo,  praeserlim  cum  tantum  de  manifeslis  homines  judicare 
habeant,   est  censendus. 

Capitiiliiiii   de    curatoribui»   vi  tutorlhus. 

142.  De  curatoribus  et  tutoribus  pnpillorum 
seu  furiosorum  et  cor  um  bonis.  (II.  'M"" .  X.  11.  1. 
B  IG".  1.  C.  7".  16.  D.  34^2.  K.  125^  1.)  Morluo  judice 
in  Hadisch  cum  pueris  suis  juvenibus  bona  reliquisset  here- 
dilaria  et  mobilia ,  nee  aliquem  praefecisset  eis  provisorem : 
(juaesitum  est  a  juratis;  quis  bona  talia  debeat  gubernare. 
Quibus  responsum  fuit  sie :  Qui  ultimas  dispositiones  relinquil, 
q  u  i  b  u  s  n  u  1 1  u  m  d  i  s  p  e  n  s  a  t  o  r  e  m  p  r  o  p  o  s  u  i  t :  illorum  loco 
judex  et  jurati  curatorem  seu  tutorem  (ide  dignum  cum  legilima 
fidejussione,  si  alias  certi  non  sunt,  rebus  talibus  et  juvenibus 
dare  debent,  qui  res  gubernent,  donec  personae,  quibus  legatae 
sunt ,  perfeclam  veniant  ad  aetatem.  Et  similiter  est  faciendum, 
si  aliquis  bona  relinquens  et  heredes  minores  annis  decesserit 
intestatus. 

143.  Curatores  et  tutores  non  semper  sunt 
propinquissimi  consanguinei.  (H.  37".  A.  14.  2.  B.  16". 
I.e.  7".  17.  D.  35".  1.  K.  125\  2.)  Si  alfines  linea  consanguini- 
tatis  plus  distantes  pelunt  sibi  orphanos  assignari  isla  facta 
fidejussoria  cautione,  quod  annualim  velint  eis  de  bonis  ipsorum 
certum  lucrum  residuare  et  insimul  reponere,  potius  sunt  eis 
committendi  quam  consanguineis  propinquioribus ,  qui  talem 
cautionem  facere  contradicunt.  (Sic  instructi  rustici  de  G  r  a  b  i  c  z.  ') 

144.  Cura  seu  tutela  pupillorum  non  est  cre- 
ditoribus  committenda.  (H  37\  A  14.  3.  B  16".  2.  C 
7".  18—21.  D  35".  2.  K  125^  3.)  Cum  in  Chrisans 
morluo  quodam  rustico  divite  alter,  qui  dicebat  eundem  sibi 
obligalum  in  debilis  remansisse ;    curam  bonorum    et  puerorum 


')  HS.  J.  W. 


i 


75 

sibi  commitli  cum  instantia  rogarel,  sententiatum  fuit,  quod 
talis  rogalio  tamquam  suspecta  non  deberet  admitti;  non  est 
enim  caulum,  quod  aliquis  eorum,  qui  habet  obligatas  sibi  res 
defuncti,  ad  gubernationem  et  curationem  bonorum  etliberorum 
defuncli  admitlatur.  Et  etiam,  si  quis  tacuerit  in  principio  de 
obligatione,  et  factus  fuerit  curator  bonorum  et  juvenum,  me- 
rito  cadet  de  actione,  quam  postea  adversus  pupillos  et  mino- 
res annorum  movebit.  Item  non  est  necessitas  curatoribus 
minorum  pecunias  foenerare,  sed  caute  reponere  et  servare; 
nam  melius  est  eis  in  anliquis  tutummanere,  quam 
usuras  appetendo  etiam  ab  antiqua  pecunia  cadere :  potest  lamen 
curator  alias  negotiari,  si  tarnen  pater  pupilli  consueverit  ne- 
goliari. 

145.  Curatores  et  tutores  etiam  mulieres  ac- 
cusare  possunt,  (H  37\  A  14.  4.  B  16^  3.  C  7\  22.  D 
35^.3.  K  126^.1.)  In  Gostel  *)  curatores  pupillorum  et 
bonorum  petiverunt  juratos,  quod  mulieres  quasdam,  quae  fre- 
quenter  de  negligentia,  et  inutili  dispensalione  bonorum  eorum 
fideicommissorum  ipsos  arguerent,  silere  facerent  et  corrigerent. 
Quaesiverunt  ergo  jurati,  utrum  talis  petitio  sit  justa,  vel  utrum 
ad  verba  mulierum  inquirere  debeant  de  negligentiis  curatorum. 
Super  quo  diffinitum  fuit;  quod  sicut  jurati  diligunt,  quod  post 
eorum  mortem  de  bonis  et  eorum  pueris  bene  fiat;  sie  cum 
diligentia  debenl  praemorluorum  bonis  et  pueris  providere:  unde 
ad  curam  vel  tutelam  suspectam  accusandam  debent  admitti  etiam 
mulieres,  quae  pietalis  necessitudine  ductae  ad  hoc  procedunt, 
sicut  maier,  avia,  soror  vel  propinqua,  et  etiam  ,  si  quae  alia 
mulier  sit,  cujus  judex  et  jurati  magnam  pietatem  intellexerint, 
admittent  eam  ad  accusandum. 

146.  Curatores  potius  debent  esse  seculares 
quam  clerici.  (H  37\  A  14.  5.  B  IG»'.  1.  C  7\  1.  D 
SS^'.l.  K  126^2.)  Sententiatum  est  in  Chremsir, 
quod  de  pueris  et  bonis  uxoris  et  mariti,  cum  intestati  dece- 
dunt,  frater  uxoris  laicus  existens,  dummodo  non  sit  infamis, 
seu  bonorum  dissipator,  potius  nomine  provisoris  se  intromit- 
tit,  quam  frater  mariti,  religiosus  sacerdos  vel  in  sacris  exi- 
stens ordinibus  constitutus :  multa  sunt  enim ,  quae  in  judicio 
seculari  talibus  pueris  nunc  de  jure,  nunc  de  facto,  et  quan- 
doque  casualiter  objiciuntur  et  adveniunt;    ad  quae  disbriganda 


')  Kostet  K. 


76 

potiiis  laicus^  (|iinin  sacerdos,  (|iii  ciini  iic^ülioniiii  Macciilariiiin 
posiposil«,  spiriliijili  siihjccliis  t'st,  jiidicio  sc  iiilroinillil.  Di-het 
tiiiiK'ii  diihis  laiciis  siiccrdolciii  de  lioc  cerlilicure,  (|ii()d  hoiiu 
tulin  iiiutililer  iioii  cünsuiiinl,  süd  ipsu  in  usus  convertul  pue- 
roruin  suac  fidei  cominissoriirn. 

117.  C  u  r  a  l  o  r  e  s  p  o  t  i  u  s  s  i  n  l  c  o  n  s  a  ii  fr  u  j  n  e  i  p  a- 
Iris,  quam  malris.  (lIim'.AN.  7.  IJKi*'.  :j.  C  7^  4  — ü. 
D:^^)''.3.K  126^  2.)  Civibus  de  Crumlau  ')  senlenlialum  est: 
Cum  pater  a  (|uu  senu'ii  Unit,  priucipiuiii  ^eiieralionis  aclionum 
sit,  ejus  coiisiiui^'^uinci  pr()pin(pii()rcs  judicanliir  esse  luTt'dihus, 
(piain  cousauguinei  malris;  undi;  el  ipsi  iiilcstalo  patre  mortuo, 
si  mater  dilapidatrix  bonorum  t'uerit,  vel  statum  viduitalis  mu- 
lavcrit  de  lieredibus  et  eorum  porlione ,  hac  lamcu  malri  et 
ejus  consan<»;uineis  facta  caulione,  quod  usque  ad  aunos  dis- 
crelionis  pervenerint,  (ipsis)  eam  regant,  conservent,  et  sicut 
eorum  esseul  propria,  quanlum  valent,  meliorem  l'aciant :  lam- 
quam   lulores  se  possuut  inlromiüere  pleno  jure. 

148.  Curalores  debent  ralionem  de  bonis  b  e- 
redum  reddere.  (II  38\  A  14.  ().  B  16'' .  2.  C  7^  2— 4. 
D  85''.2.  K  120''.  1.)  Provisores  lieredum,  sive  Irater  seni«)r 
sit  provisor  fratrum  et  sororum  juniorum,  sive  alter  consangui- 
neus  vel  extraneus  curam  provisionis  gerat,  debent  bercdibus, 
postquam  ad  annos  discretionis  pervenerint,  rationem  de  com- 
missis,  perceptis  et  dislributis  reddere;  et  quidquid  non  pro- 
baverint  furto,  spolio,  vel  alio  inlortunio  sine  eorum  negligen- 
tia, de  bonis  talibus  deperiisse,  boc  de  bonis  propriis  solvere 
tenebunlur;  expensas  aulem  necessarias,  si  quas  in  factis  dicto- 
rum  bonorum  expediendis  fecerint,  de  bonis  eisdem  recipienl 
pleno  jure. 

Capituluiii  de  daitiiiis. 

149.  De  damnis  in  genere,  pro  quibus  de  jure 
quis  agere  potest,  ut  infra  conti netur.  (H  3S^ .  A 
15.  1.  B  16''.  4.  C.  D  36\  1.  K  127^  1.)  De  Hainrichs  -) 
scripserunt  sie:  Petrus  conquaeritur  de  Paulo,  quod  dolium 
quoddam  sibi  concesserit,  quod  quia  tempore  decoctionis  olerum 
sibi  non  restituit,  ex  hoc  damnum  in  oleribus,  quod  ad  medium 
florenum  estimat,  percepit.     Et  quaeritur,    utrum     de  jure  cum 


')  Crunipnaw  D.     ^)  Hainris  H.     Ileinrico  D. 


77 

dolio  dictum  sihi  damniim  Paulus  iion  debeat  sibi  refarcire. 
Paulus  vero  coiifessus  de  dolio  pelivil  sibi  justicialiter  diclari, 
utrum  pro  datnno  teneatur  sibi  respondere:  de  quo  tamquam 
juris  iguari  pelimus  informari.  Et  dato ,  quod  non  teneatur 
respondere,  tunc  secundo  petiinus  edoceri,  utrum  simpliciter 
pro  nuUo,  vel  saltem,  si  aliquod  sit  damnum,  pro  quo  ad  mo- 
tam  quaerimoniam  actoris  reus  debeat  secundum  juslitiam  re- 
spondere. Quibus  ad  prinium  responsuni  fuit,  quod,  quia  Petrus 
simpliciter  couquaeslus  est  de  damno  non  interserendo ,  quod 
Paulus  sibi  damnum  promiserit  refundere,  restituto  dolio ,  non 
tenetur  pro  damno  respondere.  Lucrum  enim  et  damnum  la- 
borantibus  in  temporalibus  sicut  casus  fortuiti  consueverunt 
pervenire,  de  quibus  velut  de  futuris  contingentibus,  haberi  non 
poterit  certitudo 

Ad  secundum  vero,  per  quod  cum  generi  derogetur,  per 
speciem  quodam  modo  restringitur,  primum  responsum  fuit: 
quod  in  duobus  casibus  praecipue  debet  actori  pro  damno  ju- 
stitia  non  negari,  et  reus  ad  ejus  quaerimonias  respondere; 
quorum  primus  est,  pro  damno  hereditario ,  et  secundus  pro 
damno  promisso,  hoc  est  vulgariter  dicendo:  „um 
Erbschaden  vnd  vm  gelobten  Schaden.^'  Unde  si 
actor  conquaeritur ,  quod  per  depopulationem  factam  in  agris 
suis,  quantum  ad  tot  sulcos  vel  tot  jugera  aliquis  annuatim 
damnificaverit,  eum  in  tot  vel  tot  modus  annonae,  quas  perce- 
pisset,  si  dictos  sulcos  vel  jugera  suis  seminibus  seminasset; 
vel  si  conquaeritur,  quod  vicinus  imponendo  fundamentum  pro 
structura  domus  suae  limites  areae  propriae  excedat  et  cespites 
sui  territorii  rumpat,  vel  parietem  specialem  pro  sua  domo  sicut 
ipse  sua  pecunia  construxerit  facere  contradicat,  stillicidia  tecti 
sui  per  (vel)  canale  proprium  ad  stratam  et  plateam  pu- 
blicam  educere  non  curet,  de  quo  damnum  percipiat;  in  tali 
casu  et  simili  debet  conquaerenti  justitia  exhiberi  et  reus  suae 
quaerimoniae  respondere.  Similiter  pro  damno  promisso,  sicut 
exempli  gratia:  Heinricus  accomodat  Conrado  pecuniam 
sub  hac  conditione ,  quod,  si  in  tali  sibi  eam  non  solvat  ter- 
mino,  conquirat  ipsam  sub  damno,  quod  damnum  Conradus  pro- 
mittit  sibi  solvere,  sicut  et  pecuniam  principalem:  in  hoc  casu 
et  simili  Conradus  conventus  judicio  per  Heinricum  debet 
ejus  quaerimoniis  pro  damno  respondere,  et  iudex  sibi  pro  eo 
de  justitia  providere.  In  utroque  tamen  casu  praedicto  per  acto- 
rem,  anlequam  reum  trahat  in  causam,  talis  protestatio,  pu- 
bhcatio  vel  cautela  est  facienda :    in    primo    enim  damno  here- 


78 

(lifnrio  dchot  jinliorm  v\  jnralos  nd  vidcndmn  (hunmiin,  de  (pio 
villi  ronqiuu'ri,  ad  luTcdilalom  duccrc,  (;l  ipsis  qunlilcr  dainiii- 
llci'liir  ad  oculiiiu  dcmoiistrare  j  in  scriindo  vcro ,  cum  pc- 
cuniain  sub  dainno  super  illum ,  (pii  ipsuin  sibi  rciiiudiTC  pro- 
misil  dainnum,  vult  recipere,  dehcl  privilcjriis,  Icslibus  vel  »bis 
docuiMciitis  li'jj^ilimis  corain  ju(bce  et  juralis  oslctidc  ro ,  (piod 
tennlui  soUilionis  Iransivciiiil ,  et  proleslalionem  lacerc,  (piod 
tob  die  (piain  juruti  in  mcinoriu  liabebunt,  vel  scriplor  juratus 
notal)il,  apiid  taleni  vel  taU;m ,  quem  n()miiial)it,  sub  lanta  vel 
taiila  (|iiaiititatc  damni,  quam  cliam  nominabit,  dcl)itum  suum 
recc|)t'iil.  Istis  euiin  factis  caulebs  super  damno  coram  judicio 
in  quarrimonia  proposito  judex  tenelur  conquaerenlibus  jusliliae 
compUinentuin  exliibere;  et  hoc  est,  quod  vulgares  dicunt:  in 
Ibeulunico:  ^Man  riebt,  ni  cht  um  Scba  den,  den  sunder 
vmb  Erbschaden  vlid  vm  gelobten  Schaden,  der 
d  0  b  e  w  a  r  t  ist." 

150.  De  d a m n i s  h e r  e d i t a r i i s  t a x a  n  d i  s.  (H  39" . 
A  15.  2.  B17^  1.  C7^  7— ll.D  37M.  K  l27^  1.)  Jurati 
de  Chremsir  *)  scripserunt  sie:  Quidam  coram  nobis  aliquamdiu 
pro  intcrstitiis  domorum  vulgariter  dictis  Rain  velreychen^) 
judicio  contenderunt,  quorum  unus  eadem  interslitia  domui  suae 
jure  altingentia,  evincens  damna,  quae  occasione  hujusmodi  per- 
ceperal,  ab  altero  repelivit,  et  cum  terminum  eis  ünalem  de 
dictis  placitandi  damnis  assignaremus :  actor  pro  se  fratrem 
suum,  reus  vero  sororium  suum  eorum  procuratores  constitue- 
runt,  prolesiantes  ambo,  si  dicto  personaliler  non  possent  ad- 
esse  termino,  quod  quid  per  procuratores  eosdem  nomine 
eorum  fieret,  contra  hoc  venire  nollent.  Ipsi  vero  procuratores 
praescripli  judicio  praesenles  dictum  procurationis  oflicium  se 
velle  recipere  nee  recusarunt,  nee  verbotenus  expresserunt.  In- 
stante tandem  termino  actor  comparuit,  reus  vero  nuntium  pro 
se  misit,  qui  proposuit,  eum  infirinitatis  causa  venire  non  posse ; 
quo  audito  actor  dixit:  Ex  quo  reus  sororium  suum  respon- 
salem  et  procuratorem  pro  se  constituit.,  qui  personaliter  hie 
adest;  pelo ,  ut  ille  meis  compellatur  quaerimoniis  respondere. 
Qui  sororius  haec  verba  protulil :  IS'ihil  volo  sororio  meo 
in  judicio  perdere  vel  lucrari  nee  procuratoris  officium  ge- 
lere  sui  loco.  Actor  ergo  replicans^  cum  reus  non  per  se, 
ncc  per  procuratorem,    cui    vices  suas    commiserat   in    termino 


')  Chrisans  D.     ^)  niezc  K. 


79 

peremtorio  jus  suuiti  defendcrct,  pelivil  ipsum  sibi  ad  damna 
et  ad  Interesse  senlentialiler  condemnari.  Quarc  petimus  et 
infra.  Super  quo  sententiatu  m  est:  Ex  quo  sororium  reus 
suuin  causae  procuratorem  constituit,  et  idem  tacendo  procu- 
ratoris  officium  assumserit;  verba  quae  postea  alio  judicio  se 
nolle  perdere,  vel  lucrari  replicavit  nullum  effectum ,  cum  ab- 
seilte reo  ea  protulerit,  sicut  sunt  sortita»  Unde  actor  inten- 
tum  suum,  quod  de  refusione  damni  proposuit,  est  justitialitei* 
consecutus.  Et  hie  collige,  quod  tacens  consentire  videtur,  et 
praecipue  coram  judicio  contestato,  et  hoc  patet  in  actore  con- 
quaerente  et  reo  non  respondente,  qui  ex  taciturnitate  sua  jure  suo 
privatur:  secus  autem  est,  si  pars  ad  interrogationem  judicis 
quandoque  non  respondeat,  sed  taceat;  multum  enim  interest 
inter  partem  et  judicem.  Tamen  si  juratus  pro  experienda  veritate 
visum  fuerit  expedire,  pars  ad  interrogationem  judicis  affir- 
mando  vel  negando  publice  respondebit.  Notandum  etiam,  quod 
damna  talia,  quae  dicuntur  hereditaria,  ex  hoc,  quod  fiunt  in  he- 
reditatibus,  jurati  de  bono  et  aequo  (ex  quo),  sicut  eis  visum 
fuerit,  habent  taxare  juramento,  nihilominus,  si  necessarium  fuerit 
ab  ipso  obtentore  praestito  corporali ,  quod  tamen  juramentum 
laxationi  per  juratos  faciendae  non  obstabit.  Is  damnum  dat, 
qui  jubet  dare,  ut,  si  pater  vel  dominus  fdiis  vel  servis  prae- 
cipit,  tenetur,  et  obediens  excusatur,  sed  si  praecipiens  nullum 
jus  imperandi  habet,  uterque  tenetur;  ejus  vero  nulla  est  culpa, 
cui  parere  necesse  sit.  Nemo  damnum  facit,  nisi  qui  id  facit, 
quod  facere  jus  non  habet;  et  pone  exemplum  in  judice,  qui 
dedit  damnum  alicui  contumaci,  non  tamen  ideo  tenetur. 

151.  De  damni  hereditarii  actione.  (H.  39''.  A. 
15.  3.  D.  37^  1.  K.  128^  1.)  Haec  actio  cum  rei  per- 
secutionem  habet,  et  heredi  et  in  heredem  perpetuo  dabitur, 
et  non  solum  hospiti  domus,  sed  inquilinis  et  inquilinorum 
uxoribus,  si  domus  vicina  ruinosa  fuerit  vel  parietem  habeat 
inclinatum  et  ventosum,  cavendum  est  etiam  illis,  qui  cum  eis 
morantur.  Item  si  quis  muniat  viam,  sive  quid  aliud  in  via  pu- 
blica faciat,  cautio  locum  habet,  ne  per  hoc  damnum  privatum 
conlingat:  de  caeteris  autem  locis  publicis  nihil  specialiter  ca- 
vetur.  Item  quidquid  emtorem  et  venditorem  de  damnis  here- 
ditalum  exceptum  et  tractatum  fuerit,  slabit,  et  secundum  hoc 
quaestione  suborta  est  dilfinitiva  sententia  proferenda.  Cetera 
de  talibus  damnis  quaere  infra  sub  ti  tulis  de  ae  di- 
ficiis  et  supra  de  conducto  et  locato. 


152.  De  «Inmuis  [n-omissis  in  s  p  r  c  i  e.  (II.I()".A. 
15.  l.H.  17''.  I.e.  7''.  I  1.1).  :i7''.  2.  K.  128''.  2.)  Ouiditiii  nNJs 
Brunn  cnsis  proniisil  luidiini  civi  rru|;r(;nsi,  si  in  tciininu 
praolixo  drluluni  sibi  nun  solverel,  omne  diunniini,  quod  ex  hoc 
pcrcijxrcl,  sihi  icrundt're  vt'Ilo.  Triinsaiio  iUiqiK^  Icniiino  solii- 
tioiic  iK^Icchi,  Trii^cnsis  riininlnin  siiiini  B  r  ii  n  n  u  ni  inisit, 
qui  ciini  in  ciidcni  via  dt;  ciirrii  cudcns  pedem  rrL'{»;issel :  quue- 
situni  es(  a  Tragensi,  nimm  talc  dainniiin.,  quod  i'amulo  suo 
in  pi'dis  IVarliono  accidcril,  non  (cncaliir  sibi  Brunnensi  sc- 
cunduin  justitiani  rcsarcire.  Sn|)er  quo  d  i  ff  i  n  i  t  um  fuit,  quod 
daninuui  .,  quod  dchilor  proniisil ,  creditori  ralione  solulionis 
dt'hili  iuU'llif^cuduin  est  |)riniipaliU'r  de  danmo  pecuniali,  et 
non  de  daniuo  seu  perieulo  vel  inforlunio  corporis  et  personae. 
ünde  ad  salisfaclionem  daniiii,  quod  faniulo  civis  Pragensis 
in  frac'lione  pedis  casu  conlinjrit,  Brunnensis  non  obligatur; 
sicul  enini  in  confessione  generali  non  veniunl,  quae  aliquis  in 
specie  non  esset  verisimililer  concessurus:  sie  inleliigenduni  est 
de  promissis  suo  modo.  Ex  hoc  patet,  quod  cum  dicitur  omne 
d  a  m  u  u  m  ,  ilhid  omne  tantum  ad  pccuniae  damnum  relorquelur, 
nisi  forlassis  debilor  ultra  hoc  ad  aliqua  specialia  se  nomiualiin 
obligaret, 

153.  De  damnis  non  promissis  et  tamen  sol- 
vendis.  (H.  40\  A.  15.  5.  B.  17''.  2.  C.  7^.  12.  D.  38«.  1.  K. 
128''.  3.)  Si  debitor  principalis  termino  staluto  fidcjussorem,  qui  ex 
fide  pro  eo  spopondit ,  a  fidejussione  non  redimens  effugerit, 
et  üdcjussor  alias  solvere  non  habens,  necessilate  compulsus, 
inevitabili  super  domo  vel  hereditate,  quam  habet,  nee  ita  su- 
bito ,  sicut  creditor  debitum  exigit,  vendere  potest ,  debitum 
ipsum  sub  damno  conquirit:  ad  Solutionen!  talis  damni  debitor 
principalis  quamvis  hoc  non  promiserit,  obligabitur  ipso  jure; 
ex  hoc  enim  quod  fidejussor  fide,  quam  pro  alio  interponit, 
abuti  non  debet,  promissum  principalis  debiti  promissum  damni 
flccessorii  in  se  implicat  et  includit.  (Sic  sententiatum  est  in 
consilio   civitatis.   ^) 

154.  De  damnis  contingentibus  ex  negligentia 
hominis.  (H.  40».  A.  15.  6.  B.  18M.  C.  7\  13.  D.  38^  2.K. 
129'^  1.)  Hospiti  de  Lignicz,  qui  quatuor  vasa  vini  apud 
civcm  quemdam  emerat  sententiatum  est  sie:  Quidquid  damni 
in    vase,    quamdiu    in    cellario    domini    vini    super  lignis    diclis 


')  Fehlt  D.  H. 


81 

Kanthner  jacuerit,  acciderit  illud  dominus  vasis  suslinebit. 
Püsl(|iuun  vero  Schröter  ')  (Lisnik)'^)  vasi  tractor  de  vase 
per  scalas  suas  se  intromiserit,  damnum  in  vase  per  negligen- 
tiam  laboris  sui  contiiigens  ipse  solvet :  et  similiter  vector,  cum 
vas  currui  suo  fuerit  impositum,  damnum  per  uegligentiam  vec- 
turae  suae  in  vase   factum  ipsum  secundum  justitiam  patietur. 

155.  De  damnis  aliis.  (H.  40''.A.  15.  7.  B.  18«  1. 
D.  38«  3.  K.  139"  2.)  Cum  civis  de  Posonio  ^)  duo  vasa 
vini,  quae  Brunnam  duxcrit,  vendere  non  posset,  vectorem 
cum  duobus  curribus  pro  eisdem  Pragam  ducendis  vasis 
convenit ,  qui  vasis  ipsis  in  curribus  impositis  de  loco  primo 
currus  ducens  et  statim  unum  pervertens  vinum  eiTudit.  Do- 
minus ergo  vini  amborum  curruum  equos  occupans  quaesivit  pro 
se  justitialiter  sententiari:  utrum  de  equorum  talium  valore  et 
rerum  aliarum  vectoris,  quem  pro  vinis  suis  Pragam  ducendis 
convenerat,  non  debeat  sibi  vas  vini  perversum  et  effusum  per- 
solvi.  Quidam  autem  villanus  de  Gur  ei  n '^j,  quem  dictus  civis 
de  Pozonio  pro  veclore  non  convenerat,  de  equis  currus 
modo  perversi  se  intromitlens  ipsosque  cum  curru  suos  esse 
asserens,  petivit  pro  se  sententiam  juris  dictari:  utrum  equos 
eosdem  cum  curru,  quos  tantum  illi,  qui  pro  vectore  conventus 
fueratj  concessisset^  non  posset  suo  juramento  et  fide  digno  vi- 
cinorum  suorum  testimonio  obtinere.  Super  quo  diffinitum 
fuit:  Quod  civis  praedictus  equos  amborum  curruum,  quibus 
vector,  quem  convenerat  vina  sua  superposuit  secundum  justi- 
tiam occupavit,  eundem  tarnen  vectorem  villanus  de  Gurein 
pro  equis  et  curru  sibi  concessis  debet  impetere  forma  juris. 

Advertendum  vero  est,  si  rusticus  de  Gurein  dixisset 
per  vectorem  conventum  currum  et  equos  sibi  fuisse  subtractos, 
tunc  secundum  hoc  jurati  deliberasse  mature  pro  diffinitiva  fe- 
renda sententia   debuissent. 

156.  De  damnis  contingentibus  per  ignem  vel 
casum  fortuitum.  (H.  40^  A.  15.  8.  B.  18«.  3.  D. 
38''.  1.  K.  129'^.  1.)  Rusticus  in  villa  Budesspicz  cum  tres 
fdias  reliquisset,  un»m  viduam  et  duas  virgines,  quarum  unicuique 
de  domo  et  aliis  bonis  hereditariis  per  ipsum  dimissis  quinque 
marcis  grossorum  dari  statim  eo  mortuo  deputavit:  accidit,  quod 
vidua  sororibus  virginibus  suas  portiones  dare  recusavit,  sed 
litem  cum  eis  incipiens  ipsas  judicialiter  per  diversas  dilationes 


')  K.   E.     ^)  II.     ')  Picsburga  A.  D.  ß.     '•)  Suryn  D. 

6 


H2 

Inm  diu  vexavit ,  quod  <loni()  crcniatn  vi  iiliis  Itoiiis  in  vuloi'u 
(iiiitniii  niinoratis,  \V  inurcis  de  ipsis  liiibi'ii  iiidliitcriiis  polucninl. 
(jiiiu'ril  i'r^:<)  vidtia  :  iilnirii  talis  dcrcrliis  cl  daiiiiiuni  ^  (jiiaL'  casu 
loiiuito  cvcncrtiiit,  iiori  dchcaiit  sicul  silu  sie  cl  sororihiis  suis 
vir^inihiis  in  i'anirn  porlionihus  aequaliler  de|)erirc.  E  curitra 
YfM'o  (juacnint  Nir^rjncs;  cuin  vidiia  ((Mitra  ordiiiatioiicin  patris 
vcneril  i;l  ij»sas  iiidcljile  (anio  Icniporc,  judirio  oiiiij)av('ril, 
quod  inlerim  dicia  bona  laliler,  ul  praiMnillilur,  dülecerunl :  ulrum 
lulis  defectus  non  debeat  soluni  viduuc  in  sua  dccrescere  por- 
tionc;  cum  ctiam,  si  bona  piadala  medio  lemporcwnullum  fuis- 
seut  niclioraia ,  non  plus  eis  Iribucrcl .,  (piain  v\  (l('|)iila(ione 
paterna  percipere  lenerentur.  Super  (|iio  diirmituin  liiil :  {Jwod 
allegalione  viduae  cessaiile  illud,  quod  ([uaeninl  et  peliinl  vir- 
giiies,   (lebet   üeri   tamqiiani  justiliae   consonuin   et  admilli. 

15()'*.  De  casibusfortuitis,  vini  perversione  in 
praejudi  cium  alicuj  us(D.  38'').  Senlenlialumest  in  Ey  wan- 
czicz,  quod  vector  ille,  qui  vas  vini  perverlens  eilundil,  lenetur 
doniino  vini  solvere  id  ipsum  viiiuin,  prout  ipse  dominus  vini 
apud  vos  in  loco  cmplionis  coniparavit  et  non  prout  dominus 
vult  extimare.  Et  dominus  tenetur  vectori  dare  praetium  de 
quolibet  miliari  pro  rata  juxla  conventionem  inter  eos  ce- 
lebralani. 

157,  Adidem  de  casib  us  fo  r  tu  i  tis  ali  is.  (11.41°. 

A.  15.9.  B.18^  LCTb.  14-17.  D.  39  ^2.K.  129^2.)  Ad  inter- 
rogalionem  mercatorum  et  vectorum  saepius  sententiatum  est. 
Postquam  vasi  tractor  in  scalis  *)  et  funibus  seu  vector  in  curru 
vas  habuerit,  si  debile  fuerit  et  frangatur,  vel  alio  modo  sine 
tarnen  negligentia  et  improvidentia  vasi  tractoris  aut  vectoris 
stillaverit,  et  effundatur,  daninum  tale  vasis  dominus  sustinebit. 
Item  si  sub  curru  transeunte  pons  frangatur,  damnum  equorum 
et  currus  vector;  damnum  autem  bonorum  eorum  dominus  pa- 
tietur.  Item  si  currus  ad  aquam  venerit,  quae  plus  solito  inun- 
daverit,  et  excreverit  nisi  vector  vadum  prius  diligenter  exami- 
net  et  quaerat,  si  aquam  intraverit  improvide,  pro  damno,  quod 
in  bonis,  quae  ducit  acciderit,  eorum  domino  respondebit  ^). 

158.  De  damnis  indebite  capti.   (H.  41  ^  A.  15.  10. 

B.  18^  2.  C.7M7.  D.  39^  3.K»  130M.)  Sententiatum  est 
in  Pisencz:  Qui  alium  indebite  per  judicem  capi  procurat  juxta 
juratorum  dictamen  et  damnum ,  quod  ex  captivitate  percipit 
sibi  componet  et  pro  confusione  bonorum  virorum  intercessione 


»)  Na  lichach  H.     ^)  Diese  Rubrik  fehlt  in  W. 


8a 

ipsnm  placalum  habebit.     Et  insuper  si  reus  petil,  jurabit  tacta 
cruce,  quod  eum  non   malo  dolo  procuraverit   captivari. 

159.  De  damnis  contingentib  us  per  pecora  et 
alia  bruta.  (H.  41''.  B.  18^  2.  C.  7\  18.  D.  39^) 
Si  pecus  domesticum  apud  homines  domari  consuetum,  aliud 
pecus  domatum  laeserit,  pro  tali  laesione  dominus  pecoris  laeden- 
tis,  nisi  de  negligentia  rationabiliter  accusari  possit,  judici  non 
obligabitur  in  emenda ;  sed  post  primam  monitionem  vel  quae- 
rimoniam  dicto  domino  pecoris  laedentis  faetam  vel  motam,  se- 
quentibus  vicibus  si  damnum  per  pecus  suum  aliis  factum  fuerit, 
quia  judicis  mandatum  videtur  transgressus,  merito  tenebitur 
LXXII  hal.  vel  secundum  quod  jurati  adiiivenerint  ad  emendam. 
(Sic  sententiatum  est  rusticis  de  Stritecz  et  ad  idem  re- 
quire  supra  de  sententiis  de  actore  et  reo).  *) 

Capituluin  de  debitiis. 

160.  Quantum  ad  virum  et  uxorem  in  gener e. 
(H.  ll^A.  16.  l.B.  18 ^  3.  C.  S\  1— 2.0.  39 \  l.K.  130^.2.) 
Dictatum  est  in  consilio  per  juratos:  Quod  vir  indebitatus  et 
prae  inopia  solvere  non  habens ,  si  mulierem  divitem  absolute 
de  hoc  non  caventem  in  uxorem  ducit,  de  bonis  duntaxat  ad 
eam  pertinentibus  ad  solvendum  debita  prius  contracta  non  ob- 
stante,  quod  reciamet,  compellitur  justitia  mediante.  Mulier  enim 
ducens  virum,  ipsum  non  solum  sibi,  sed  etiam  bonis  suis  Om- 
nibus in  rectorem  praeficit  et  magistrum ,  de  bonis  vero  pue- 
rorum  talis  niulieris  idem  vir  eorum  vitricus ,  nisi  consentiant. 
nullam  solutionem  potest  facere  debitorum.  Si  aulem  e  contra 
mulier  pauper  ducit  maritum  res  habentem ,  de  rebus  talibus, 
quarum  non  est  domina,  quod  solvat  debita,  in  quibus  prius 
lenebatur,  compelli  non  poterit  via  juris. 

161.  De  debitis  obtentis.  (H.  41^  A.  16.  2.  B.  18\ 
4.  C.  S\  3.  D.  39^2.  K.  130%  3.)  Triturator  quidam  in 
Budespicz  ^)  super  unum  de  juratis  marcam  grossorum  in  judicio 
obtinuit  et  cum  judex  sibi  de  pignore  providere  vellet,  petivit 
in  cista  jurati  denarios  quaeri  et  illos  sibi  cum  denarios  obti- 
nuerit,  assignari.  Quaeritur  ergo,  utrum  hoc  sit  secundum  ju- 
stitiam  faciendum.  Et  respondetur,  quod  sie.  Unde  secundum 
petitionem  ipsius  trituratoris,  quae  justa  est,  judex  debet 
procedere  et  si  denarios  in  conservatoriis  et  cistis  jurati  non 
invenerit,    pignus  sibi    dabit     in    quo    debet    contentari :    (ümb 


'3  W.  Der  Nachsatz  fehlt  in  den  übrigen  Handschriften.  ^)D.  bucz. 

6'' 


H4 

gülii,  (in»  Ulli'  dt:  II  lindern  mit  not  i'tM.  Ii  l  Im  t  «■  r  l't  a  n- 
(1  e  n  ,  V  ü  r  p  e  w  l  er  i  in  \\  o  I  1'  e  i  n  b  c  r  c  i  l  p  1  c,  n  ii  i  ^  ,  wo 
er  i  r  i  n  ii  u  >v  i  r  d  ,  d  »  "i  7.  u  e  i  n  (;  n  a  n  d  c  r  n  in  a  ii  n  c  der  i  r 
i  c  hl   in  hat   i  n   >v  e  I  c  li  c  r  I  c  i   w  eis   das  s  e  y  '). 

102.  De  (I  e  I)  i  l  i  s  p  u  r  l  i  in  n  c  ^  a  l  i  s  et  p  u  r  l  i  m  c  o  n- 
fessis.  (II.  IT'.  A.  Ki.  3.  H.  18''.  5.  C.  8".4.  I)  39»'.  .'i.  K. 
130''.  5.)  Senlenlialnin  est  eisdein;  Si  aecnsalns  pro  delnlis 
partem  del)it()rnni  negal  et  parlein  ailirinat  ^  qnando  pro  parle 
negala  jnrare   debet,   partem   airinnatam   ad   erueem   |)oiia(. 

103. De  debitis  obtenlis.  (II.  42".A.  10.  I.  IJ.  18''. 
5.  C.  8".  5.  1).  39''.  4.  K.  130''.  0.)  Hoc  est  jus  anticpium: 
Qui  pro  debitis  coram  judicio  sim|)liciler  accusatus  responde- 
rit,  qiiod  ea  persolveril,  tenelur  hoc  in  crnce  melterlius  de- 
monslrare. 

104.  Ad  idem  de  debitis  non  solntis.  (H.  42".  A. 
16.  5.  B.  18^  5.  C.  8».  6.  D.  39^  5.  K.  13()^5.)  Si  cre- 
ditor  dicat  se  aliquam  pecuniae  quantitatem  a  debilere  in  de- 
bitis, in  quibus  sibi  pro  se  tenebatur,  recepisse;  debiler  aulem 
dicat  eandem  pecuniam  non  in  debitis,  quae  creditor  exprimit, 
sed  in  aliis  debitis  se  sibi  dedisse:  in  hoc  casu  potius  est 
credendum  debitori  quam  creditori. 

105.  De  debitis  solutis  ante  terminum.  (H.  42". 
A.  16.  6.  B.  19".  I.e.  S\  7.  D.  39^  O.K.  13P.  l.)Non  est  ar- 
cendus  creditor,  quod  ante  terminuni  pecuniae  partem  recipiat, 
totum  aulem  debilum  simul  sibi  oblatum  recipere  de  jure  tenelur; 
immo  si  ratione  termini  censum  vel  aliud  emolumentum  cre- 
ditor de  debito  sit  percepturus,  adhuc  illo  non  deducto,  si  de- 
bitor  petit,  patietur  secundum  justitiam  se  pagari. 

166.  De  debitis  quantum  ad  ra  tio  n  em.  (H.  42^.  A. 
16.  7.B.  19^  2.  C.  8^  8.0.  40^  l.K.  131^  4.)  Quia  frequenter 
pro  ratione  seu  compoto  debitorum  partes  contendunt:  senlen- 
tiatum  est  in  consilio,  quod  si  una  partium  ab  alia  rationem 
petierit ,  statim  extra  bancos  judiciarios  eadem  ratio  habeatur ; 
et  si  rationando  seu  computando  non  concordaverint,  actori  a 
reo  justilia  fiat,  et  hoc,  si  ambae  partes  in  eodem  judicio  fue- 
rint  residentes.  Si  aulem  una  pars  advena  et  de  alio  judicio 
fuerit,  ad  ponendum  rationem  terminum  quatuordecim  dierum 
habebunt;  et  insuper  si  forlassis  una  partium  de  alia  terra 
fuerit,    et  debita,  pro  quibus  agitur,  magna  sunt,  et  ex  merci- 


')  K.  I30a.  4. 


85 

moniis  vel   caiisis  aliis  in   partihus    remotis  contracla ;    terniinus 
pro  ralione  facienda  ad  sex  hebdoinadas  protrahalur. 

167.  1)  «J  d  e  I)  i  l  i  s  ({  u  a  n  t  u  m  ad  t  e  m  p  o  r  i  s  priori- 
la  t e  m.  (11.  42' .  A.  1 6. 4.  B.  19« .  3.  C.  8« .  9.  D.  40'' .  2,  K.  1 32  \ 
1.)  Cum  Jacobus  Schmel  czlin  i  civis  Brunnensis  tarn 
in  Prag-a  quam  in  Brunna  divcrsa  contraxisset  debita:  su- 
pervenerunt  et  dictum  civem  coram  judicio  convenientes  pro  sc 
sententiari  petiverunt ;  cum  lilterae ,  super  quibus  subscriptus 
Jacobus  de  suis  eos  debitis  cerlificasset,  priores  essent  tem- 
pore quam  probationes,  quas  concives  sui  super  suis  debitis 
oblioarent:  ulrum  ipsis  non  deberet  primo  de  bonis  Jacobi 
de  justitia  provideri.  Brunnens  es  autem  in  contrarium  pe- 
tebant  sibi  sentenlialiler  inveniri  ,  cum  ipsi  et  Jacobus  in 
eodem  judicio  essent  residentes,  bona  ipsius  Jacobi  juri 
Briinnensi  essent  subjecla,  et  super  debitis  in  quibus  J  a  c  o- 
bus  eis  oblig-aretur,  testimonium  litterarum  juralorum  et  aliorum 
fide  dignorum  virorum  ila  efFicax  sicut  in  jure  Brunnens! 
sufficit  demonstrare  ac  statuere  vellent,  utrum  talis  eorum  de- 
monstratio et  probatio  non  esset  merito  antiquitati  temporis, 
quam  Pragenses  pro  se  allegabant,  secundum  justitiam  praefe- 
renda.  Itaque  pensatis  diiigenter  utriusque  partis  allegationibus 
sapientes  invenerunt  pro  jure  :  Quod  Pragensibus  non  obstan- 
libns  Brunnen  sium  allegationibus  propter  temporis  antiqui- 
latem  prius  esset   de  bonis  Jacobi   de  justitia   providendum. 

Unde  cum  Jacobus  pluribus  annis  de  numero  consulum 
civitatis  fuerit,  et  in  multis  causis  sigillum  suum  sicut  jurati 
consueverunt,  facere  aliis  hominibus  per  eos  rogatus  ad  litteras, 
in  quibus  facta  sua  conscripserunt  pro  testimonio,  quod  effica- 
ciam  habuit,  appenderit,  multum  esset  inconveniens,  si  in  factis 
propriis  convinci  per  sigillum  proprium  non  deberet.  Debet 
tamen  circa  tales  litteras,  quae  antiquitatem  praetendunt  tem- 
poris ,  diiigenter  videri ,  ulrum  obligatio  vel  promissio  in  eis 
conscripta  sit  personalis  vel  realis ;  secundum  hoc  enim  jus  et 
sententia  difFinitiva  variantur. 

168.  Ouod  debitoris  testimonium  est  suspec- 
lum.  (H.421'.  A.  16.9.B.  19'\4.C.  8«.  10.D.40\K.  1.  132\  1.) 
In  Redisch  cum  quinque  creditorcs  in  unum  agerent  debitorem, 
unus  eorum  pro  se  sententiari  petivit,  si  ipse,  per  debitorem 
Osten deret,  quod  debitum  suum  senius  esset  tempore  quam  de- 
bita aliorum  quatuor :  utrum  ante  eos  non  esset  primo  pa- 
gandus.  Alii  vero  quatuor  in  contrarium  allegabant:  cum  ipsi 
antiquitatem    suorum    debitorum    per   probos   viros  demonstrare 


so 

possent  ^  utrum  lulc  tcstimoninrn  (ichiloris  esset  suspccliiiii :  pos- 
s'cl  cniin  iiiiiis  i-rciiiloriiiii  (xriiltiun  ordiiiHtioiirrii  (iiiii  drhiloie 
faciTc  ^  qiiod  pro  ipso  in  (iainiiiiin  tislurclur  iiliorutii.  L'iide 
testimoniiiiii  probonirii  vironiiu  ({Uüd  illi  quutuor  pro  hc  ulle^u- 
bant,   est   potiiis   ndiuineiidum. 

169.  0  n  t'  <1  0  X  a  n  t  i  (]  u  i  t  n  t  e  d  0  I)  i  I  ii  m  j  u  s  s  o  r  l  i  I  ii  r. 
(II.  42^  A.  1().  ii.  B.  II)'. 4.  C.  8».  ii.  I).  40''.  2.  K.  132''.  2.) 
SententitUum  est  in  Ciiremsir,  qiiod  ex  antiqiiilale  debil  um 
jus  sortitur.  Uiide  (piamvis  nedilor  res  ,  qiias  debilori  veri- 
didit ,  in  ejus  occupel  poteslale:  tarnen  si  credilor  aiilicpiior 
guperveniat  res  eusdem  impetens,  illi  prius  erit  de  juslilia  j)io- 
videndum. 

1 70.  Q  u  i  d  s  i  t  f  a  c  i  e  n  d  u  m,  s  i  de  p  r  i  o  r  i  l  a  l  e  d  e  h  i- 
toruin  duhitat  ur.  (H.  43«.  A.  1().  11.  ß.  19».  5.  C.  8".  12. 
D.  40''.  3.  K.  132''.  3.)  Non  obstante  quod  in  solvendis  dtbilis 
prioritas  temporis  jus  faciat ,  si  bereditas  pluribus  crediloribus 
obligata,  pro  minori  pecunia  quam  sint  debila  ,  vendita  lueril, 
et  de  prioritale  debitorum  dubitelur,  nee  sulFicienter  probari 
possit:  bene  est  rationabile  quod  sapientes  computatis  debilis 
uni  credilori  tanlum  defalcent  in  marca,  quantum  alteri,  quidcpiid 
enim  hiijusmodi  faeta  defalcalione  unicuique  creditorum  defece- 
rit,  in  eo  debitor  sibi   obligabitur  ipso  jure, 

171.  Quandoque  declarandum  est,  qualiler 
debita  sint  coütracta.  (H.  43«.  A.  IG.  12.  B.  19^.5.  C. 
8^  13.  D.  40''.  4.  K.  132''.  4.)  Reo  pelente  judex  debet  aclo- 
rem  agentem  pro  debitis  pecuniarum  et  praecipue  magnarum 
compellere,  quod  declaret,  ex  qua  re  qualiter  et  quo  loco  et 
tempore  hujusmodi   debita  sint  contracta. 

172.  De  debitis   ratio  ne  I  o  su  n  gae.    (H.  43  ^  A.  16. 

13.  B.  19  ^  5.  a  8^  14.  D.  40''.  5.  K.  132''.  5.)  Si  creditor  de 
debitis  suis  losungam  et  collectam  civitati  solvit ,  talem 
solutionem  non  potest  a   debitore  justitialiter  extorquere. 

173.  De  debitis  dictis  Trinkgeld.    (H.43».A.  16. 

14.  B.  19\  I.e.  8^  15.  D.  41^  l.K.  132=».  1.)  Viro  mortuo 
non  polest  pincerna  obtinere  juramento  debitum  dictum  „Trink- 
geld", super  uxorem  negantem,  nisi  fortassis  uxor  cum  viro 
vivente  idem  debitum  personaliter  debiberit  in  taberna  et  tale 
debitum,  quod  debitum  est  in  taberna  intra  muros  civitatis  per 
pincernam  juramento  potest  obtineri  et  solum  in  judicio  civita- 
tis et  non  in  alio  praeterquam  in  illo ,  in  quo  debitum  est. 
Debet  etiam  pincerna  tale  debitum  obtinere  volens  esse  fide 
dignus  et  non  suspectus  ita,  quod  jurati  judicent  eura  idoneum 


87 

ad  tnle  debitum  oblineiulum:  iinde  necessariuin  est,  quod  sit 
hospes  doinus  vel  dominus  potus  et  non  ganeo  vel  caupo  ma- 
nualis.  Debitum  autem  ,  quod  dicilur  „Spi Igelt'',  nee  ad  Ju- 
dicium est  ducendum ,  nee  pro  ipso  est  conquaerentibus  ju- 
stUia  facienda,  sicut  habet  consuetudo  civitatum  antiquitus 
approbata. 

174.  Dedebitisdictis  „lidlon^et  aliis  debitisut 
hie.  (H.  43^  A.  16.  15.  B.  19\2.  C.  8^  IT-S''.  2.  D.  41 «.  2.  K. 
133^.1,)  Juralide  Wyschaw  verbotenus  informati  sunt,  quod 
servitor  et  operarius  conventus,  qui  conventionem  demonslrare 
polest,  et  est  de  familia  quolidiana  alicujus  domini  et  vescitur 
ejus  pane,  polest  pretium  debitum  dictum  „lidlon*-'  obtinere 
termino  serviendi  jam  Iransacto.  Item  cum  dominus  dicat  in 
levitico :  Opus  mercenarii  non  maneat  apud  te  usque  mane.  Si 
morilur  paterfamilias  domus :  de  bonis,  quae  relinquit  servis  et 
ancillis  ante  alia  debita  pretium,  quod  vulgariter  dicilur  „1  i  d  I  o  n", 
quod  meruerunt  usque  ad  tempus  mortis  domini,  dari  debet, 
sed  si  possessores  bonorum  mortui  eosdem  servos  et  ancillas 
seu  familiam  domus  usque  ad  tempus  in  conventione  servilii 
eis  praefixum  teuere  voluerint,  servent  in  fine  temporis  pretium 
suum  integraliter  recepturi.  Si  vero  ipsos  licentiaverint,  et 
plus  de  pretio,  quam  usque  ad  diem  mortis  domini  percipere 
debuerintj  eis  cessit,  hoc  restituere  non  tenentur.  Item  si  fa- 
milia conventa  fuit  per  septimanas  vel  per  menses  et  quamdiu 
servierit,  dubitatur  quantum  temporis  familia  suo  juramento  con- 
firmabit ,  tantum  de  pretio  tollat.  Si  autem  super  gratiam 
serviunt,   conlentabitur  in   eo   quod  de  gratia   fuerit  sibi  datum. 

Item  si  familia  infra  tempore  servitii  moritur,  quantum 
usque  ad  diem  mortis  deservivit,  tantum  illi,  qui  loco  ejus 
pretium  repetit,  dabitur  ipso  jure.  Item  pretium  dictum  „lidlon" 
judicialiter  obtentum  est  eodem  die  sole  splendente  solvendum 
vel  pignus  pro  ipso  per  judicem  datum  stalim  sequenti  die  cum 
scitu  testium  vendi  polest. 

175.  Utrum  pro  debitis  solutis  hospites  etho- 
mines  de  alio  judicio  possinttestari.  (H.  43^.  A.  16. 
16.  B.  19b.  3  c^  gb,  3-4.  D.  41^  1.  K.  133^  1.)  De  Geyaw 
jurati  quaesierunt:  Utrum  pro  debitis  solutis  recipiendum  sit  te- 
slimonium  hominum  residentium  extra  Judicium  ,  in  quo  debita 
sunt  contracta.  Super  quo  diffinitum  fuit:  Quod  si  tales 
homines  sunt  bonae  famae,  eorum  testimonium  est  audiendum. 
Unde  licet  jura  originalia  dicant,  quod  hospes  advenam  pro 
debitis  admissus  debeat  vincere  cum  uno  cive    civitatis :    tarnen 


SS 

III  (Icinoiistnuidis  dehilis  soliilis  liomincs  cxlrniici,  (liiiiiinodo 
siiil  idüiu'i ,  (csliiiioiiiiiin  [vnv  jxjssuiil  ,  »nwl  (Ijiirii  dchilii  in 
IHK)  judicio    roiiliMrla    in   olio   soivi    possiiiil. 

\7('k  l)»'l)ilJi  rtifris  el  rc  i  p  ii  I)  I  i  r  a  i-  d  c  li  i  I  i  s  iiliis 
pruefcruii  hl  r  o  m  ii  i  h  n  s.  (II.  l:i".  A.  l  <).  I  7.  |{.  It)''4.C. 
H''.  f).  I).  II''.  v;.  K.  laii''.  2.)  Liccl  in  dehilis  pcrsoiiiii  iiin  p.-ir- 
licnlmiuin  |)ri()rilas  Icmporis  |)iri<iiiins  jus  laciul :  laiiicn  Ihm- iioii 
ohslanle  debita  rcpis  et  rcipiihlicai!  et  iiiiivcrsilalis  lisilalis 
iit  juila  I  0  s  i\  n  «r  a  scu  l  a  x  a  I  i  o,  Irilinliiiii  \i  n  u;  vA  \  u  m,  mc  r  c  v  s 
vioiliarum   i-l   liis   cunsiniilia   dehilis   oiiuiihus   prai^tcriinlur. 

177.  De  d  Chilis  el  dola  Iiliis,  q  u  o  «1  pracccdit 
alleruin.  (II.  44".  A.  10.  18.  B.2Ü".  1.  C.  8^  ü.  1).  41''.  .'..  K. 
1  :\'y] ''.  3.)  S(Milcnlialuni  est  in  C  li  re  ni  s  i  r  :  Si  dehilum  esl  prins  coii- 
Iracluin  (piain  dofalifiiini  promissiiin,  tnnc  actor  dehili  poliiis 
adinillilur  ad  probandnin  inlenliiin  suiini:  si  anlein  sil  econverso, 
liinc  si  dolaliliuin  proniissuin  per  heredes  sul)se(picnles  let^ili- 
mos  non  liuTit  exlinclum ,  oinne  dehitiini  poslea  contracinni 
ralionabiliter  anlecedit.  Sunt  aulein  circa  dolalilia  condilioiics 
speciales,  quae  freqnenler  interponuntur  diligenter  considerandac 
et  illas  respice  sub   tituiis  de  dolalitiis. 

178.  De  modo  servandi  caj)tivum  pro  debil  o. 
(1K44".  A.  16.  19.  B.  20".  2.  C.  8^  7.  D.  41^  4.K.  133^  4.) 
Debilor  solvere  non  habens,  si  per  judicem  praesentatus  fucril, 
manu  illi  cui  lenelur,  servabil  euin  in  loco  tuto,  firnio  et  claiiso 
s;ine  ferrainentis,  et  pascel  cum  cum  niodico  paiie  et  aqua,  ila 
quod  fame  non  morialur,  vel  assig-nabit  cum  subjudici,  qui  ex 
iioc  quod  auctoritale  fungitur  judiciaria,  in  cippo  vinctum  coin- 
pedibus  cum  tenebit,  transactis  aulem  qualuordecini  diebus  sol- 
vens  subjudici  pretium  pro  quo  convenlus  fuerat ,  quod  euni 
servaret  lali  conditione  dimitletur,  quod  jurabit  in  cruce  quid- 
quid  iaborihus  suis  acquiret  et  obtinebit  de  hoc  duobus  dena- 
riis  pro  se  servatis  tertium  creditori  dabit,  usque  totum  dehi- 
lum sibi  solvat.  Quo  facto  quascumque  res  creditor  postea 
apud  ipsum  invenerit,  de  his  tertiam  partem  recipiet ;  unde  etiam 
de  tribus  denariatis  pannis  vel  de  tribus  lunicis  eliam  polest 
ab  eo  auferre ;  et  insuper  si  una  vice  valorem  totius  dehili 
apud  eum  inveniret,  simul  totum  sibi  recipere  licitum  esset  ipso 
jure.  Et  si  secundus  creditor  superveniens  dictum  caplivuin 
apud  subjudicem  interdixerit,  illi  simililer  jurabit,  quod  pacato 
priino   ipsum   postea   expediet   modo   praescriplo. 

179.  De  debitis  casus  intruncatis.  (H.  44"  A. 
16.  20.  B.  20«.  3.  C.  8^  7  — 8.  D.  42".  1:  K.    134".   1.)  h\(\ex 


89 

et  jurafi  de  H  a  u  s  c  i  n  s  ')  scripseruiil  sie  :  Andrea  de  31  e  n  e  s  *^) 
eoram  iiobis  in  judicio  Petro'*)  et  T  h  o  in  a  ,  qiios  in  qualuor 
marcis  gTOSSoriun  pragens.  fidejussorie  sibi  teneri  dicebat,  conquae- 
rente  Petrus  respondit:  qiiia  in  media  parte  dictae  pecuniae;  piüa  in 
Septem  fertonibiis,  sibi  obligarelur  titulo  fidejnssionis  adjiingens, 
quod  sibi  palienler,  donec  suis  laboribus  ad  boc  sutlicerel,  eum 
induciare  dignaretur:  non  solum  dicios  septem  ferlones,  immo 
lotum  solvere  sibi  vellel  del)itum  supradictum.  Andreas  vero 
ad  dicta  verba  Petri  se  non  convertens,  nee  ea  in  nos,  scilieet 
judicem  et  juratos  protestans  in  Tbomam  pro  quatuor  marcis 
integris,  in  quibus  sibi  ex  fidejussionis  promisso  teneretur,  egit. 
Qui  cum  negaret,  Petrus  petiit  pro  se  difTinitive  pronunliari: 
cum  Andreas  Tbomam  pro  tota  praescripta  pecunia  et  insuper 
prodimidium  marcarum  impetissetetconvenisset:  utrum  ipse  ab  ejus 
actione  non  esset  justitialiter  absolutus.  Quo  audito  Tbomas 
econlra  petivit  pro  se  finaliter  dictari ;  cum  Petrus  de  tote 
praefato  debito  fassus  fuisset:  utrum  ipse  ei  Andreae  teneretur 
quaerimoniam  respondere. 

Pelimus  itaque:  utrum  ambo  fidejussores  ab  Andrea  sint 
absoluti,  vel  quid  juris  in  hoc  casu  fuerit  nobis  vestris  litteris 
declarari. 

Quibus  rescriptum  fuit,  quod  neuter  est  absolutus; 
primus  enim ,  qui  fassus  est  de  septem  ferlonibus  adjiciens, 
quod  etiam  totam  pecuniam,  quam  cito  eam  suis  labori- 
bus obtinere  posset,  sibi  expedire  vellet  eandem  totam  pe- 
cuniam actori  solvere  tenetur,  quamvis  ipse  de  eadem  protesta- 
tionem  non  fecerit;  fassione  enim  coram  judicio  actuata  sufficit 
confessio  quamvis  ipsius  non  bat  protestatio.  Et  insuper,  quia 
inanis  est  actio^  quam  inopia  debitoris  excludit,  si  videtur  An- 
dreae, qiiod  Petrus  ad  solutionem  totius  debiti  non  suü'iciat, 
nee  sit  certus  Thomas ;  non  obstante  confessione  Petri  tenetur 
pro  IV  marcis,  pro  quibus  eum  impetivit  suae  quaerimoniae  ne- 
gando  vel  alfirmando  juxta  suam   conscientiam  respondere. 

180.  De  debitis  decimarum.  (H.  44^  A.  16.  21. 
B.20M.C.8M0.D.42''.  1.  K.  1  34^  1.)  B  r  odae  u  ngari  ca- 
lis  civibus  sententiatum  est:  Quod  quamvis  locatornovaevillae 
vel  dominus  fundi  ejusdem  villae  hominibus  de  novo  ad  villam 
eandem  se  locantibus  censum  imponere,  vel  ipsos  a  solutione 
census  possit  eximere :    tamen    a    decima,    ad    quam    obligantur 


')  Rnnsf.ns  I).     2)  Mennos  I).      M.-ncis  A.     ^'^   Philippo  A.   K. 


90 

jure  diviiio,  im»s  non  polest  nhsolvrrc  quoqiinni  modo.  VA  simi- 
lilcr  si  iiitcr  piirics  de  soliilioiie  (Iccitii.ic  lis  orln  t'iicril,  ilhi  «sl 
per  .s|»irilii;ilc  jiidiiimn  dctidciida.  ncsidmim  de  dchilis  (piaere 
inrcrins  de  dolidiliis,    do   intcrdictis   vi  de  pi<riioribus. 

CapKiiliiiii  do  <l<'|)<>.HHioii(^  rcriiiii. 

1 8  I .  De  d  e  |)  o  s  i  t  o  et  r  e  I)  n  s  ;i  d  s  c  r  v  ;i  ii  d  ii  m  d  a  l  i  s. 
(II.  15".  A.  17.  l.B.  20''.  2.('.  8'-.  1  I-l  1.1).  12''.  2.  K.  UM''.  3.) 
|)t'|)osil;iriiis  diciliir,  cui  res  pro  eiislodia  eoiiiinilUinliir  ex  lide. 
l'iide  laühiis  rel)iis  debel  adhihere  dili^a'nliam  siciit  in  rebus 
suis  propriis,  alias  earun»  perdilio  suae  nefrlijrcuiiju;  impulatur; 
quia  si  res  suas  |)onit  in  arcba  secura  el  res  deposilas  diniillit 
in  domo  super  banco  ,  si  tales  res  perdaiilur,  deposilarius  eas 
soivel,  Unde  si  rebus  deposilarii  salvis  res  apud  eum  depo- 
silae  nou  apparenl,  eulpahilis  videUir,  (piia  maxime  deposilarius 
ex  praesumlioiie  judicatur:  bona  enim  lides  abesse  praesumitur, 
si  rebus  ejus  salvis  res  deposilas  se  dicil  amisisse;  el  (piando 
fides  praesumitur  abesse,  tunc  dolus  judicatur  adesse,  quia  lides 
et  dolus  contraria  sunt.  Considerandum  est  tarnen,  quod  in 
deposito  casus  fortuilus  nou  inqiulalur  deposilario  sicut  nee  in 
commodato,  nisi  pactum  interveniat  seilicel ,  quod  deponens 
nominalim  mercedem  deposilario  solval:  tunc  enim  casus  for- 
luili,  qui  in  pacto  sunt  excepli,  in  damnum  deposilarii  vergunt. 
Coniraclus  enim  ex  conventione  legem  accipiunt.  llem  si  propler 
culpam  et  moram  deposilarii  casus  fortuilus  acciderit,  ille  sibi 
impulatur  sicut  et  in  commodato. 

Unde  non  obstante  quod  apud  deponentem  res  periisset, 
si  ex  culpa  et  mora  deposilarii  perit,  suae  negligenliae  impu- 
latur ;   s  u  f  f  i  c  i  t  enim   quod   res  non  p  o  t  u  i  t  p  e  r  i  r  e. 

Item  res  non  deleriorala  deposita  debet  reddi,  alias  reddita 
non  videtur. 

Consistit  autem  deposilum  in  rebus  mobilibus  tanlum,  nisi 
forte  ubi   apud  sequeslrum   deponilur. 

Cum  res  aliqua  inier  plures  in  controversiam  deducitur, 
el  laiis  depositio  non  j)0tesl  fieri  nisi  a  pluribus  ,  lamen  rei 
depositae  sicut  commodatae  proprielatem  tenemus  et  etiam  pos- 
sessionem  et  polest  deposilum  quaiidocumque  placel  deponenli 
revocari.  Et  si  deposilarius  non  resliluit,  eondemnabilur  et 
infamis  elTicitur;  judicatur  enim  circa  deposilum  dolose  versalus 
esse :  secus  autem  est  in  commodato,  quod  non  restiluitur  nisi 
post  usum    completum.     Item    si    plures    deposuerant    ad  unum 


91 

deposilarium  et  uiium  deposilum  perditur,  illiid  per  allerius  de- 
posituin  non  compciisalur,  qiiia  cuilibet  deponenti  suuin  dcpo- 
sitiirn  est  reddendnrn.  Item  in  hoc  privilegiala  est  actio  depo- 
siti,  quod  etiam  praedoni  restitui  debet  depositum.  Tarnen  si 
dominus  rei  depositae  cum  füre  petat  depositum,  tunc  domino 
debet  restitui  de  aequitate,  unde  depositio  semper  est  bonae 
lidei  contractus.  Nota  quinque  casus,  in  quibus  deposi- 
larius  non  tenetur  de  casu  fortuito.  Primus,  si  pactum  in- 
terveniat.  Secundus,  si  niora  praecedal  casum.  Tertius,  si 
culpa.  Quartus,  si  dolus.  Quintus,  si  gratia  tantum  accipientis 
sit  depositum. 

182.  De  deposito  rerum  in  cistavelalibi  clau- 
sarum.  (H.  45  ^  A.  17.  2.  B.  21  ^  1.  D.  43M.  K.  136M.)  Ac- 
cidit  hie  in  Brunna,  quod  Paulus  fraudem  uxoris  snae  per- 
timescens  in  camcram  concivis  sui  Ni  c  o  1  a  i  cistam  clausam  cui 
vidente  Nicolao  cum  clenodiis  etiam  X  marcas  grossorum  pra- 
gensium  in  pixide  speciali  clave  serata  imposuit,  locans  cistam 
eandem  ipsi  Nicolao  sub  fide  depositi  commendavit.  Cum  autem 
Paulus  frequenter  nunc  Nicoiao,  nunc  uxore  vero  sua  videntibus 
dictam  cameram  intraret  et  cum  clavibus,  quas  per  se  servarel, 
cistam  et  pixidem  reserans  exciperet  et  imponeret,  quae  vole- 
bat:  contingit  vice  quadam ,  quod  more  consueto  cum  uxore 
Nicolai  et  quodam  juvene  cameram  per  eandem  sibi  uxorem 
apertam  intrans  et  eis  praesentibus  cistam  suam  reverans  in 
pixide,  quam  similiter  manu  propria  cum  clave,  cujus  per  se 
custos  fuit,  aperiens  X  marcas  praescriptas  non  invenit.  Vocavit 
ergo  judicem  et  juratos,  qui  cameram  intrantes  cistam,  pixidem 
et  earum  seras  diligenter  intuentes,  nullum  in  eis  rupturam  vel 
factam  violentiam  invenerunt,  licet  etiam  diligenter  per  angu- 
los  dictae  camerae  in  eorum  praesentia  quaesitum  fuisset:  nulla 
tarnen   pecunia   est  inventa. 

Paulus  itaque  coram  judicio  egit  in  Nicolaum  eo  modo 
sicut  superius  continetur.  Nicolaus  vero  negationem  praeten- 
dens,  petivit  pro  se  finaliter  dictari ;  cum  nomen  suum  bonum 
nullius  infamiae  macula  confutasset:  utrum  ipse  tamquam  alter 
probus  homo  res,  corpus  et  honorem  suum  non  posset  melius 
defendere,  quam  per  Paulum"  vinci ,  ob  hoc  praecipue,  quod 
Paulus  claves  tarn  cistae  quam  pixidis  suae  per  se  semper  ha- 
buerit,  manu  propria  reseraverit  et  seraverit,  nee  umquam  claves 
eosdem  sibi  vel  uxori  suae  in  signuni  el  festimonium  depositi 
commiserit  ad  servandum.  Super  quo  s  e  n  t  e  n  t  i  a  t  u  m  f  u  i  t  pro 
Mcolao   propter  hoc   iiiaxime,   quod  non   obstanle  ciausae   cistae 


9'^ 

(li'|)()sit()  Piiiiliu  |><'r  Kc  liiiii  (ishiiii  (|tiiiiii  |M\iil(>iii  in  (iropria 
<|ii()(l!Miiiii()(l()  |)(itcsl:il(-  Iciiiiil  et  (.'liiusiii'a.  McoiiNcrso  cliiirii, 
i|iuitii\is  (isla  .si^iiiilii  «Icposila  sit,  cl  ii>ii()rt'l  illc  <|iii  (i('|>(isiluiii 
suscepil,  res  ilii  t'sse,  lamcn  ndliuc  cl  (isla  cl  siii^:ulac  rc» 
pcti  possiiiil  ucliune  (lc|)()sili.  Voliiiilaiic  cniiii  lalis  dcposita- 
rius  res,  quas  ifrnoravit,  a[)ii(l  sc  (Icjxini  pcrrnisil,  scd  lamcn 
ncfcssaric  est,  (piod  actor  [truljcl  ,  (jnod  in  cista  Incrint  res, 
(pias  rc|)clil.  VA  sinulilcr  inlelli«>alur  de  saeco  lij^alo  cl  de 
niarsnpio   sinillalo   dcposilo. 

\H:\.   De   deposito    perdilo   ele.   (11.    1()".A.    17.    3. 

B.  21".  2.  C.  8''.  15.  J).  4;^''.  I.  K.  \'M)\  1.)  Cnm  miles  quidam 
de  ScIiNvadie/,  ')a^erelin  .1  o  a  n  n  c  ni  A  n  s  c  I  ni  i  pro  depo- 
silü  X.  njareanun  el  i|)se  responderel ,  (jnod  dictae  niareae 
cum  siia  pr()j)ria  pecunia  de  cisla  clausa  elliacia  essenl  sil)i 
per  servum  et  ancillam  suam  receplae  cl  deporlatae,  sicul  ju- 
ralis  slalim  ul  ipsum  factum  cognoscanl  cl  cislam  fraclam  el 
locum  ul)i  tarn  militis,  (|uam  sua  jacuissel  ))ecunia  ad  oculum 
oslcndissel :  senlenliatum  luil  pro  Joanne,  quod  sine 
ejus  male  dolo  hoc  accidisset  suo  dcherel  comprelienderc  iura- 
menlo,  unde  si  quis  sine  male  dolo  rem  apud  sc  deposilam  amise- 
ril,  dejjosili  non  Icnelur,  tarnen  si  ad  cum  ilcrum  res  amissa 
pervenerit,  lunc  tenehitur  deposili :  el  non  debet  deposilarius 
cavere  fidejubendo  pro  re  deposita,  quia  (cum)  tarnen  ex  de- 
posito  lucrum  non   habeal,   onus  senlire  non  debet. 

184.  Casus   de  deposito.   (H.  46^  A.  17.  4.  B.  2P .  2. 

C.  8''.  16—18.0.43^2.  K.  136^  2.)  Si  sacculum  vel  ar^en- 
tum  signatuni  deposuero  et  ille,  penes  quem  depositum  fuerit, 
me  invito  tractaverit  mercatus  fuerit  et  perdiderit,  et  depositi 
et  furti  actio  mibi  in  cum  compelil.  Item  si  pecunia  vel  res,  de 
qua  inter  partes  est  contenlio,  apud  sequestrum  deposita  sil, 
vel  ut  in  hoc  loco  vel  in  illo  eam  reddat  in  ejus  est  arbilrio 
quo  loco  exhibeat:  sed,  si  nihil  actum  est  de  loco;  tunc  ipsam 
exhibebit  coram  judice  et  juratis.  Item  quae  depositis  rebus 
accedunt,  non  sunt  deposita;  sicut  si  homo  veslitus  deponatur, 
veslis  non  est  deposita ;  nee,  si  equus  cum  capislro,  nam  solus 
equus  depositus  est:  secus  aulem  est,  cum  dicitur :  Depono 
equum  cum  capislro  vel  equum  capistratum.  Si  conveniat  ut  in 
deposito  culpa  praesletur ,  rata  est  convenlio :  illud  aulem  non 
est    probandum,    dolum    non    esse    praestandum    si  convenerit ; 


')  Scheradic«  D. 


93 

namhaecconventio  contra  bonam  fidem,  contraque  bonos  mores 
et  ideo  non  sequenda  est.  Si  vestimenta  servanda  balneatori 
(lata  perdantnr,  siquidem  nulluni  mercedem  servandorum  vesti- 
mentoruni  accepit:  tenetur  ex  deposito  et  etiam  dolum  prae- 
stabit,  si  intromisit  se  ad  servandum;  si  autem  accepit  merce- 
dem: tunc  tenetur  ex  conducto.  Secus  autem  est,  si  in  sluba 
balneali  vestes  amittantur,  ibi  enim  vestium  custodiam  balneator 
habere  non  consuevit.  Si  in  Praga  depositum  fuerit  ut  in  Vienna 
reddatur;  id  actum  est,  ut  non  ejus  impensa  hoc  fiat,  apud 
quem  depositum  sit,   sed  ejus,   qui  deposuit. 

Depositum  eo  loco  restitui  debet,  in  quo  sine  dolo  ejus 
est,  apud  quem  depositum  est:  ubi  vero  depositum  est,  nihil 
interest.  Eadem  dicenda  sunt  communiter  et  in  omnibus  bonae 
fidei  judiciis.  Si  depositor  decesserit  et  duo  existant,  qui  inter 
se  contendant  unus  quisque  solum  se  heredem  dicens :  res  ei 
tradatur,  qui  paratus  est  adversus  alterum  reum  defendere  de- 
positarium,  ita  quod  sibi  hat  cautio  defendendo ;  et  hoc  non  est 
supervacuum,  nam  si  sine  cautione  praestaret  rem ,  cum  jam 
sit  ab  altero  mota  controversia ,  dolo  videretur  facere;  vel 
res  deponi  debet  in  aede  aliqua    donec  de  hereditate  judicetur. 

CapituluBti  de  dotalitio. 

185.  De  dotalitio  quando  cessat.  (H.  46^. 
A.  18.  2.  B.  2P.  1.  C.  8^  19.  D44\  1.  K.  iSQK  2.)Jurati  de 
Thuschn  awicz  ^)  quaesierunt,  utrum  mulieri  pueros  habenti, 
cum  marito  suo  debeat  dotalitium  in  contractu  matrimonii  sibi 
promissum,  super  bonis  et  hereditatibus  aliquibus  secundum  ju- 
stitiam  specialiter  deputari,  ita,  quod  maritus,  nisi  ipsa  con- 
sentiente  de  bonis  eisdem  non  possit  disponere,  quidquid  suae 
placuerit  voluntati.  Qui  diffinitive  sunt  instructi;  quod, 
postquam  mulier  in  matrimonio  legilimo  ex  semine  viri  genue- 
rit  pueros,  qui  heredes  vocantur:  tunc  mortuum  est  dotalitium 
et  maritus  tamquam  dominus  de  bonis  universis  mobilibus  et 
immobilibus,  licet  uxor  et  heredes  reclamant,  facere  poteritjuxta 
suae  libitum  voluntatis. 

186.  Dotalitium  non  cessat,  si  mulier  parit 
puerum  mortuum.  (H.  46''.  A.  18.  3.  B.  2P.  2,  C.  S'' .  20. 
D.  44^2.  K.  136^3.)   Quidam   in   Cruniplaw'^)   uxorem   du- 


')  Thuss  H.     ^)  Cniinpnaw  D. 


111 

i'vus^  iioniiix'  (lotis  ei  )M*()mi.sit  \  miircas  lidcjiissoi'iii  cutitioiie 
iiilcrposilii.  Aimo  \no  Irniisjulo  nitii  vir  inorcictiir  et  lixor 
piicniin  iiiortiiuiii  |>c|>('t'iss('l  :  (iiuicslioncni  iidcjtissoriliiis  iiiovit 
i\v  <l()l(>  |)r()iiiissn,  (|iinerciis,  iititiiii  ipsiiiii  iioii  (IcIxmcI  jiislilialitcr 
ol)liii(T(> ;  ii(l(\iiiss(ii'(*s  iiiitcin  iilU  ^^:il)<iii(  in  (-oiilriiriiiiii,  cum  ipsu 
protcstnlioiic  de  dole  solvcndd  non  iiiclii  per  iiiiiiuiii  lanicril  et 
lirrt'doni  de  scmine  viri  conceperil  vi  ffcnucril  ,  iilniiii  dos  non 
sil  c'xliiulii.  Super  (|  ii  o  d  i  Ifi  ii  i  I  ii  in  tu  i  I  pro  niulierc: 
nun  lionio  diiiilur  de  vivo  et  niorliio  ('(juivoto,  (piod  pncr  mor- 
hiiis  non  csl  Iionio.  L'nde,  si  niulier  parit  |)ucriwn  vi\um,  dato 
olian»  ,  (piod  qnanlocinnqnc  hrevi  tempore  vival  |)ost  parliini, 
(nnc  ccssal  dolalilinm.  El  liic  inlelli^^e,  quod  non  est  neces- 
sariuin  de  dole  solvenda  proteslationeni,  cpiae  viilfrariter  „Vr- 
ehund^'  ditilur  iiilerponere ,  cum  semper  dos  vival,  quamdiu 
heredes  vivi  non  sunt  naii:  de  solulione  antem  dolis  facta, 
ut    tollantnr  liles   rulurac,    proteslalionein    facere  est   consultum. 

187.  Muli  er  quandoque  dolalilio  privari  non 
polest,  quandoque  potest.     (11.  47«.  A.  18.  4.  B.  2P.  3. 

C.  8\  22-23.  D.  44^  1.  K.  137».  1.)  Licet  vir  de  bonis,  quorum 
est  dominus,  ordinäre  valeat,  sicul  placet;  tarnen  si  uxori  do- 
lalilinm promisit,  cum  lestamentum  facit,  si  pueros  ex  ea  non 
generavit,  ipsam  lali  dolalilio  privare  non  potest.  Uxor  autem, 
si  fidem  matrimonii  adulterando  violavil,  vel  si  in  mortem  ma- 
rili  cum  elTectn  machinafa  est,  vel  aliud  scelus  adeo  grave  com- 
misit,  ipsa  sc  ipsam  dotalitio  secundum  justitiam  spoliavit.  S  i  c 
sententiatum   est  in   Brodam  hungaricalem   ^). 

1 88.  Per  divortium  mulier  quandoque  dotali- 
tio non  privatur.    (H.  47.  A.  18.  5.  B.  22^  1.  C.  8^  24. 

D.  44''.  4.  K.  137^.  2.)  Si  maritus  et  uxor  legitime  convicti 
postea  per  aliquot  annos  canonice  ab  invicem  separentur,  ita 
tarnen,  quod,  quamdiu  simul  vixerint  ignorarunt,  illegitime  se 
simul  habitasse,  et  tali  separatione  uxor  dotalitio,  quod  maritus 
in  contractu  matrimonii  sibi  promisit,  non  est  privanda;  immo 
sibi  dari  debet  judicio  suffragante ,  contradictione  mariti  vel 
heredum  qualibet  non  obstante.  (Sic  sententiatum  est  in 
C  lirem  si  r  -). 

189.  Quando  dotalitium  sit  solven  du  m.  (H.  47*. 
A.  18.  6.  B.  22\  I.e.  8\  24.  D.  44\  3.  K.  137«.  3.)  Senten- 
tiatum est  in  Redisch:  Cum  dotalitium  aequipolleat  praetio  cor- 


')  Fehlt  ii!  H    D.  A.  blos  W.     ')  fehlt  in  H. 


95 

pore  (leservilo :  eodem  die,  qno  matrimonium  carnali  copnla  fuerit 
consumaliim,   est  juxla  forniam  promissi  plenarie  persolvendum  ^). 

190.  Dotalitiumin  rebus  rnobilibus  fieri  polest. 
(H.  47«.  A.  18.  7.  B.  22^  2.  C.  9«.  1.  D.  U\  U  K.  137\  4.) 
Non  oportet,  sicut  aliqua  jura  voliinl  municipalia,  quod  dota- 
litium  lantum  ostendatur  in  terra,  hoc  est,  in  hereditatibus  alfi- 
xis  terrae ;  immo  si  promissum  est  simpliciter  in  prompta  pe- 
cunia,   vel  bonis    aliis  rnobilibus,  ostendi   potest. 

191.  De  dotalitio  uxor  est  prius  certificanda, 
quam  mar itus.  (H.  47^  A.  18.8.B.  22^  2.  C.  9^  2.D.45«.  1. 
K.  137^  5.)  Civibus  de  Thuschnawic  sentenliatum  est:  Si 
mulier  viro  promiserit  X  et  vir  econtra  mulieri  XX  marcas; 
mulier  ad  requisitionem  viri  non  est  cogenda,  quod  suum  pro- 
missum impleat,  nisi  prius,  si  petit  de  promisso  viri,  fuerit  se- 
curata. 

192.  In  dotalitio  bona  mariti  prius  sunt  ven- 
denda,  quam  uxoris.  (H.  47.  A.  18.  9.  B.  22\  23.  C. 
9^  3.  D.  45«.  2.  K.  137«.  6.)  Sentenliatum  est  in  Pra- 
czaw:  Si  vir  et  mulier  in  contractu  malrimonii  res  immobi- 
les vel  absolute  vel  sub  conditione  dotis  ad  invicem  compor- 
tent;  vir  urgente  necessitate  prius  bona  propria,  quam  uxoris 
bona  in  denarios  debet  convertere  pleno  jure.  Sexui  enim  mu- 
liebri  circa  hujusmodi  tamquam  fragiliori  potius  est  providen- 
dum ;  bonorum  etiam  acquisitio  viro  est  facilior,  quam  mulieri, 
et  insuper  victum  hostiatim  mendicando  quaerere  mulieri  vere- 
cundius  est  et  gravius,   quam   sit  viro. 

193.  Propter  dotalitium  uxor  non  est  d  o- 
mina  rerum.  (H.  47^  A  18.  10.  B.  22«.  4.  C.  10«.  4.  D. 
45«.  3.  K.  137''.  1.)  Ad  interrogationem  civium  in  Chremsir 
sentenliatum  est:  quod  soluto  conjugum  utriusque  dotali- 
tio, mulieris  amici  virum  de  jure  non  possunt  artare,  quod 
caveat,  ne  dotalitium  deficiat  et  minuatur.  Est  enim  vir  tarn 
mulieris  quam  dotalilii  dominus  et  rector,  polens  cum  ipso 
emendo,  vendendo  ac  modis  aliis,  quibus  casus  fortuiti  sunt  ad- 
mixti ,  sibi  et  uxori  vitae  necessaria  conquirere ,  sicut  placet ; 
tamen  si  manifeste  bonorum  diiapidator  et  inutilis  est  consum- 
tor,  tunc  ad  petilionem  mulieris  vel  nmicorum  ejus  jurati, 
quorum  interest,  inutilia  corrigere,  possunt  talem  defectum  inter- 
ciperCj  et  virum  super  eo   corripere,    sicut  videlur  expedire. 


')  Hier  ist  in  der  IIs.  W.  der  Absatz  D.  45».  3  „dotalitium  cansa" 
eingereiht. 


90 

P.M.  Doliililid  (|  II  n  imI  ()  (|  II  (.'  de  J  IM*  c  :i  I  i  (|  ii  i  d  d  c- 
ritit.  (II.  17''.  A.  IS.  II.  |{.  •>2\  \.i'.  H)\  r>.  I).  I.'j''  1.  K. 
f.'^7''.2.)  SciiltMiliuliiiii  est  in  loii.silio  (iviliitis:  (|iiniitu  miniiK 
iixor  dl'  siia  doU*  niarilo  dedcril .,  Uiiilo  iniiiiis  po.sl  tnorlcin 
iiiiirili    de   didc   sil)i    proitii.ssu   |)(rn)M('l   ip.so  jure. 

ID.").  .S  i  pro  d  <)  I  ii  I  i  ( i  (>  iiercdilu.s  riicrit  o  I)  I  i- 
iji.  lu.  (II.  I7^  A.  18.  12.  IJ.  22".  -1.  C.  lO'.O.  I).  15'-.  2.  K. 
IMT'*.  ',].)  A  jiMiitis  de  II 11  lein  ')  scniciilialiini  o.sl:  Si  uniis  coii- 
jii<riiiii  pru  doliililio.,  in  bonis  nioinlihns  proniisso^  «dleri  lierc- 
diUitcin  (>l)li(>!ir('  voIik  rit  ;  non  o()()rl(;t.,  qiiod  illain  ."^ii-nl  in  dc- 
hilis  i()iniminil)us  licii  ooiisiicvil ,  |)('r  iinnuni  t'l  dirni  servet: 
iniino  |)riiiu)  die  ()l)lii>uliünis,  inslanle  necessilate,  polest  ca  ven- 
dilioiii  exponere,  vcl  in  denarios  convcrtere  inodi.s  aliis  quibiis- 
riiin(pie. 

19  0.  1)  o  l  a  1  i  I  i  II  ni  hercdilariiim  u  x  o  r  i  traditum 
polest  ex  n  e  c  e  s  s  i  t  a  l  e  per  m  a  r  i  t  u  m  ad  l  e  in  p  u  s  e  x- 
poni.  (IL  48«.  A.  18.  12.  C.  10«.  8.  D.  45\  3.  K.  137^  4.) 
SenlenliaUiin  esl  juialis  in  Rediscli;  Si  marilus  nxori  legi- 
time agriini  vel  aliain  liereditalem  coram  judice  et  juralis  no- 
mine dotalilii  libere  dat  et  assignat,  et  tandem  ex  inforlunio, 
non  ludo  taxillorum ,  non  crapula,  non  negligentia ,  videlicet 
quod  laboribiis  non  intendal,  sed  oliosam  vilam  ducat,  non 
bonorum  dissii)atione  nee  alio  quovis  inhoneslo  modo  ad  tantam 
deveniat  inopiam,  quod  se  et  uxorem  de  mendiiilale  non  valeal 
supportare:  licilum  est,  sibi  dolalitium  ipsum  uxoris  reclania- 
tione  non  obstante,  ad  tempus  pro  pecunia  exponere,  cum 
qua  laborando  victus  sibi  et  uxori  necessilalem  oblineal  et 
amiclus. 

197.  Dolalitium  hereditarium  uxori  traditum 
postea,  nisi  consentiat,  creditoribus  obligari 
non  polest.  (H.  48^  A.  18.  14.  B.  22^5.  D.  4G^  1.  K.  138^ 
1 .)  M  a  t  u  s  s  i  u  s  d  e  T  i  s  s  c  li  n  0  w  i  c  z,  c  i  v  i  s  B  r  u  n  n  e  n  s  i  s,  cum 
distortam  et  inordinalam  aiiquanlo  tempore  ludis  laxillorum, 
commessalionibus  et  ebrielatibus  die  nocluque  insistens  vilam 
duxisset :  ad  conscientiam  reversus,  non  coactus  coram  judicio 
resignavil  libere  uxori  suae  domum  suam  per  ipsam  ralione  do- 
talilii heredilarie  possidendam.  .  Et  quia  ante  resignalionem 
talem  pueros  cum  eadem  uxore  babuit ,  et  post  resignalionem 
apud  diversos  credilores  debila   mulliplicia  coidraxit:   creditores 


')  llülyii  D. 


97 

ipsi  pro  se  scnttMitiari  peliverunt,  cum  Matussius  cum  uxore 
de  bonis  eorum,  quae  ipsis  mutuaverint  de  victu  et  amiclu,  sibi 
providerint,  ipseque  Matussius  praedictus  domui  tamquam 
hospes  et  dominus  in  solvendis  collectis  et  sufferendis  oneri- 
bus  civitatis  praefuerit:  utrum  de  venditione  domus,  non  ob- 
stanle  resignatione,  non  debeant  de  suis  debitis  expediri.  Uxor 
vero  Matussii  petivit  simpliciter  se  circa  jus  dotalitii  conser- 
vari.  Super  quo  sententiatum  fuit,  quod  uxor  Matussii 
domum  sibi  pro  dolalitio  resignatam,  quamvis  pueros  cum  M  a- 
tussio  habuerit,  quamvis  etiam  debita  ,  quibus  vir  praefatus 
impulsabatur,  cum  ipso  expenderit,  hereditarie  debeat  possidere, 
nee  Matussii  seu  mariti  praefati ,  nee  heredum  suorum  ante 
vel  post  resignationem  habitorum  contradictio  ipsam  in  dictae 
domus  possessione,  nisi  ei  voluntarie  renunciaverit,  aliqualiter 
poterit  secundum  justitiam  impedire :  Matussius  enim  juri, 
quod  super  domum,  quantum  ad  dominium  habuit,  per  resigna- 
tionem cessit. 

198.  Quod  dotalitium  quandoque  super  here- 
ditate  absolute  datur,  et  quandoque  in  futurum 
promittitur  et  secundum  hoc  quandoque  praece- 
dit  debita,  et  quandoque  sequitur.  (H.  iS"*.  A.  18. 
15,B.  22\  1.  C.  9^9-10.  D.  46^  2.  K.  138^  2,)  Sen  tentia- 
tum  estin  Gostel:  Si  uxori  per  maritum  vice  dotis  hereditas  no- 
minata  coram  judicio  publice  tradila  fuerit;  et  assignata  illa 
per  creditores,  sibi  postea  non  poterit  decerlari.  Si  autem 
vir  in  genere  uxori  sub  bis  verbis  dotem  promittat:  Post  mortem 
meam  de  bonis ,  quae  relinquero  tantam  summam  habebis  et 
insuper  tempore  vitae  rationabiliter  bonis  negotiationibus  et  acti- 
bus  insistendo  debita  contrahat;  multum  esset  absurdum,  si 
dos  hujusmodi  solutionem  taliura  deberet  excludere  debitorum. 
Est  enim  generale  in  jure,  quod  creditor  est  heres  principa- 
lis;  consonat  etiam  aequitati,  quod  uxor  et  heredes  succeden- 
tes  mortuis  debita  solvant  eorundem. 

199.  Dotalitium  quandoque  transit  ad  succes- 
sores.  (H.A.  18.  16.  B.  22  ^  2.  C.9^  ll.D.  46M.K.  138  M.) 
In  Gurde  *)  vir  sexagenarius ,  postquam  de  tribus  uxoribus 
pueros  generasset,  et  ipsos  data  unicuique  juxta  suam  facul- 
tatem  dote  matrimonio  tradidisset :  ad  quarlas  transiens  nup- 
tias,   puellam,    cui    nominatim    promisit  dotalitium,     in    uxorem 


')  Gurday  D.  in  villa  quadam  prope  Brodam  hungaricalem  W. 

7 


i)8 

(luxit,  qiinni  tandcni  sine  proli;  rdiii(|iu>iis  Icslumento  iiori  facfo 
Mihilo  t'\s|>irn\  it  ;  lixor  Ncro  posica  Iratisaclis  ali(|ii()l  liclxlo- 
iiuulis  Ilona  per  niariliiiii  (iiiiiii^sa  rc^ciis^  .siiiiililtT  iiitcslata  de- 
cessit.  (jnacritiir  cr^u  primo:  utruin  bona  talia  ad  fratres  ute- 
rinos  ejusdrin  lixoris,  (pios  rclicjnil,  vel  ad  pueros,  (jiio.s  iiia- 
rilus  ex  priinis  Iriluis  uxorihiis  «rencravit,  licrcditarie  dcheaiil  p(;r- 
tiiuTc;  et  stHUiido  :  (pio  jure  uxor  ipsa  (cmjiore  snae  viduilalis 
bona  possederit  supra  dicta.  Super  (piibus  difliniliim  i'uit  ad 
priniuni  :  (juod  bona  hiijustnodi  ad  pueros  inarili  suul  iieredita- 
rie  devoluta^  IVatribus  (auieii  uxoris  delieiil  ipsi  pueri  (l(;  bouis 
talibus  dotalilium,  per  patren»  eoruni  sibi  promissuui ,  iiile«rra- 
liler  expedire. 

Ad  secundum  aulem  diclum  fuit,  quod  uxor  iUis  septima- 
nis,  quibus  iii  viduitate  vixit,  non  laniqnani  vera  douiiiia,  sed 
polius  taniquani   tutrix  bona  tenuit  per  maritum  dimissa. 

Utruni  autem  per  dotalilium  impedialur  hereditaria  suc- 
cessio  teslamentaliler  procedens,  quaere  inferius  sub  tilulis  de 
heredilalibus. 

200.  Dotalitium  quandoque  per  uxorem  dari 
vel  legari  potest  aliis.  (H.  48\  A.  18.  17.  B.  22'.  3. 
C.  10«.  12.  D.  46^2.  K.  138^  2.)  Vidua  quaedam  in  Cbrem- 
sir  puellae,  quam  fdio  suo  dedit  uxorem,  domum,  quam  inha- 
bitaverat,  Iradidit  vice  dotis;  mortuis  itaque  vidua  cum  filio, 
uxor  cum  diem  concludere  deberet  extremum,  domum  sibi  do- 
tatam  patri  suo  libere  dedit  ^  quam  quidem  domum  cum  impe- 
tant  tres  nepotes  viduae  pracscriptae:  quaeritur,  quid  sit  juris 
in  hoc  casu.  Super  quo  responsum  est:  Quod  domus, 
postquam  puellae  data  fuit  in  dotalitium,  ejus  fuit,  et  de  ipsa 
marito  mortuo  disponere  potuit,  ut  volebat. 

201.  Quando  dotalitium  et  quando  portionem 
hereditariam  mulier  percipiat.  (H.  49«.  A.  18.  18. 
B.  23«.  1.  C.  9M3.  D.  46^  3.  K.  138\  3.)  Vir  quidam  in 
Budespicz  res  habens  et  heredes,  viduam  heredibus  caren- 
tem,  agrum  ad  XX  marcas  taxatum  nomine  dotis  sibi  promit- 
tens,  duxit  in  uxorem ;  eo  itaque  mortuo  intestato  mulier  pelit 
tertiam  partem  bonorum  per  ipsum  relictorum.  Privigni  autem 
sui  quaerunt,  cum  pater  eorum  ex  noverca  ipsorum  pueros  non 
genuerit:  ulrum  in  sola  dote  sibi  promissa  non  debeat  conlen- 
tari.  Item  jurati  de  Budespicz  petiverunt  informari,  utrum  dos 
mariti  major  esse  debeat,  quam  uxoris  vel  econverso.  Super 
quorum  primo  responsum  fuit,  quod  allegatio  privignorum  ra- 
tionabilis   et  justa   est:    unde  mulier    in    dotalitio   sibi  promisso. 


99 

quod  in  gencralione  liliorum  non  est  exlinctum ,  dehet  esse 
contenta.  Ad  sccundum  vero  dictum  fuit,  quod  proinissio  do- 
talilii  est  arbilraiia,  secundum  voluntatem  promittentis  possibi- 
liter  niinui  vel  augeri :  consuevit  tarnen  frequenter  maritus  iii 
parte  tertia  plus  uxori  pro  dote  promittere,  quam  econtra  solet; 
et  secundum  istani  consuetudinem ,  quasi  communiter  approba- 
lam,  quando  dos  unius  conjugum  nominatim  est  expressa,  debet 
dos  alterius,   si  est  dubia,   moderari. 

202.  De  dotalitio,  quod  potest  obtineri  per 
mulierem  ipso  jure.  (H.  49^  A.  18.  19.  B.  23«.  2.  C.  9\  4. 
D.  47*.  l.K.  139''.  1.)  Cives  de  Chrisans  scripserunt  sie: 
Quaedam  puella  marilum  duxit  legitimum,  qui  duas  marcas  gros- 
sorum  nomine  dotalitii  sibi  promisit,  pro  quibus  marcis  sibi 
dandis  alii  duo  de  nostris  concivibus  fidejusserunt ,  quos  dicta 
puella  coram  judicio  pro  eis  impetivit,  obligans  se  ad  proban- 
dum  tarn  fidejussionem,  quam  promissionem  per  testes  idoneos, 
qui  nuptiales  homines  dicuntur ,  hoc  est  vulgariter  dicendo 
,,Rinklewt  ^)  oder  Heura thlewt."  Pars  vero  adversa 
de  fidejussione  negans  obligat  se  ad  suarn  negativam  verifi- 
caiidum  et  similiter  per  testes  nuptiales  ostendendum,  quod  ipsi 
puellae  nihil  promiserit,  nee  pro  aliquo  dotalitio  fidejusserit,  ad 
eandem  petens,  tamen  hoc  pro  se  sententiari:  utrum  res  suas 
per  testes  non  debeat  melius  defendere,  quam  sibi  possint  per 
aliquem  decertari.  Petimus  ergo  iuformari,  cujus  partis  testes 
sunt  potius  audiendi.  Quibus  responsum  fuit  sie:  quod 
testes  puellae  de  sua  parte  ad  tractatum  matrimonium  electi  et 
vocali  potius  sunt  audiendi,  quam  testes  fidejussorum,  per  quos 
puellae  quaerimoniam  evadere  vellent. 

Cum  enim  puella  agat  de  dotalitio,  quod  respondet  praetio 
suo  corpore  deservito  pinguius  jus  sibi  competit  ad  fidejussores, 
quos  impetit  per  testes  convincendum ,  quam  eis  competat  ad 
se  defendendum. 

203.  De  dotalitio,  quod  potest  obtineri  per 
virum.  (H.  49.  A.  18.20.  C.  9^  15.  D.  47\  2.  K.  139^  2.) 
Cives  de  Chremsir  scripserunt  sie:  Quidam  noster  concivis 
dives  existens  quandam  mulierem  pauperem  de  villa  duxit  in 
uxorem,  ex  qua  duos  pueros  generavit ;  tandem  marito  mortuo 
mulier  eadem  de  villa  quemdam  alium  virum  duxit,  qui  dictos 
pueros,   datis  eis  pro  parte  sua  quibusdam  agris,  a  se  alienavit, 


')  Trinkleut  D.  Binkleiit  A.  K. 


KM) 

(loiniirn  uiilcm,  qune  piitris  piicroriiiii  praemortui  murili  uxoris 
smio  rucral,  mmkIciis,  iiiiiuiiin  iixon?  ii  civilult!  nostra  in  villam, 
undo  Nciu'ial,  ad  raciriKliiiii  iliidciu  rcsidcnliaiii  sc  rcccpil.  Modo 
piicri  i|)si ,  quia  iiialcr  eorum  nii^^ravit  n  sacculo  iin])('tente9 
domuin  |)er  Nilricmii  eorum  vciidilain,  coram  nol)is  'in  jndicio 
suani  ])r()|)()sniTniit  (luacriinoniarn  sni)  liis  vcri)is:  Doniinc  judex, 
con(iiuuMiinus  de  vilrico  noslro,  (piod  ipse  doinuni  ex  labore 
pulris  noslri  comparalam,  el  ad  nos  jure  heredilario  perlinentem, 
iicc  sil)i  per  nos  eorani  judieio  resi<rnalam,  sine  noslro  scilu 
et  voliinlate  ad  nianus  vendidil  alienas,  el  petinius  nobis  jii- 
slilialiler  dietari:  cum  in  aelale  juvenili  fnerimus  et  ad  reela- 
niandnm  dictae  domns  venditionem  annos  discretionis  non  lia- 
biierinius,  sicut  nee  adluic  liabemus,  cum  unus  nosirum  sit  in 
anno  IX'\^  et  aller  in  VI",,  et  niater  noslra  jani  morlua  in 
domum  eandeni  de  villa,  cum  pauper  esset  per  palrem  nosirum 
in  uxoreni  recepla  fucrit  et  ducla  ,  quae  si  adhuc  vixisset  la- 
cuissemus,  nee  domus  venditionem  reclamassemus  sperantes, 
quod  fide  malernali  nos  resj)exisset:  utrum  dicla  venditio  non 
debeat  relrocedere,  et  ipsa  domus  ad  nos  sicut  ad  veros  he- 
redes  redire.  Ad  quam  quaerimoniam  vitricus  sie  respondit: 
Domine  judex,  fateor  me  dictam  domum  vendidisse,  quia  ipsa 
mihi  per  uxorem  meam,  jam  mortuam,  cui  XV  marcas  dotavi, 
nomine  dolalitii  fuit  assignata  et  dotata,  quod  probare  volo  per 
tot  scabinos  et  juralos ,  quot  ad  jus  meum  habere  debeo ,  et 
peto  pro  me  sentenliari :  utrum  ad  talem  probationem  non  de- 
beam  admitli ,  cum  sine  impedimento  facta  venditione  de  civi- 
tate  Chremsir  ad  villam  exiverim,  nee  per  diclos  privignos 
nieos  aliqua  fuerit  quaestio  mihi  mota.  Super  quo  casu  sie 
sentenliatum  fuit:  Si  vitricus  puerorum  demonstrabit  per  juratos 
sicut  se  probaturum  obligavit ,  quod  domus  per  uxorem  est 
sibi  pro  dotalitio  data,  ipse  utetur. 

204.  Dotis  solutio  est  tamen  uxori  facienda. 
(H  50^  A.  18.  21.  B.  23«.  3.  C.  9M6.  D.  47^  1.  K.  139M.)  In 
Chremsir  Petrus  (ilio  suo  Heinrico  *)  puellam,  Mar  ga- 
re tham  nomine,  fdiam  alterius  civis  ibidem,  pelivit  in  conju- 
gium  copulari,  nomine  dotis  eidem  macellum  prominens.  Modo 
defunctis  Petro  et  Heinrico  Margaretha  nurus  agit  in 
socrum  suam  viduam  pro  macello  sibi  ratione  dotalitii  pro- 
misso,  obligans  se  ad  verificandum  promissum  dotale  per  testes 


')  Stephano   A.  B.  K. 


101 

idoneos,  quosdam  juratos  et  quosdam  communes  homines,  qui 
interfuerunt  contraclui  nuptiali.  Socrus  autem  promissum  non 
negans  dicit:  Quia  Petrus  vir  ejus  ante  annos  aliquot  patri 
Margarethae  pro  macello  dotali  pecuniam,  in  qua  conten- 
tabatur,  numeravit  et  solvit,  quod  simililer  per  testes  tarn  ju- 
ratos ,  quam  non  juratos  nititur  declarare»  Quaeritur  ergo, 
cujus  partis  testes  sint  aliis  praeferendi.  Super  quo  diffi- 
nitum  est:  quod  testes,  quos  vult  socrus  statuere  de  dote 
soluta,  sunt  audiendi,  et  districte  sub  virtute  juramenti  prae- 
standi,  corporaliter  interrogandi  :  si  Margaret  ha  praesens 
fuerit ,  cum  pater  ejus  numeratam  pecuniam  pro  macello  sibi 
in  dolem  promisso  suscepit,  et  si  voluntarium  ejus  ad  hoc  con- 
sensum  nee  prece,  minis  nee  metu  inducta  praebuit,  et  si  sie 
testabuntur:  hoc  faciet  pro  socru,  quod  nurus  quaerimoniam  de- 
clinabit.  Et  hie  collige,  quod  solutio  dotis  est  tantum  uxori 
facienda  et  quod  ipsa  sola  a  dotalitio  et  ejus  promisso  maritum 
liberum  reddere  potest  et  solutum. 

205.  Ad  dotem  solvendam  etiam  heredes  obli- 
gantur.  (H.  50^  A.  18.  22.B.  23^  1.  C.  9^  17.  D.  48 ^  1.  K. 
140^.  1.)  Sententiatum  est  ad  loca  diversa.  Ex  quo  per 
matrimonium  filia  emancipatur  et  transit  a  patria  potestate:  si 
pater  nomine  filiae  dotem  promiserit  et  ipsam  ante  nuptias 
emancipaverit:  non  tollitur  promissio,  si  pater  moriatur,  quia 
nihilominus  heredes  ejus   ex  promissione  obligati  permanebunt. 

206.  Dotis  promissio  bonam  fidem  habere 
debet.  (H.  50^A.  18.  23.  B.  23^1.0.  9^  18.  D.  48« .  2. 
K.  140".  2.)  Dotis  promissio,  si  metu  vel  vi  extorta  fuerit, 
inutilis  est:  cum  dos  ex  libera  proficisci  debeat  voluntate.  Sic 
sententiatum  est  in  K  u  1  y  n  *)  cum  Petrus  ^)  cognatam  suam  cui- 
dam  rustico  diviti  tradidisset  et  eum  postea  ad  promittendum 
dotalitium  compulisset. 

207.  Dos  non  potest  in  fraudem  creditorum 
promitti.  (II.  50^  A.  18.  24.  B.  23\  1.  a9^  19.  D.  48\  3. 
K.  140'',  3.)  Sententiatum  est  in  BudespiczrSi  pater  debi- 
tis  involutus  ad  fraudandum  creditores  filiao  dotem  promittit, 
promissio  vigorem  non  habet.  Licet  etiam  ante  matrimonium 
et  post  nuptiis  jani  completis,  dos  promitti  possit :  tamen,  si 
de  tali  posteriori  promissione  dotis  creditores  patri  promittenti 
instantiam  fecerint:  testes  idoneos  statuet,    qui  corporali  jura- 


•)  Heinrichs  A.  B.  1(.     ^)  Schercze  A.  B.  K. 


iO*4 

mciito  comprchendcnt,  qiiod  dos  hujiisniodi  iion  sil  in  ipsorum 
fruiidein   nliqualiter     prociiruta. 

I'^  l  s  i  in  i  I  i  l  (•  r  i  ii  I  c  1 1  i  c;-  r  ii  d  u  m  est  do  dehitis  ;  nam 
qiiaeciim(|m' in  riandcni  crtMlilornin  »lieniila  Inerint,  »clioiic  rcvoia- 
toriu  repeleiitur;  undc,  si  praediiiin  dolalu  iiiinori  pretio,  qnum 
vulcal,   vcndiilur,   creditor   ipsuni   pro   eodein   prelio   conseqneltir. 

207''.  Dolalilii  causa  tertiam  partcm  nlensi- 
liiim  uxorniarilo  morluo  ol)linet.  (Allein  I).  45".  3.) 
Senlentiatum  estin  Gostel,  qnod  ex  quo  dolalilium  aequi- 
pollol  prelio  corpore  deservilo ,  indilale  et  pleiiarie  est  per- 
solvenduni.  Insn|)er  singiila  veslinicnta  cl  clenodi«,  qnihns  nxor 
in  vita,  vivenlc  marilo  usa  est  et  in  corpore  gessil,  ohlinehit. 
Item  ertiam  parteni  omniuin  suppelleclilium  et  utensilium  ad 
ornaluin  tel  necessilaleni  mense  et  lliori  perlinenliiirn ,  exceptis 
vasis  et  exeniis  arg^enleis,  exciusis  eliain  quibusliliel  armis  et 
equis,  personam  viri  duinlaxat  concernentibus,  de  quibus  nuUa 
portio  est  uxori  conferenda. 

Capituluin  de  aedificiis. 

208.  De  aedificiis  et  novis  locationibus  seu 
plantationibus.  (II.  50\  A.  19  1.  B.  23^  2.  D.  48\  1. 
K.  141''.1.)  De  C  brems  i  r  *)  jurati  petentes  informari  de  novis 
villariim  locationibus  et  arborum  plantationibus,  i  n  s  t  r  u  c  t  i 
sunt  de  subscriptis.  Primo:  qnod  signatis  areis  quilibet  fun- 
dainentuin  ponat  vicino  suo  praesente  et  vidente,  et  similiter 
metas  agrorum  faciat  de  scitu  vicini  sui.  Item  curiam  domus 
muniat  et  pacificet;  alioqiiin  damnum,  quod  ex  tali  negligentia 
per  ipsius  pecora  vicino  suo  in  segetibus,  oleribus  et  consimi- 
libus  factum  fuerit,  ipse  solvet;  damnum  vero,  quod  ex  aliis 
pecoribus  in  curia  sua,  quam  sepe  non  firmavit,  sibi  accide- 
rit,  sustinebit.  Item  sepem  faciens  ramos  virgarum  ad  curiam 
vicini  non  vertet.  Item  fornaces  et  ignis  conservatoria,  cloacae 
et  stabula  ad  impinguandum  porcos  facta,  spatio  trium  pedum 
cum  dimidio  a  sepibus  locentur.  Item  locus,  ignis  argilla,  ta- 
liter  liniatur,  ne  scintillae  volent  in  curiam  vicini  sui  in  damnum. 
Item  cloaca  fodi  debet  in  curia  propria  et  sub  terra  ad  cu- 
riam vicini  non  duci.  Item  arbores  hortoriim  in  tanto  spatio 
plantentur  a  sepe,  ne  rami  ultra  ipsam  dependentes  horlum  vi- 
cini splendore  solis  privent  et  obumbrent:   quia,    si    hoc    con- 

')   De  Chrisans  D. 


103 

tingat,  fructus  eorumdem  ramorum  cum  vicino,  cujus  hortum 
obumbrant,  dividantur,  vel  per  dominum  arborum,  si  vicinus 
carere  voluerit,  praescindantur. 

Item  fabri,  pistores  et  consimiles  mechanici,  qui  in  exer- 
cendis  laboribus  suis  igne  frequenler  utuntur,  fumum  ejusdem 
ignis  in  fumario,  seu  aedificio  ad  hoc  specialiter  facto,  extra 
tectum  in  aerem  deducere  debent,  ne  sub  tectum  in  latum  dif- 
fusus  vicinis  incommodum  faciens,  eos  inquietet. 

Item  locans  novam  villam  polest  hominibus  aliunde  ve- 
nientibus  hereditates  in  tali  villa  assignare,  quamvis  bona  talia 
ad  eosdem  non  sint  homines  hereditarie  devoluta.  Sed  tamen, 
nee  idem  locans,  nee  dominus  villae,  nee  locati  in  villam  pos- 
sunt  pro  eorum  voluntate  in  praejudicium  communis  juris  terrae 
jus  novum  sibi  creare  seu  statuere,  imo  debent  se  subjicere 
alicui  juri  communi  et  approbato,  quo  ipsis  vicinae  villae  ce- 
terae  sunt  subjectae. 

209.  Aedificia  nova  contra  pr  ohibi  ti  o  nem  ju- 
dicis  et  juratorum  non  sunt  facienda.  (H.  51^.  A. 
19.  2.  B.  24^  1.  C.  9^  20.  D.  48^  2.  K.  142^  1.)  Cum 
inter  duos  vicinos  de  Chrisans,  quorum  unus  emerat  domum 
quamdam  judicis  ibidem,  multiplex  quaestio  longo  tempore  ver- 
teretur:  jurati  ejusdem  oppidi  Chrisans  instructi  sunt: 
quod,  quidquid  post  inhibilionem  novi  aedificii  construitur,  de- 
slrui  debet.  Tanta  est  enim  vis  prohibitionis  judicis  et  jura- 
torum, quod  ante  licentiam  nulli  licet  contra  eam  venire.  Item 
prohibitio  aedificii  fieri  debet  in  ipso  opere,  et  non  tantum  ipsi 
domino,  sed  etiam  illis,  qui  in  opere  construunt;  et  quidquid 
aliquis  pendenle  prohibitione  construxerit,  hoc  debet  propriis 
expensis  destruere.  Et  licet  aliquis  possit  prohiberi,  quod  novum 
opus  non  faciat,  rarum  tamen  est,  quod  prohibeatur,  quod  non 
reficiat  antiquum.  Item  si  aedificetur  in  via  communi  et  in 
publica,  quilibet  potest  denunciare  judici,  quod  prohibeat.  Item 
omnis  aedificans  potest  terram,  arenam,  argillam,  vel  quidquid 
talium  est,  in  plateam  et  viam  publicam,  donec  aedificet,  statuere 
vel  ponere  contradictione  vicinorum  qualibet  quiescente. 

210.  De  aedificandis  merdatoriis  et  coquinis. 
(H.  5P.  A.  19.  3.  C.  9^  21.  D  49«.  1.  K.  142»».  1.)  Ni- 
co l  a  u  s,  cum  J  0  a  n  n  e  m  vicinum  suum  prohiberet  aedificare  cloa- 
cam  intra  spatium  trium  pedum  cum  dimidio  a  muro  suo :  s  e  n- 
tentiatum  est  sie:  licet  a  sepe  non  linita,  vel  pariete  ligneo, 
cloaca  in  spatio  trium  pedum  cum  dimidio  sit  locanda ;  tamen  a 
sepe  ex  utraque  parte  argillata  admitti  potest,  ubi  arlae  sunt  areae, 


104 

quod  cloucH  (riuni  pfdiiin  spntiu  rudiutiir,  u  niuro  vero  trium 
peduin  spisso ,  si  |)iiviilM  iimraliir  in  Kpis.silndiiie  loriiiiliidiiiiu 
lutcris   cum   diiiiidio;     lioo   noii   csl   in   «rliy    urcis    [)roliil)cii(Iuin. 

211.  De  merdutoriis  et  con  s  i  mil  ib  iis.  (  A. 
19.  4.  B.  21".  2.  C.  9^  1.  I).  \{)\2.  K.  142^  2.)  üimmvis 
liomo  in  tcrritorio  siio  a  liinilibiis  viriiii  in  spntio  triiiin  pculniii 
cum  dimidio  cloiKam  {lossil  fodcrc  -  himcii ,  .si  anij)liim  liul)cl 
curiam,  cum  ponere  polest,  ulii  et  sihi  eomix'lcns  et  vicino 
minus  nociva  sil.  Delnüil  onim  vicini  et  de  diimnis  jid  invieem 
sibij  prout  possunl,  cavere  et  muluis  |)rom()lionibus  sc  prosequi. 
Unde  cum  in  Cbrisans*)  vicinus  circa  parietem  convicini  sui, 
ubi  aj)!iorem  pro  mensa  sua  locum  liabebat ,  cloacam  ponere 
voluissel ;  senlentiatum  fuit:  quod  jure  ad  lioc  esset 
probibendus  et  quod  in  alio  loco  inlVa  sepla  sua  ,  quem  bene 
habere  poterat,  cloacam  conslruere  deberet  eandem. 

212.  De  aedificiis  quantum  ad  altum  et  pro- 
fundum  et  parictum  reforma  tion  e  m.  (H.  51''.  A. 
19.  5.  B.  24\  3.  C.  9^  2.  D.  49^  3.  K.  142^  3.)  Cum 
Ulricus  de  cellario  suo  sub  terram,  sub  viam  plateae  publi- 
cam  lapidibus  stratam  pro  potu  aeslivo ,  tempore  infrigidando 
federe  voluisset,  et  per  juralos  boc  faccre  proliibilus  fuisset:  in 
medio  dicti  cellarii  commodum  lateribus  testudineis  in  profun- 
ditate  notabili  ad  cavendum  incendiorum  pcricula  conslruere 
coepit.  Quod  vicinus  ejus  percipicns,  ipsum  in  causam  Iraxit, 
allegans,  quod  ex  tali  structura  domus  ejus,  sub  cujus  funda- 
mento  foderet,  ruinam  minarelur.  Quare  pelivit,  Ulricum  rigore 
juris  compelli,  desislere  ab  inceptis.  Contra  quod  Ulricus  pe- 
tivit,  se  in  eo  jure  conservari ,  quo  quilibet  homo  in  bonis 
suis  sine  nocumento  vicini  in  altum  et  in  profundum  aedificat, 
quidquid  sibi  placet.  Jurati  ergo  perspecto  aedificio  vicini  in- 
venerunt,  quod  structura,  quam  faceret ,  parietibus  vicini  non 
obesset,  quia  in  debita  distanlia  ülr  i  c  u  s  fuudamenlum  suum  a 
parietibus  vicini  fodit,  unde  sentenlialum  est  pro  eo ;  et  ex  hoc 
Golligitur,  quod  homo  in  bonis  suis  supra  aerem  et  sublus  in 
terram  habet  licenliam  construendi ;  etiam  fontem  ,  cloacam  et 
alia,  quae  suis  viderit  necessitatibus  expedire.  Tarnen  in  struclu- 
ris,  quae  ad  certos  deputantur  usus,  et  fiunt  in  medio  foro, 
vel  alibi,  in  territorio  communi,  sicut  sunt  macelia,  scamna 
panis,  instilae  et  alia  consimilia,  est  tanlum  illa    profunditas  et 


')  ChrettiDJr  D. 


105 

altitudo  servanda,  qiiae  ab  antiquo  servari  consiievil.  Parietem 
in  medio  aedificiorum  vel  curiarum  ulerque  vicinus  reparabit; 
si  autem  uno  petente  alter  reparafionem  contradixerit,  tunc  re- 
parans  parietem  eo  solus  iitetur  et  alter,  nisi  novum  pro  suis 
construat  parietem  usibus  ,  non  habet  jus  utendi  pariele  vicini, 
nisi  licentiam  obtineat  ab  eodem.  Unde,  quamvis  paries  fuerit 
communis  utrique  vicino ,  tarnen  ille,  qui  monitus  ipsum  refor- 
mare  tempestive,  cum  indiguit,  neglexit :  jus  utendi,  quod  prius 
habuit,  de  celero  non  habebit;  et  hoc  jus  tantum  durat  pro 
tempore  parietis,  eo  enim  ruente,  si  ille,  qui  prius  reparationem 
facere  non  curavit,  paratus  sit,  cum  vicino,  alium  parietem  in- 
staurare,  acquirit  sibi  iterum,  quo  ad  usum  parietis  jus  anti- 
quum.  Item  si  facto  incendio  vel  alia  vastitate  de  parietibus 
inter  vicinas  domos  fruendis  dubitatum  fuerit,  mandabitur  cui- 
libet  hospiti,  quod  intrando  domum  ad  dextris  parietem  pro  se 
et  vicino  faciat  communem,  nisi  aliqui  vicini  malint  duos  parie- 
tes   in  medio  eorum  facere. 

213.  De  aedificiis  quantum  ad  arearum  extre- 
marum  mensurationem  etpacis  confirmationem 
in  specie.  (H.  52^  A.  19.  6.  B.  24^  3.  C.  9\  3.  D. 
50".  1.  K  143^  1.)  Rustici  diversarum  villarum 
sunt  instructi:  Cum  in  plantationibus  novellis  arearum, 
hortorum,  vinearum,  ag-rorum  et  aliarum  hereditatum  spalia  seu 
limites  mensurantur,  ad  distributiones  funiculo  dividuntur  5 
consuetum  est,  quod  illi,  cui  cedit  hereditas  in  acie  extremita- 
tis  sila,  plus  datur  de  spatio,  quam  alteri  in  medio  residenli, 
et  hoc  isla  de  causa,  quia  transeuntes  aciem  in  equis  et  cur- 
ribus  magis  hereditates  easdem  laedunt ,  metas  et  munitiones 
ipsarum.rumpentes,  spatium  earum  continue  taliter  minorando, 
propter  dictam  tarnen  majorem  amplitudinem  in  acie  residentes, 
sepes,  fossata  seu  alia  monumenta ,  quibus  se  et  vicinos  suos 
versus  campos  et  extremitates  pacificent,  construere  tene- 
buntur.  Si  autem  non  percipiunt  plus  de  spatio,  quam  eorum 
vicini,  tunc  de  dicta  pacificatione  merito  supportantur,  imo  vel 
quilibet  vicinus  se  ipsum  pacificet,  vel  pacem  communem  in  ex- 
tremitate  bursa    seu  pecunia  faciant  de  communi. 

214.  De  aedificiis  antiquis  ruinamminantibus. 
(H.  52\  A.  19.  7.  B.  24\  3.  C.  QK  4.  D.  50^.  2.  K.  143^  2.) 
Prout  supra  continetur  de  damnis ,  sie  et  in  hoc  casu  multis 
interrogationibus  responsum  est,  quod  quivullagere  deruinosis  ae- 
dificiis, de  quibus  sibi  damnum  fieri  timet,  debet  propter  pro- 
teslalionem  de  damno  futuro  ante    actionem    interponere.     Isla 


IO(i 

i'niin  actio  prospirit  (Inmiiiim  noiidiirii  ractnrii^  cum  cetcnu;  actio- 
lies  ad  (iainna  ^  (|iia('  coiitinircniiil  rerarcieinia  pcrliiicunt,  nisi 
protcslalio   proicssi'iil,   liac   aclioiie   api   iioii    |)olost. 

215.  1)  0  a  (mH  r  i  c  i  i  s  (|  ii  u  n  t  u  m  u  d  I  u  c  e  ni  et  p  a- 
rieles.  (II.  52'.  A.  I»).  H.  B.  24>.  4.  C.  9''.  5.  I).  50-.  3. 
K  143".  2.)  S  eil  I  0  II  t  i  a  tu  111  es  t  (in  jiidicio  civitatis),  (jiiod  ad 
plalcas  coiiiiiiiiiu's  de  doiiiihns  pro  liice  rapiciida  IV'iicsIrae  lieri 
|)ussiiii( .,  sed  per  viciiiiiiii  in  ciiriaiii  ullcrius  viciiii  lieri  noii 
possunt.  Uiide  etiani  talein  iiicem  vicinus  vicino  obstriiere  potest 
suis  acdiliciis  ipso  jure.  Item  eos,  qui  jus  iinniiltendi  iuminis 
non  liabuerunt,  aperto  pariete  coniniuni  nullo  jure  feiiestras 
iiiiinitterc  potesl.  1 1  e  in  parietein,  (pii  naturali  ralioiie  comniii- 
nis  est,  alter  vicinoruin  deslruendij  cum  reliciendi  jus  non  habet, 
quia  non  sohis  dominus  est.  Item  cum  illo,  qui  extollendo 
übslruat  viciiii  aedes,  quibus  non  servit,  nuUa  compelit  actio, 
quia  nulli  facit  injuriam,  qui  ulitur  jure  suo.  Item  qui  lumi- 
nibus  vicinoruin  suorum  nocere,  aliudne  quid  tacere  contra 
modum  eorum  velit,  sciat,  se  formam  et  slatum  antiquorum  aedi- 
fieiorum  cuslodire  debere.  Cetera  de  aedificiis  quaere 
supra  sub  titulo  de  aqua  pluviali  in  aedificiis  urbanis  et 
postea  sub  titulis  de  damnis,  et  inferius  sub  titulis  de  lumini- 
biis,  et  sub  titulis  de  servitulibus.  Sed  de  agris  et  metis 
agrorum,  quaere  infra  sub   tilulo  de  jure  novalium, 

Capituluin  de  electione. 

216.  De  electione  officialium  civitatis  et  ju- 
dicis.  (H.  53^.  D.  50''.  1.)  OlFiciales  ,  qui  communitati 
civitatis  et  judicio  serviunt,  cujusmodi  sunt  scriptores,,  subju- 
dices,  budelli,  praecones  et  consiiniles  solum  jurati  debent  eli- 
gere,  statuere,  vel  deslituere,  sicut  bono  communi  vidennt  ex- 
pedire.  OiTiciales  autem,  quibus  per  se  judex  indiget,  et  quos 
pane  suo  pascit,  per  se  eligit,  mutat  et  staluit ,  quando  suae 
picicuerit  voluntati.  Sic  sententiatum  est  ad  Chremsir,  Re- 
disch, Brodam  Ungaricalem,  Gosteletad alia loca diversa. 

Capituluin  de  eitiendis. 

217.  De  einend is,  et  primo  de  modo  recipiendi 
emendas.  (H.  bS\  A.  20.  1.  B.  24\  5.  C.  9\  7.  D.  50^.  2.  K. 
143''.  1.)  Judex  non  debet  statim  finito  judicio  reum,  si  tamen 
certus  est,    vel  cautione  fidejussoria    se  certificat,    pro  einenda 


107 

impignorare,  sed  dobet  eum  per  dies  qualuordecim  induciare; 
quibus  iinitis  coram  magistro  civiiim  et  alio  jurato  ac  scriptore 
judicii  debet  emendas  exigere,  et  pro  exactis,  si  non  solvuntur, 
impignorare,  et  partem  earum,  qiiae  civitatis  est,  magistro  ci- 
vium,  vel  illi,  quem  jurati  ad  hoc  conslituerint ,  praesentare. 
Scriptor  quoque  judicii  debet  dictam  partem  civitatis  diligenter 
conscribere,  et  per  mensem,  vel  quandocunque  novus  statuitur 
magister  civium,  juratis  rationem  reddere  de  perceptis  ^). 

218.  De  emendis  taxandis  sequitur.  (H.  53 ^  A. 
20.  2.  B.  24  ^  6.  C.  9 1'.  8.  D.  50  \  3.  K.  1 43  \  2.)  Licet  in  com- 
positione  homicidii  L  talenta  ad  XXX  marcas  taxentur,  tarnen  in  aliis 
emendis  talentum  est  tanlum  pro  XX  grossorum  ^)  computandum, 
et  secundum  hoc  taxentur  plures  emendae,  quae  nomine  talen- 
torum  in  legibus  ^)  originalibus  sunt  conscriptae.  Et  nota, 
quod  in  omni  emenda  est  gratia  maxime  propter  Senium  vel 
foemineum  sexum   facienda. 

219.  Quod  in  omni  emenda  facienda  est  gratia. 
(Bloss  D.  50^.  4.  H.  53  ^.)  A  nti  qu  um  jus  civitatis  habet, 
quod  in  receptione  cujuslibet  emendae  judex  delinquentibus  gra- 
tiam  facere  tenetur.  In  hoc  enim  imitabitur  deum ,  qui  cum 
solus  sit  justus  judex  remunerat  ultra  meritum  et  punit  citra 
condignum.  Et  praecipue  propter  defectum  aetatis  et  sexus  in 
emendis  et  poenis  justitiae  rigor  est  mansuetudine  temperandus. 

220.  De  emendis  in  gen  er e.  (H.  53 ^  A.  20.  3.  ß. 
24\  7.  C.  9^  9.  D.  51  ^  1.  K.  143\  2.)  Qui  minis,  terroribus, 
aut  quacunque  potentia,  seu  suggestione  conquaerentes,  vel  con- 
quaeri  de  injuriis  et  violentiis  sibi  factis  violentes  silere  com- 
pellunt,  vel  inducunt,  et  sie  judicem  suo  jure  defraudant,  illas 
emendas,  quas  jurati  magnitudine  vel  parvitate  causarum,  de 
quibus  habebant  conquaeri,  considerata  ipsis  imposuerint,  solvere 
tenebuntur. 

221.  De  emendis  dictis  „gemachte  wand  el."  (H, 
53^  A.  20.  4.  B.  24''.  8.  C.  9^  10-13.  D.  51  ^  2.  K.  143\  5.) 
Ab  antiquo  per  viginti  quatuor,  qui  praesunt  consilio  civitatis, 
est  ordinatum,  quod  de  emendis,  quae  pro  violatione  statutorum 
propter  bonum  commune  in  venditionibus,  emtionibus  ac  inso- 
lentiarum  quarunicumque  correctionibus  ,  et  ceteris  hujusmodi 
causis  olim  editorum  seu  in  posterum  edendorum,  a  delinquen- 


'j  A.  B.  C.  K.  geben  diesen  Absatz  bloss  auszugsweise,  im  Wesen 
völlig  übereinstinmiend.  ^)  Pragensium  in  D.  ^)  Juribus  in  D.  C. 


tibiis  persolvuiitiir ,  jiidiri,  ut  nuijurein  circa  eoruiii  uhservu« 
tioncm  uppotiat  (iili^ciititiin ,  tertia  pars  dclur.  Aliue  vero  duao 
in  usiiin  civilalis  coiivrrliiiiliir.  Et  vocunlnr  tales  emciidae  in 
vulf^ari  ,, jj  c  in  a  c  li  l c  w  a  ii  d  cl"  q  u  i  a  p  r  o  c  c  s s  ii  l  e  in  p  o  r  i  s 
a  consulihus^  pront  slatiun  civitatis  considcraviTiiil,  varianlur. 
Do  (Mnondis  aulcin  judicialihus,  vulneriim  et  alioruin  cxcessuiim, 
quae  non  inutantur,  judex  percipiet ,  quanluin  ad  cum  pertinel 
ipso  jure  '). 

222.  De  cm  endo  antiquitus  usilatn,  quae  vul- 
gär i  t  e  r  d  i  c  i  t  u  r  ^  n  a  c  h  y  e  c  z  I  i  c  h  e  in  schöpfen  fünf 
phunt."  (H.  35.  D.  51".  3.)  Jurati  de  Gayaw  pro- 
posuerunt  sie:  In  oppido  noslro  duodccim  sunt  jurati,  et 
frequenter  pro  levi  excessu  verboruni  coram,  uno  juralo  facto, 
dominus  nostcr  requirit  ab  excedente  sexaginta  talenta  pro 
emenda,  allegans  pro  causa,  quod  de  jure  post  quemlibet  ju- 
raluin  quinque  talenta  solvi  debent  pro  emenda,  sive  coram  uno, 
sive  coram  multis  juratis  excessus  hujusniodi  commitlatur.  Peti- 
verunl  ergo  informari  et  infra.  Q  u  i  b  u  s  r  e  s  p  o  n  s  u  m  f  u  i  t,  quod 
cum  gravior  sit  excessus,  coram  multis  juratis  in  judicio  fac- 
tus,  vel  in  consilio  ,  quam  alibicunque  major  emenda  pro  ex- 
cessu verbali  in  juribus  originalibus  scripta  ad  quinque 
tantum  talenta  se  extendat,  jurati  non  debent  esse  proni  seu 
festini  ad  imponendam  alicui  praedictam  emendam  sexaginta  ta- 
lentorum.  Unde  tantum  pro  gravissimis  excessibus  factis  coram 
Omnibus  duodecim  juratis  judicio  praesidentibus,  vel  maniloquium 
habentibus  emenda  praescripta  est  homini  imponenda  ;  verbi 
gratia,  si  aliquis  virum  honeslum  contumaciter  haereticum,  tradi- 
torem,  falsarium,  vel  alio  consimili  vitio  irretitum  dixerit,  vel 
si  aliquis  de  judice,  seu  consulibus  civitatis  turpia  et  inbonesta 
frivole  pronuntiaverit,  vel  in  blasphemiam,  seu  perjurium  in 
causa,  quae  honorem  alicujus  tangit,  in  judicio  vel  in  inaniloquio 
coram  omnibus  juratis  linguam  laxare  praesumpserit ,  vel  qui 
Irina  vice  pro  excessu  verboruin  leviter  emendatus,  quarlo  velut 
incorrigibilis  iterum  delinquat :  talibus  et  his  similibus  emenda 
imponi  poterit  praenominata.  Nee  oportet ,  quamvis  excessus 
coram  duodecim  juratis  factus  cum  sexaginta  talentis  emendetur, 
quia  factus  coram  sex  juratis  emendetur  cum  triginta,  ita,  quod 
semper   secundum   numerum    juratorum    emenda   talentorum    per 


')  A.  B.  K.    C.    Kürzer:    Quaedain    sunt   emendae,    quae    dicuntur 
„'gemacht  wandet",  hacc  variantur  „id  est." 


109 

numerum  quinarium  augealur.  Imo  sufficilj  nisi  nimis  gravis 
sit  excessus  ,  quod  excedens  decem  talenta  solvat  pro  emenda, 
in  quibiis  judex  tertiam  partem   habebit. 

223.  Emendas  solvet  excedens  de  bonis  pro- 
priis  tantum.  (H.  54^  A.  20.  5.  B.  25^2.  C.  9\  13.  D.  51^ 
1.  K.  143''.  5.)  Sententiatum  est  in  Holyn:  Quodhomo  pro 
facto  malo  seu  excessu  criminali  vita  et  bonis  privatur  pro- 
priis:  sed  si  res  alienas  in  sua  conservatione  habuit  illis  im- 
merito  privaretur.  Item  si  bomo  tarn  graviter  deliquit,  quod 
bonis  suis  per  judicem  est  privandus  et  si  ante  delictum  apud 
alium  rem  aliquam  emit,  quam  tamen  nondum  cum  denariis 
persolverit,  tali  re  per  judicem  non  debet  privari,  imo  illi,  apud 
quem  eam  emerat,  debet  reslitui  et  secundum  justitiam  iterum 
assignari. 

224.  Item  ad  idemsequitur  (ibidem).  Si  vector 
in  aliquo  delinquens  res  alterius  in  curru  suo  ducit,  judex 
emendas  pro  tali  delicto  non  de  hujusmodi  rebus,  sed  tantum 
de  rebus  recipiet  vectoris :  et  idem  fiet  in  casu  consimili. 

225.  Quandoque  pro  insolentiis  judici  non 
cedit  emenda.  (H.  54^  A.  20.  6.  B.  25^  3.C.  9^.  14.D.  52^ 
l.K.  143^.5.)  Sententiatum  est  in  Heynrichs,  quod 
pro  insolentiis  verborum  in  taberna  vel  alibi  factis  et  statim 
sedatis  et  complanatis,  dummodo  in  praesentia  juratorum,  quibus 
ubique  plus,  quam  ceteris  hominibus  est  parcendum,  non  fiant, 
judici  emenda  non  solvitur  ipso  jure. 

226.  Ad  idem  ratio  ne  testiu  m,  qui  supportantur 
de  emendis.(H.  54^A.20.  7.B.  25  ^  3.C.  9\  16.  D.  52 ^  2.  K. 
143''.  5.)  Si  testes  per  judicem  in  eorum  fidem  et  animam  in- 
terrogati  cruce  non  tacta  deponunt,  sive  pro  parte,  per  quam 
sunt  producti,  sive  contra  eam  dicant,  quamvis  in  verbis  caespi- 
tent,  tamen  propter  hoc  nee  ipsi,  nee  aliqua  partium  judici 
obligabitur  in  emenda.  Sic  sententiatum  est  juratis 
in  Budespicz. 

227.  Ad  emendas  quando  rustici  dominis  non 
tenentur.   (H.  54».  A.  20.  7.  B.  25«.  3.  C.  9^  16.  D.  52\  3.  K. 

143''.  3.)  Dominus  in  Hui  ein  ^)  petivit  sibi  sententiari,  qua 
emenda  et  culpa  sibi  essent  obligati  duo  rustici,  qui  agros 
quosdam  ab  eo  tenerent,  de  quibus  decem  annis  st ewram  non 
solvissent.  Cui  sententiatum  fuit,  quod  pro  tali  negli- 
gentia   nullam    emendam    seu    culpam    solvere   tenentur.     Quia 

')  Holym    D. 


iMiin  stowra  sit  quoddam  vn^cltiim,  sni  ((tiiiedain  cxactio 
nn«^nria  et  vrxalio  c  <>  in  inii  ii  i  cl  viiljrjiii  iiomiiic  dicla  ro  holen 
cl  noii  vcriis  cciisus,  ad  ij)siu.s  soliilioiu^iu  solventes  pc^r  oll'i- 
eiales,  (juilxis  hoc  doniiiii  toniniiüiitil,  eo<>:i  et  eoin{)elli  eoiisuc- 
verunt,  cl  er^o,  si  slululis  lemporibiis,  (jnihiis  s  l  e  \\  ra  sülvebaliir, 
dieli  nisliei  ad  soliitionein  stewrae  iion  siinl  eoin|)ulsi :  cul|>a 
dei)et    olluialihns    et    noii    iiistieis    |)i'iie(iic'tis    ini|)iitari. 

22H.  (j  II  a  n  (I  o  (]  n  e  ii  o  n  e  in  e  ii  d  a  ii  t  ii  r  verba  jocosc 
prolala.  (11.54.  A.  20.  8.  IJ.  2r>''.  .'i.  C.  d\  17.  I).  52«.  4.  K. 
143''.  5.)  Cum  d  u  o  jurali  in  Budespicz  in  tabcrna  cere- 
visiae  lios|)iti  dixissent ,  quare  noliis  non  dalur  cerevisia  pro 
tritico  sicut  aliis  hominilius  non  juralis.,  lios|)es  respondit  jocose: 
Doniiiii,  de  juiamenlo  vestro  niliil  milii  constal,  nee  inlerfui  euiii 
jiuastis.  (jiiod  jurali  sibi  adseiibenles  j)ro  vereciindia,  quaesi- 
venint,  qualiler  hospes  sil  pro  verbis  talibus  emcndandus.  Super 
quo  dilTinitum  fuit:  quod  talia  verba,  sicut  sunt  ab  hos{)ile 
jocose  prolala,  sie  a  juralis  sine  emenda  pro  joco  merito  de- 
bent  repulari. 

229.  Sine  emenda  verberantur  bursicidae  et 
fures.  (H.  54.  A.  20.  9.  B.  25«.  3.  C.  9^  18.  D.  52^  1.  K. 
143''.  5.)  Locorum  diversorum  habet  consueludo,  quod  bursi- 
cidae celerique  nequam  homines  furla  in  foro,  in  plalea,  eccle- 
siis,  balneis,  vel  alias  cominittentes  cum  in  actu  rapiuntur,  ab 
occurrenlibus  male  traclantur ,  depilantur  ac  sine  emenda  qua- 
libet  verberantur;  sanguis  tamen  eorum  effundi  non  debet,  nisi 
habita  super  eis  judiciaria  potestate. 

230.  Sine  emenda  b  ursali  vir  legitimus  cognos- 
citsolutam.  (H.  54\A.  20.  9.B.2  5«.  B.C.  10  \  I.D.  52  ^  2. 
K.  143''.  5.)  Virum  legitimum  si  judex  cum  solula  muliere  de- 
prehenderit ,  pro  eo  non  obligatur  sibi  ad  emendam.  Secus 
aulem  esset,  si  cum  legitima  raperetur;  tunc  enim  ad  viri  sui 
quaerimoniam  Judicium  suslinebil. 

231.  Sine  emenda  incippatur  levis  persona. 
(H.  55^  A.  20.9.B.25^3.C.  10^2.D.  52''.  3.  K.  143''.  5.)  Ad 
interrogationem  juratorum  de  Chrem  s  senten  tia  tu  m  es  t:  Si 
hospes  domus  levem  personam  propter  suam  insolentiam  incippari 
facit  sine  licenlia  judicis  per  praeconem  non  oportet,  quod 
propter  hoc  emendam  solvat;  nam  sine  jussu  talis  hospitis  praeco 
per  se  levem  personam,  quam  insolentem  videril,  poterit  incippare» 

232.  Sine  emenda  concordant  partes  pro  de- 
bitis.  (H.  55\  A.  20.  9.  B.  25^  3.C.  10^  30.  52^  4.K.  143^ 
5.)    Post  quaerimoniam  et    responsionem    de    debitis    factam    si 


111 

actor  et  reus  amicabiliter  concordant,    vel    per  se  vel  per  ar- 
bitros  judex  a  neutro  ipsorum  emendas  recipiat  ipso  jure. 

233.  Pro  vulneribus  reus  etiam  quandoque  ab- 
solvitur  ab  emendis.  (H.  55«.  A.  20.  10.  B.  25^  3.  C.  10«. 
4.  D.  52''.  5.  K.  143^.  5.)  Nullus  judex  emendas  habebit,  si  reus 
actoris  quaerimonias  etiam  in  causis  criniinalibus  rigore  juslitiae 
jurejurando   testibus  vel  alias  deciinabit. 

234.  Ad  emendam  nonobliganturjurati,  quiin 
sententia  pronuntianda  non  concordant.  (H.  55«.  A. 
20.  ll.B.  25«,  3.  C.  10«.  5.  D.  52^  6.  K.  143^50  Burggra- 
viusde  Hulein  petivit informari, quam  emendam jurali ex bocme- 
ruerunt,  quod  divisim  et  non  concorditer  quamdam  sententiam 
protulerunt;  cum  enim  ab  eis  quaereret,  per  quot  testes  in- 
cusatus  pro  vulnere  suam  innocentiam  ostendere  deberet,  qua- 
tuor  de  juratis  sententiatum  est,  quod  per  tres.  Aliis  Septem 
sententiantibus,  quod  per  quinque  testes  evadere  deberet,  Secundo 
petivit  idem  burggravius  quae  emenda  sequatur  unum  de  juratis 
ex  hoc,  quod  dupliciter  sentenliavit,  quemdam  enim  pro  malis 
verbis  sententiavit,  primo  cum  tribus  testibus  et  secundo  cum 
duobus  digitis  in  cruce  se  debere  expurgare.  Cui  responsum 
fuit  ad  primum,  quod  jurati  ex  hoc,  quod  divisim  sententiaverunt, 
nullius  emendae  sunt  obnoxii.  In  causis  enim,  quarum  senten- 
tias  in  scriptis  non  habent ,  quilibet  juratus  virtute  juramenti 
sui  deum  habens  prae  oculis ,  et  ad  sinistram  non  declinans, 
debet  sententiam,  quam  ratio  proprio  juri  plus  concordare  sibi 
dictaverit  pronuntiare.  Debet  etiam  praecipue  in  talibus  sen- 
tentiis,  per  juratos  divisim  prolatis,  illa  sententia  teneri  pro  jure, 
in  qutim  major  numerus  consenserit  juratorum.  Ad  secundum 
vero  diffinitive  sententiatum  fuit,  quod  juratus,  qui  dupliciter 
sententiavit,  nullam  culpam  ex  hoc  meruit,  nee  aliquam  incidit 
in  emendam ;  quia  dato,  quod  aliquis  juratorum  in  pronuntiando 
sententiam  primo  erraret  et  postea  errorem  corrigeret,  pro  eo 
non  esset  puniendus  sed  potius  commendandus.  Ad  prudentem 
enim  pertinet ,  non  solum  non  errare ,  imo  etiam  errorem  si 
acciderit  revocare. 

235.  Emendam  aliam  non  solvat,  quia  consilio 
rejicitur  juratorum.  (H.  55^  A.  20.  ll.B.  25«.  3.  C.  10«. 
6.  D.  53«.  1.  K.  143''.  5.)  Si  juratus  per  suos  consocios  recto- 
res  consilii  de  eorum  colloquio  seu  consortio  propter  causas 
nondum  in  populo  promulgatas,  sed  solis  forte  scabinis  notarias 
utputa,  quia  secreta  consilia  perdidit  ,  vel  aliquid  consimile 
commisit  ,    aniotus    fuerit   propter    hoc    mulctam    bursalem    non 


112 

fiolvrt.  Pocna  cniin  rulxnis,  qnnm  ex  tuli  siistincl  uniotionc  hWn 
sulViiil  pro  ciiumk!«.  Scd  loiiassis  secus  esset  ,  si  publice 
voran»  jiidiiio  vel  p()|)iili  iiiiillilndine  de  excessii  eonvincereliir, 
tnii  in  idioriiin  seaiidaliiin  jiiruluriim.  Sic  s  e  n  tu  n  tiutu  m 
est    i  II   (i  o  s  [  e  1. 

230.  Sine  e  m  e  ii  d  a  j  u  r  a  l  i  q  u  a  ii  d  o  (|  ii  e  a  1 1  r  i c u  n  l  u  r 
\eihis  ad  invicem  in  consilio.  (H.  55'».  A.  20.  11.  H. 
25".  3.  C.  10".  7.  D.  53".  2.  K.  IM".  1.)  Dum  in  Gostel  juratis 
in  consilio  clauso  sedenlihiis  lums  alleri  dixissel,  de  causa 
lociuiiuiir  ardua  cl  vos  capile  ra|)ulio  cojxtIo  tacetis,  nee  con- 
siliuni  vesirum  in  medinui  prolerlis,  quanivis  tarnen  semper  ve- 
lilis ,  (piod  secundnui  diclaiiien  Talionis  vestrae,  causae  singulac 
ternunenlur.  ()uaesiliiin  est,  qualiler  excessus  verborum  taüuni 
<lebeat  eniendari.  Super  quo  dilllniluin  l'uit,  (|uod  jurali  se- 
dentes  in  consilio  ,  socialiter  sine  suspitione  super  causa  qua- 
libet,  ((uod  linc  deeidalur  debito,  secunduni  eorum  intelligentiain 
niore  dis|)utanlium  pro  instanlias  et  earuni  solutiones,  ut  inqui- 
ralur  verilas  hinc  inde  verbis  se  arguentes  fideliter  ad  invicem 
loqui  debent.  Et  licet  unus  alteri  verba  porrigat  aliquantulum 
excessiva  tarnen  non  est  expediens,  quod  pro  eo  poena  bursali 
puniatur.  Imo  alii  jurali  statim  verba  lalia ,  ne  in  scandalum 
juratorum  murmur  in  populo  gencretur,  sapientes  ambos  prae- 
dictos  juratos  illo  prius ,  qui  loquendi  moduni  excessit  verbis, 
correpto  amicabiliter  concordabunt.  Secus  autem  esset,  si  coram 
judicio  vel  in  praesentia  multitudinis  verba  fierent  supradicta. 

237.  Sine  emenda  jurati  quandoque  verberant 
leves  personas.  (H.  55^  A.  20.  11.  B.  25^  1.  C.  10^  S.D. 
53''.  l.K.  144^  1.)  In  Bisencz  cum  quaedam  levis  persona 
seu  vaga  cuidam  de  juratis  obloqueretur  verbis  ipsum  inho- 
neslis  in  taberna  coram  populo  arguens  vehementer,  juratus 
idem  gladio  non  evaginato  tres  piagas  ad  caput  eidem  dedit. 
Quaesivit  ergo  judex,  quibus  emendis  juratus  dictas  piagas  sibi 
componere  teneatur.  Super  quo  difTinitum  fuit;  cum  judicibus 
et  juratis  ratione  ofTiciorum  suorum  major  quam  hominibus  po- 
pularibus  reverentia  merito  debeat  exhiberi ,  cum  etiam  jura 
dictant  originalia  circa  fmem :  Si  aliquis  levis  vel  inhonesta 
persona  fuerit  verberata ,  quae  hoc  ipsum  forte  sua  meruit  in- 
solentia,  si  suspectus  hoc  probare  poterit,  mettertius  hoc  viris 
credibilibus  liber  erit  a  judice  et  actore  ;  quod  juratus  ratione 
plagarum  dictarum  ad  emendas  judici  non  tenetur.  Debent 
tarnen    conjurati    sui     eum    super    facto    tali    secrete   in    eorum 


tl3 

collo()ulo    conipore  ,    quod    al)    liujnsmodi    sibi    caveat    propter 
olficii   dignitatein. 

238.  De  emendis  magistr  orum  corrigenliii  in 
discipulos.  (H.  56^  A.  20.  18.  B.  25^  1.  C.  10^  9.  D. 
53^\  2.  K.  144".  2.)  Ad  intcrrogalionem  juratorum  de  Chrem- 
sir  responsum  est  in  consilio ,  quod  magister  discipulo  causa 
infonnationis  et  discipünae  duodecim  piagas  cum  virga  vel  cum 
manu  dare  potest.  Si  autem  ad  efFusionem  sanguinis  aliter 
quam  cum  virga,  exceptis  naribus,  quae  faciliter  ad  fluxum  san- 
guinis provocantur,  ipsum  percusserit  vel  percutiendo  ipsum  inter- 
fecerit,  amicis  et  judici  satisfaciat  in  emenda. 

239.  De  emen  dis  pistorum  in  debita  quantitate 
panis  excedentium.  (H.  56 ^  D.  53 ^  3.  A.  20.  47.) 
Licet  magislri  pistorum  ad  consilium  juratorum  deduxerint,  quod 
secundum  antiquam  consuetudinem  pistori  debitam  quantitatcm 
in  pistando  non  servanti  solum  die  dominico  de  mensa  in  foro 
XXXVI  parvorum  denariorum  panis  pro  emenda  recipiendus,  et 
in  hospitale  pauperibns  sit  mittendus,  ista  consuetudine  sicut 
corruptela  in  posterum  abolita  jurati  sententiaverunt, 
quod  etiam  pro  communi  bono  pauperum  omni  die  judex  et 
jurati  cum  necessitas  exigit,  possunt  et  debent  panem,  debitam 
quantitatem  non  babentem  de  mensis  pistorum,  vel  alias  ubi 
venditur,  tollere  et  inter  mendicos  distribuere,  et  insuper  pi- 
stores,  si  excedentes  pro  emendam  septuaginta  duorum  par- 
vorum denariorum  vel  graviorem  vel  minorem  secundum  quod 
decreverint  ad  servandum  forum  debitum  coartare.  (Item  septua- 
ginta duo  parvi  denarii  faciunt  sex  grossos,  pro  quoiibet  enim 
grosso  XII  denarios  computando.)  *) 

240.  De  emendis  magistrorum  operum  mecba- 
nicorum.  (H.  56".  D.  53''.)  Juralide  Chremsir  scripse- 
runt  sie:  Oi^i<l*in^  juratus  magister  pistorium  in  foro  publice 
ad  inlerrogalionem  judicis  coram  duobus  scabinis  fassus  est, 
panem,  qui  vendebatur,  nee  debili  valoris  nee  debitae  quanti- 
talis  esse.  Postea  vero  in  consilio,  praesentibus  Omnibus  sca- 
binis, iterum  ad  intcrrogationem  judicis,  prima  confessione  af- 
firmativa  in  negativam  mutata,  dixit :  quod  panis  idem  debiti 
valoris  et  debitae  quantitatis  esset.  Judex  vero  non  commune 
bonum,  sed  proprium  quaerens  lucrum  pauperibus  pistoribus  vio- 
lentiam  inferre  voluit.  Quaerimus  ergo  qualiter  praescriptus 
magister  pistorum   pro   excessu  praebabito  sit  corrigendus.    O'"- 

'j  F.'hll    in   W. 


M  i 

Imi  s  r  (*  s  |M)  II  >  Hill  fuit,  (jikmI  rnn^islcr  pistoriirii  iih  oll'icid 
intiiriüti'rii  dcUct  dcponj,  miiiii(|ii;mii  ihI  ipsinii  in  {»o.stcnini  ii:>.sii- 
nicndiis.  Ciiin  ciiiiu  vcriin  proiiriii  prinio  |)r()  lovcrKlii  jiisliliii 
odriiiii  scalniiis  prolaln ,  {lostcn  seipsiiin  iiuMidaccm  lunsiliiciis, 
iniiUivorit,  per  quod  iiiriiiucm  sc  riMldidil,  sil>i  mcrilo  tiirn(|iiiim 
infiiniil)us  iion  dchi'nl  paltTO  de  cnclcro  jaiiiiiie  diiriiiljiliiiii.  \U 
iiisiipcr  (piod  jiidicciii  \(;rl)is  iiidccciilibiis  in  rul>()i'(>in  posiiit, 
solvcl  judici  \  lalenia  dcnarionim  parvorum,  lioc  est  sccundiim 
(puMiiliix't  primoriim  dnoriim  jiiralonim,  corani  (]nii)ns  in  Coro 
fassiis  l'iiil,  (jniiHpu'  lalriila  «rraliosc  tarnen,  et  si  denariis  ca- 
rnerit,  sex  seplinianis   in   cii)po   tenealur. 

211.  In  cmenda  quandoque  incidit  pars  tacens 
et  V  er  bis  advocali.  (II.  5()''.  A.  20.  14.  B.  25«.  1.  C. 
10".  10.  D.  51".  2.  K.  114».  9.)  Bo  zk  owi  czenses  jurali 
scripserunt  sie:  Judaeum  quemdam  pro  equi  arrestali  disbrif^a- 
lione  chrislianum,  quem  slaluere  promiserat  non  staluens,  judex 
quaesivit  quare  chrislianus  non  slatuisset,  cum  ipsum  tamen  sla- 
luere promiserat,  sicul  jurati  per  judicem  de  hoc  interrogali 
slalim  coram  judicio  publice  teslabantur.  Proloculor  vero  ju- 
daei  pro  judaeo  respondens  juratos  arguendo  dixit:  quia  judaeiis 
nunquam  chrislianum  statucre  promisisset.  Quaesivit  ergo  judex 
qualiter  judaeus  talem  contumeliam  juralis  per  suum  prolocu- 
torem  coram  judicio  illatam  debeat  emendare.  Super  quo  per 
juralos  inventum  fuit:  ex  quo  tanlum  prolocutor  judaei  juralos 
arguit,  quamvis  judaeus  tacendo  quodammodo  in  hoc  consenserit, 
cum  judex  non  quaesiverit  a  judaeo,  utrum  hoc  esset  verbum 
suum  ,  quod  prolocutor  ei  dixerit ,  judaeus  tamen  emendam 
parvae  conlumaciae  scilicet  septuaginta  duos  denarios  parvos 
judici  solvere  tenctur.  Unde  aliquis  gravius  excedit  pro  se 
loquendo,  quam  tacens  in  verba  alterius  consentiendo.  Judex 
quoque  sicut  et  partes  tacendo  potest  negligere  sua  jura. 

242.  Qualiter  eniendabit,  qui  alium  laedere  vo- 
luit,  sed  non  laesit.  (A.  20.  15.  B.  25\  2.  C.  10^ 
11.  D,  54''.  1.  K.  144^  1.)  De  antiqua  Brunna  jurati 
proposuerunt  hunc  casum.  Albertus  ^)  conquestus  est  deMar- 
q  u  a  rdo  ^)^  quod  gladio  evaginalo  ipsum  vita  sua  privare  voluisset, 
si  manus  ejus  non  effugisset.  3Iarquardus  vero  cum  jura- 
mento  innocentiam  suam  ostendere  debebat  in  verbis  caespitans 
cecidit  iu  jurando.  Quaesiverunt  ergo  qualiter  excessum  hujus- 
modi    emendare    tam    actori    quam    judici    teneatur.     Super  quo 


')  Arnoldus  D.     ^)  Martino  D. 


115 

diflinitum  fuit,    quod  quamvis  secundum  jus,    qiiod  alicubi  ser- 
valur,  ad  quaerimoniam  actoris  motam   solum  de  mala  voliintate, 
et  non  malo   facto   reus   noii    rcspondeat,    tarnen    secundum  jus 
Brunnense  reus  semper  ad  quaerimoniam  actoris,   quae  non  est 
temeraria,    respondere    debet.      ünde    in    casu    praedicto    Mar- 
quardus,  qui  in  juramento  cecidit  per  intercessionem  proborum 
virorum  Alb  er  tum,   qui  praeces  tales  admittere  debet,  placatum 
habebit.     Judici    autem    pro    deviatione  juramenli,    si    Judicium 
fuerit    peremtorium ,    quinque  grossos ,    si  autem  non  fuit  per- 
emtorium,  tantum  unum    grossum  solvet.     Gladius    etiam  denu- 
datus  cum  emendis  consuetis  videlicet,  quantum  ad  extractionem 
sexaginta,    et    quantum    ad  intrusionem  similiter  sexaginta  par- 
vorum    denariorum    ad    judicem    pertinebit.      Et    eodem    modo 
emendabitur  praedictus  excessus,  si  per  arbitros  fuerit  expeditus. 
243.  De  emendisvulnerumfa  Ctorum  non  voiun- 
tarie.    (H.  57^.  D.  54''.  2.)    Dum  in  Clobuck  quidam  ebrius 
evaginato  gladio  per  forum  currens    et    lapides  ac  terram  per- 
cutiens  quandam  mulierem  in   via  ambulantem    in  pedem  vulne- 
rasset,   et  illa  coram  judicio  de  eo  conquaeretur,  ebrius  respon- 
dens,  quod  non  voluntarie  hoc  fecisset,  petivit  pro   se  senten- 
tiari.     Cum  tantum  voluntarii  excessus  sinL  puniendi,  utrum  de 
emendis,  quas  judex  ab  eo  requiret,  non  debeat  merito  suppor- 
tari.     Super    quo    diffinitum    fuit,    quod    ebrius    operam 
illicitae   rei    dedit,    et    mulieri  vulneratae  et  judici   ad  emendas 
debitas  obligatur.     Unum  circa  hunc  casum  considerandum  est, 
quod  si  aliquis  non  dans  operam  rei  illicitae  sicut  carpentarius 
opus  suum  exercens    pro    dolabram,   vel    maceliarius    carnes    in 
scamno    suo    in    frustra    dividens  per   securim,    si  talis  aliquem 
accedentem  casu  et  invite  vulneret,  suß'icit,  quod  laeso  placato 
de     emendis    judicis     supportetur.      Sicut     enim    deus    peccata 
tantum  punit  voluntaria ,    sie   judex    temporalis  emendas  tantum 
de  excessibus  voluntariis  recipere  tenetur. 

244.  De  emendis  vulnerum  factorum  per  mor- 
sum  canis.  (H.  57^.  D»  55^.  1.)  Homo  in  foro  civitatis  per 
canem  morsus,  canem  eundem  per  caudam  rapiens  et  cum  eo 
pluries  per  girum  se  circumvolens,  ipsum  tandem  ad  terram 
perjecit,  qui  de  terra  resiliens  mulierem  quamdam  per  forum 
transeuntem  mordendo  tribus  vulneribus  vulneravit.  Quaeritur 
ergo  utrum  dictus  homo  statuendo  canem  a  judice  et  muliere 
de  emendis  vulnerum  debeat  supportari.  Et  respondetur  diffi- 
nitive,  quod  non  per  hoc  enim^  quod  in  loco  communi  sicut 
in   foro,  ubi    populum  transire  vidit,   canem    ad    modum    circuli 

8* 


muitotios  itrr.iirnvc'xit ,  rci  illicitnc  opcrnnt  dcdit :  projitcr  iiitod 
cl  jiidici  i'()in|)()ii(>t  et  niiilicri  do  vtilncrihiis  sulisfaciol  in  omeridis. 
21 5.  K  in  (•  n  «I  n  s  j  ii  d  i  c  i  s  p  r a  c  c  e  d  c  r  c  d  e  Ik;  t  h  ii  I  i  s- 
factiü  lut'si.  (II.  57''.  A.  20.  10.  B.  25 ^  'A.  C.  10".  13. 
D.  55".  2.  K.  in**.  2.)  Fr('(|iu'nl('r  od  locu  dixTsa  scnlen- 
tialuin  est,  qnod  ncc  a  pracsci-ipto.,  noc  ab  aliis  qiiiliiisciiiiHpic 
do  vnliuribus  vcl  criiniiiihiis  iictiis.'ilis  judox  nncndas  dcbet  rc- 
cij)i.'r(',   nisi   priiis   lacsis   liKMil  salisriiclimi  per  cosdcm. 

246.  Si  pro  cmcndis  pacalinn  liiorit  pactum, 
stabil.  (11.  57 \  A.  20.  10.  B.  25 ^  3.  C.  10".  14.  I). 
55".  3.  K.  144**.  2.)  Absenle  dornino  de  Piscncz  bur^jrra- 
viiis,  cui  vices  suas  coiniscral,  cum  nislico  cpiodam,  qui  exccs- 
serat  pro  diiabiis  inarcis  pro  eiiictidis  insolenliarum  solvciidis 
jiiralis  j)rai'S(.Milibiis  |)acuvit.  Domiinis  aulcin  venieiis  (-iim  |)ac- 
liiin  rescindere  vcllcl,  (piaesivil  ulnim  boc  sibi  facorc  liceal  ipso 
jure.  Super  quo  rcsponsuin  est,  (]iiod  non.  Si  enim  in  aliis 
burggravius  vices  domini  supplevit,  mullo  polius  in  emendis  in 
quibiis  oraliosius  et  benig:nius  est  agendum,  quicqiiid  burgrgravius 
egit,   dominus  raluni  babebil. 

247.  De  emendis  vcrborum.  (H.  57''.  D.  55^)  Qui- 
dam  advena  in  C  brems  vcniens  iuter  caetera  cuidam  civi  sie 
dixit :  Mibi  major  est  adbibenda  credentia ,  ubi  ego  sum  resi- 
dens  quam  vobis  bic  in  C  b  r  e  m  s.  Super  quo  senlentialum  fuit, 
quod  per  hoc  civi  in  Cbrems  non  fuit  in  honorem  delractum, 
quia  ratione  comparativi  major  intellig-itur,  quod  magna  sibi 
esset  credentia  adiiibenda:  tarnen,  quod  vulgares  talem  intel- 
lectum  verborum  non  ponderant,  advena  civem  praecibus  pro- 
borum  virorum  placabit  judici  LXXII  parvos  denarios  solvens 
pro  emenda, 

248.  De  verbis  coram  judici  o  prolatis.  (H.  58^. 
D.  55'',)  Quidam  in  Pisencz  alteri  coram  judicio  duobus 
antiquis  juratis  audienJihus  dixit:  Tu  es  fdius  meretricis ,  fide 
fragus  et  mendax.  ,Cui  scntentiatum  fuit,  quod  eo  prae- 
cibus placato  judici  duo  talenta  solvere  teneretur  et  maxime 
pro  eo ,  quia  coram  judicio  quamvis  jurati  temporis  iUius  non 
audiverint  idem  excessus  fuit  commissus.  Item  juratis  de  Wessel 
scntentiatum  est,  quod  qui  coram  judicio  contestato  juratis  vi- 
denlibus  vel  audientibus  insolentias  fecerit  verbis  vel  factis 
paceni  frangit,  secundum  hoc  emendatur.  Sed  in  consilio  ju- 
ralorum  et  eorum  maniloquio  pax  non  violatur.  (Item  scn- 
tentiatum est,  quod  quicumque  aliquem  vulneraverit  in  prae- 
sentia  juratorum  vel  ipsis  videntibus  solvet  secundum  quenüibet 


Ii7 

jiiialuiii  (IcccMi  talerila.  Quioumque  vcro  in  pracsenliu  jura- 
torurn  gladios  nudavcrit  vel  cuUcUos  et  pugiiavcrit,  quilibct  solvat 
qiiinquc  libras  pro  quolibct  jurato  praesente.) 

249.  Du  cmendis  turpium  verborum  cor  am  j  u- 
ratis  prolatorum  extra  Judicium  et  consilium.  (H. 
58^  A.  20.  17.  B.  25^  4.  0.  10\  5.  D.  55^  2.  K.  144\ 
3.)  Si  contendentes  se  turpibus  verbis  invicem  vituperarent 
jurato  praesente  et  maiidaiite,  quod  disciplinam  servent,  quilibet 
viluperantium  quiiiquö  laleiita  pro  emerida  solvet.  Jurato  vero 
taceute  sullicit,  quod  quilibet  uuiim  talentum   det. 

250.  Qualiter  emendabit,  qui  alium  appellat 
haereticum.  (H.  58^  A.  20.  17.  ß.  25\  5.  C.  J0^  16-17. 
D.  55^.  3,  K.  144''.  4.)  In  Chremsir  in  consilio  jurato rum 
quidam  rusticus  canonicum  dominum  suum  in  ejus  absenlia  hae- 
reticum appcllavit  sub  bis  verbis  :  Domini  jurati  juvetis  me, 
quod  evadam  dominum  meum  vilem  haereticum.  Super  quo 
sententiatum  fuit,  quod  X  talenta  denariorum  parvorum,  quia 
consilio  non  pepercit,  pro  emenda  solvere  tenetur  de  quibus 
tertia  pars  esset  judicis  et  duae  civitatis.  Et  notandum,  quod 
quilibet  fidelis  Vitium  haeresis  sibi  impositum  totis  debet  viribus 
reclamare.  Unde  si  appellatus  haereticus  statim  appellantem  hae- 
reticum appellaret,  propter  hoc  appellans  poenam  talionis  vel 
emendam  debitam  non  evadet. 

Item  in  Gostel  cum  quidam  debitor  creditorem  suum 
per  probos  viros  in  praesentia  juratorum  pro  termino  peteret 
et  ille  praeces  recusaret,  debitor  indignanter  dixit.  Non  plus 
rogetur  de  caetero,  carius  haberem  cum  haeretico  disponere  quam 
cum  eo.  Super  quo  diffinitum  fuit,  quia  talis  reverentiae 
juratorum  non  pepercit  pro  emenda  talentum  parvorum  dena- 
riorum  solvere  tenetur. 

251.  Emendae  perditionis  holunge.  (H.  58^.  A. 
20.  18.  B.  25^  6.  C.  10^  18.  D.  56^  1.  K.  144\  5.) 
Emenda  perditionis  holunge  sunt  XII  parvi  denarii ,  qui  faciunt 
grossum  Prägen  sem;  et  ista  est  minima  emenda  judicialis, 
et  solvitur  etiam  omni  tempore  de  juramento  gratiose  dimisso 
exceptis  judiciis  peremptoriis  ubi  juramentum  emendatur  cum 
sexaginta  parvis. 

252.  De  emendis  verborum  pertinacium  men- 
datii,  depilationis  et  co  n  simi  libus.  (IL  68^.  A.  20. 
19.  B.  25'\  7.  C.  10\  19.  D.  56\  2.  K.  I44\  6.)  Cum 
in  Wissaw  simplex  homo  in  unum  de  scabinis  super  debi- 
torum  solutione  plenam    rigore    judicii    esset  justiiiam  executus, 


118 

et  ideni  scnbiiiUH  ultrii  (criiiiiiiiiii  juris  Koliitioiicin  protrnlicrct, 
judex  et  jurati  nuiiliiiiii  conim  iid  lioc  conslitiiliiiii  in  (ioniiim 
scnhini  milU-iilcs,  jusscriiiil  lioiniiii  prncscriijlo  de  |»i«rii()re  pro- 
vidrri.  lil  cum  ()rat'.c()  düinmn  iiilroisscl,  liospilc  in  anj^ulo 
luliliuile,  uxor  i'jiis  pruccoiii  dixit,  quiu  ubsens  esset.  Ad  qiioe 
verha  prneco,  siciit  in  praeceptis  liuhuil,  se  noii  convertens, 
pii»niis  in  domo  qiiaesivil,  et  landem  liabilaciila  clausa  rumpcre 
volcus,  equum  reperil  in  stabulo.  Quem  dum  educere  vellet, 
hos|)es  chunoro  uxoris  cxcilalus  de  lalibulo  exiliens,  praeconem 
a  ler<>o  per  cai)ill()S  rapuil ,  ipsumque  per  caj)illos  raptum  ad 
terram  projiciens  pujrnis  juxla  libitum  verberavit. 

Item  dictus  scabinus  ex  quaerela  praeconis  ad  judicis  et 
juralorum  praesenliam  vocatus  respondel,  dictain  depilalionem 
et  verbeiationem  libenler  sc  fecisse,  et  si  non  fecisset  adbuc 
facere  vellet. 

Item  praenolatus  scabinus  cum  olficium  scabinalus  non 
regeret  alium  lunc  temporis  actu  juratum,  qui  in  quodam  trac- 
tatu ,  quem  simul  ad  invicem  babebant ,  indecenlia  sibi  dederat 
verba,  mentiri  dixit  coram  aliis  suis  conjuratis  animo  indignanli. 
Quaeritur  ergo  de  cmendis  excessuum  praescriptorum.  Et  re- 
spondetur  quod  pro  quolibet  trium  praedictorum  excessuum, 
placatis  tamen  prius  instanlinis  praecibus  proborum  virorum 
laesis  praecone,  secum  et  jurato ,  scabinus  qui  excessit,  solvit 
emendam  X  talentorum,  hoc  est  in  toto  XXX  talenta  parvorum 
denariorum  et  licet  forte  pro  excessibus  similibus  temperatior  ,• 
in  aliquibus  senlentiis  scribitur  emenda  tamen  in  proposito  in- 
speclispersonisacloris  et  rei  et  consideratis  hincinde  circumstantiis, 
quae  ratione  dolosae  hititationis  et  perlinaciae  conlumacis  ex- 
cessus  gravant,   aucta   est  emenda  praescripta. 

253.  De  emendisjuramentorum,  quae  fiunt  etiam 
verbis.  (H.  58.  A»  20.  20.  B.  25^  8.  C  10^  20-23.  D. 
56^.  l.K.  144^.  7.)  Sententiatum  est  in  Bisencz:  Sijurans 
pro  «na  summa  pecuniae  tria  juramenta  facere  debuit  et  in 
uno  ceciderit,  in  omnibus  tribus  judicatur  cecidisse,  et  pro 
quolibet  solvet  judici ;  si  tamen  Judicium  non  fuerit  peremtorium 
duodecim  denarios  parvos ,  quos  dabit  pro  emenda.  Si  autem 
quodlibet  juramentum  debuit  fieri  pro  summa  pecuniae  speciali, 
tunc  pro  errore  unius  juramenti  dictam  emendam  solvet  judici 
et  adversario  obligabitur  in  pecunia  pro  qua  idem  fieri  debuit 
juramentum.  Si  autem  mettertius  jurare  debuit,  et  unus  illorum 
trium    in     juramento    deviaverit,     licet    totam    causam    perdat, 


tarnen  judici  tantum  pro    deviatione    unius   juramunti    satisfaciet 
in  emenda. 

254.  De  juramenti  forniatione,  (H.  59«.  A.20.20.B. 
25^8.  C.  10^  23. D  56^  2.  K.  144''.  7.)  Sententia  tum  est 
in  judicio  civitatis:  Si  jurare  debens  coram  judicio  debi- 
tam  formam  juramenti  servaverit,  quamvis  nee  ipse  nee  advocatus 
antequam  juret  coram  juratis  formam  juramenti  recitaverit,  tunc 
ex    hoc    nee  causam  perdit,  nee  ad  emendam    judici    obligatui. 

255.  De  digitis  cruci  supponen  dis  et  deponea- 
dis.  (H.  59^  A.  20.  20.  B.  25^.  8.  C.  10\  1.  D.  56\  8. 
K.  144''.  7.)  Digitos  ante  juramentum  sine  licenlia  judicis 
cruci  superponens ,  vel  facto  juramento  eos  deponens  licet 
causam  ex  hoc  non  amittat,  tamen  judici  solvet  XII  parvos 
denarios  pro  emenda. 

256.  De  emendis  juramentorum  in  genere  et 
aliis  pluribus  circa  jurantem  et  illum,  cui  juratur 
et  judicem  considerandis  ut  hie  in  praesenti. 
(H.  59«.  A.  20.  21.  B.  25  ^  8.  C.  10  ^  2—6.  D.  56  ^  4. 
K.  145«.  1.)  Rusticis  de  Nicolczicz  sententiata  sunt  sub- 
scripta.  Primo  quod  de  juramento  remisso  in  simplici  judicio 
solvuntur  judici  duodecim  halenses.  Sed  in  judicio  peremtorio 
LX  halenses.  Item  si  jurans  benejurat,  formam  non  corrum- 
pendo  absolutus  est  a  judice  et  actore.  Si  autem  formam  cor- 
rumpit  actori  in  causa  et  judici  obligatur  etiam  in  emenda, 
secundum  causae  merita  taxanda.  Et  similiter  si  a  placitis  et 
juramentis  per  amicabilem  compositionem  receditur  judex  emen- 
das  debitas  consequetur.  Item  si  jurare  debens  ad  instantiam 
actoris  et  praeces  interpositas  supportari  non  vult,  nisi  juret, 
permittendus  est  jurare.  Item  si  videtur  judici,  quod  per  col- 
lusionem  inter  actorem  et  reum  super  causae  compositione 
factam  reus  de  juramentis  supportelur,  ambos  ad  juramentum 
potest  compellere,  quod  in  fraudem  emendarum  suarum  occulte 
non  sit  inter  eos  compositio  ordinata.  Et  si  ambo  vel  unus 
eorum  sie  jurando  in  forma  deviat,  tunc  jurati  ex  fama  per- 
sonarum  jurantium  et  ex  causae  circumstantiis  ceterisque  anne- 
xis  emergentibus  et  incidentibus,  super  causae  praedictione  et 
emendarum  solutione  cum  diligentia  cogitabunt.  Item  jura- 
mentum faciendum  remitti  non  potest,  nisi  obtenta  super  eo 
licentia  judicis  speciali.  Item  si  jurare  debens  in  agone  con- 
stilus  fuerit,  licet  prae  debilitate  formam  corrumpat  in  causa  non 
cadit,  si  tamen  tempore  sanitalis  homo  bonae  conscientiae  el 
honestae  famae  judicatur  fuisse. 


I>t> 


257.  Di;  omeinlis  injustn«;  inciiKMiiir  (  t  )Miinlo- 
ris.  (II.  50.  A.  20.  22.  H.  2()".  1.  C.  10«'.  7.  I).  ,>7".  1. 
K.  145''.  2.)  Mercalorcs  et  paiinilices  civilutis  proposiirruiil 
in  cüiisilio,  ({iiixl  piiiiiii  falsi  et  iiUMisiiraih  non  lialjtiilos  dcbi- 
tuin  per  mercalores  üpj)i(lürimi  episcopalus  rrequciilor  in  A  u- 
spicz  U(l  loniiii  (lucimliir  cl  rniii  i|)si  i-elmit  per  jndirciii  et 
jmafos  ln)r  inlcrripi  diiaiil,  (piia  ncsciaiil  (pialiler  piiiiire  de- 
l)eaiil  laliler  diliiiqnenles.  Scri|)liiin  liiit  ii>iliir  Jndici  et  jiiru- 
tis  <le  Aiis(>icz,  (pjod  seiimdiim  jura  rivilalis  liruniien- 
sis  paiimis  lalsis  criiiibiis  iulecfus  est  ( renumdus.  Pannus  vcro 
dcMlani  niensuiani  vcl  laiiliulinis  vel  lorif^nliidiiiis  non  liahcns 
non  erenialnr,  sed  vcnditor  ejus  judici  quincpie  talenta  solvel 
pro  emcnda   nt  snperins  in  jnrihus  originalibus    liahelnr. 

258.  De  emendis  ad  idem.  (II.  59''.  A.  20.  22.  B. 
26".  1.  C.  [OK  7.  D.  57'.  2.  K.  115«.  2.)  Quin  vero  eres- 
cente  continnacia  et  excessu  creseere  debet  et  poena ,  senio- 
ribus  civitatis  statu  tum  est  ab  anliquo,  quod  pro  prima 
vice  Judici  pro  emenda  solvenda  sunt  praescripta  qninque  ta- 
lenta ,  qui  faciunt  centum  grossos  Pragenses.  Seeunda  vero 
vice  quicunque  inventus  et  detenlus  l'uerit  cum  injusta  mensura 
frumenli,  injusto  pondere  vel  injusta  uhia  solvet  pro  emenda 
duas  marcas  dictoruni  grossorum.  Tertia  vero  vice  similiter 
excedens  manu  truncetur  vel  rediiaat  ipsam  cum  decem  marcis, 
de  quibus  emendis  pro  secuuda  et  tcjrtia  vice  solvendis  duae 
partes  cedunl  judici  et  tertia  civitati. 

259.  Ad  idem  de  emendis  ponderis  et  librae. 
(H.  (30^  A.  20.  23.  B.  20  ^  1.  C.  lO''.  8.  D.  57^  1.  K. 
Ii5\  2.)  Pondus  lapideiim  uiium  taiitum  lapidein  conlinere 
dehet,  et  si  est  nimis  levis,  per  addilionem  minoris  lapidis  non 
polest  se  aliquis  de  injusto  pondere  sine  suspicione  excusare. 
Cum  enim  lapides  non  sint  cari  et  rari  semper  potest  homo 
lapidem  querere,  qui  sine  additione  alterius  contineat  pondus 
verum. 

260.  De  emendis  segetum,  graminum  silvarum 
et  lignorum.  (H.  {iO°.  A.  20.  24.  B.  2Q\  2.  C.  10\ 
9 — 14.  D.  57^.  2.  K.  145 ^  3.)  (}uicunque  manipulos  vel 
segetes  quarumcunque  frugum  in  agro  alterius  violenter  et  fur- 
tive  receperit  tempore  diurno,  domino  segetum  solvet  fertonem 
et  judici  dimidiuni  fertonem.  Scd  noctis  tempore ,  quicunque 
in  actu  tali  deprebensus  fuerit,  coudemnabitur  poena  furti. 
Item  quicunque  in  agris  et  segetibut  suis  aiienu  pecora  cap- 
tivaverit,   de   quolibet   pede  unnm   denarinm  rccipiet  pro  emenda. 


V4i 

Item  quicuiique  raplus  fucril  in  prato  {ilteriiis  cum  pondcre 
graminum  dici  vcl  »oclis  tempore,  sine  plagis  et  verberibus  per 
judicem  a  civitate  repellatur,  itifra  annum  non  revcrsurus.  Si 
autem  in  eqiio  aliquis  gramina  de  prato  altcrius  deduxerit,  do- 
mino  prati  dimidium  florenum,  judici  unum  iolonem  pro  emenda 
solvet.  Item  quicunque  alteri  de  silva  siia  fustes  et  virgas 
eduxerit  in  ciirru  dato  etiam,  quod  uniis  eqiiiis  vel  bos  ciirriim 
trahat,  solvet  domino  silvae  dimidium  florenum,  Si  vero  ma- 
jora  ligna,  quam  fustes  sunt,  eduxerit ,  tunc  postea  quemlibet 
stipitem  vel  truncum  ligni  sepluaginta  duobus  denariis  parvis 
solvet  domino  silvae.  Judici  autem,  si  quaerimonia  ad  ipsum 
pervenerit,  et  reus  convictus  fuerit,  satisfaciet  secundum  con- 
silium  juratorum.  Item  quidam  in  Hainrichs  *)  receperat 
de  die  in  campo  alterius  violenter  duo  capecia  siliginis  et  sen- 
tentiatur  ut  spoliator  condemnari:  si  tarnen  capecia  valuerunt 
LX  parvos  ^). 

261.  Emendae  non  variantur  secundum  varia- 
tionem  judicum.  (H.  60«.  A.  20.  25.  B.  26^  3.  C. 
10^  14.  D.  57\  3.  K.  145  ^  5.)  Emendae  secundum  cau- 
sarum  et  excessuum  variationem  in  gravitate  et  levitate  di- 
versilicantur  et  non  secundum  judicum  variationem,  Uude  sive 
dominus  sive  judex  ejus  quantumcunque  simplex  sit  persona 
judicio  praesideat,  seniper  idem  excessus  eadem  emenda  punie- 
tur.      Sic  sententiatum  est  juratis  in  Redisch   •^). 

262.  Qualiter  emendabit,  qui  vocatus  per  ju- 
dicem venire  contemnit.  (H.  60.  A.  20,  26.  B.  26^. 
3.  C.  lO''.  15—19.  D.  58'\  1.  K.  145^  5.)  Cum  in  p  e  r- 
sonajudicisvices  regis  supplentis  rex  sit  honorandus, 
sententiatum  est  in  Chremsir:  si  judex  adminus  in  praesentia 
unius  jurati  ad  quaerimoniam  actoris  per  nuntium  suum  reum 
vocaverit,  et  ilie  prima  vice  non  venerit,  duodecim  parvos, 
-secunda  vice  viginti  quatuor  parvos  denarios,  tertia  vice  tri- 
ginta  sex  parvos,  hoc  est  in  toto  septuaginta  duos  parvos  de- 
narios solvet  pro  emenda.  Et  insuper  tertia  vice  vocatus,  si 
quaerimonia  fuit  civilis,  tamquam  captivus  ad  praesenliam  judi- 
cis  per  ejus  familiam  est  ducendus.  Si  autem  quaerimonia  fuit 
criminalis  seu  de  vulnetibus  et  insolentiis,  tunc  statim  in  cippo 
penioctabit  in  crastino  quaerimoniam  actoris  auditurus.  Quicum- 


')  H.  w^cicht  ab:    Si  aliquis    violonler   «ic    die   in    campo.     '')  Ha- 
lenses  D.     ')  fehlt  in  I). 


V4'4 


quo  vero  cnu'iitlum  |)ru('S("ri|)lum  «einel  solvcrit,  et  poslcu  ulio 
t('m|)orü  ud  priiiiurn  jiidicis  vucaliuiiem  iion  veiicrit,  eriiciiduni 
lAXII  parvoriini  solvcns  vcl  «d  |)rn(;s('nli{un  judicis  vcl  ad  lippiiin 
diicatiir,  siciil  sii|>criiis  est  exprcssiiin.  Iii.sii|)(;r  (jiii  ad  ])ritiiarii 
vüculioneni  judicis  in(li<;riaiilcr  et  conlcmlivc  venire  conlradi- 
xorit,  iiuidil  slalini  in  t'inciidam  LXXII  parvorum  et  ud  prae- 
seiiliarn   judicis   diicaliir   ut  ca|)livu8. 

203.  0  n  » l  i  l  ^  r  e  m  e  n  d  u  I)  i  t  V  i  o  I  a  n  s  j  II  d  i  c  i  s  i  n  t  e  r- 
dicluni.  (II.  C0^  A.  20.  27.  ß.  2ü^  1.  C.  10^  11).  1). 
58",  2.  K.  14(1".  1.)  Si  judex  de  coiisilio  jiiralonnn  siib 
emenda  nominata  »liquid  iiilerdicit  vel  servari  pracci[)il,  lale 
interdiclum  seu  praecei)liiin  violans  cinendam  solvat  eandem.  Si 
outem  inlcrdicit,  inliihet  vel  praecipit  absolute  iion  sub  emenda 
determiiiala,  tiinc  violans  interdiclum  vel  praeceplum  in  j)arvis 
et  levibus  dumlaxat  l'actis  et  honeslis  sullicit,  quod  emendam 
contumaciae  minoris,  scilicet  sepluaginta  duos  parvos  denarios 
judici  solvat. 

264.  Emenda  non  probantis  invasionemdomus. 
(H.  60  ^  A.  20.  28.  B.  26  ^  2.  C.  11".  2.  D.  58».  3.  K. 
146".  2.)  Sententiatum  est  juralis  in  Bisen  cz,  quod  inva- 
sio  domus  duplex  est.  Quaedam  major  sicut,  quae  continet 
excessus  verborum  et  factorum  videlicet  gravium  vulnerum,  quae 
demonstrantur  vulgariter  dicendo  „myt  zu  hauner  tyer  und  mit 
blutigen  flecz."  Et  si  talem  quaerimoniam  invasionis  actor  te- 
stibus  comprobare  non  poterit ,  judici  duo  talenta  et  civitati 
unum  talentum  persolvet,  sicut  dicunt  jura  civitatis.  Alia  autem 
est  invasio  domus  major,  quae  fit  sine  vulneribus,  solum  forte 
per  verba,  pro  cujus  quaerimonia  per  testes  non  demonstrata, 
si  tamen  actor  ad  talem  demonstrationem  se  obligaverit,  suffi- 
cit,  quod  septuaginta  duos  parvos  denarios  solvet  pro  emenda. 

265.  De  emenda  depilationis  et  percussionis 
factae  ad  effusionem  sanguinis  vel  trusi  taliter. 
(H.  60^  A.  20.  29.  B.  26^  3.  C.  IP.  4.  D.  58'».  1.  K. 
146''.  4.)  Jurati  de  Bisencz  scripserunt  sie:  Famulo  cujus- 
dam  nostri  concivis  cum  quodam  altero  famulo  se  depilante, 
ipse  civis  in  adjutorium  famuli  sui  alium  depilavit,  et  manu 
clauso  usque  ad  effusionem  sanguinis  in  faciem  percussit.  Quae- 
rimus  ergo  de  emenda  tam  judici,  quam  actori  persolvenda. 
Quibus  rescriptum  fuit  ,  quod  pro  depilatione  judici  quinque 
grossos  et  depilato  totidem,  pro  percussione  vero  judici  deceni 
et  percusso  viginti  grossorum  pragensium  pro  emenda  sunt 
solvenda. 


i2S 

266.  De  emenda  perciissi  cum  gladio  non  eva- 
giriato.  (H.  60«.  A.  20.  29.  ß.  26^  3.  C.  11°.  5.  D.  öS''. 
2.  K.  146".  4.)  Percussio  facta  cum  gladio  non  evaginato 
emendabitur  Iripliciter  secundum  triplices  personas,  de  quibus 
superius  scribitur  juribus  originalibus  circa  finem  in  rubrica  de 
fusligalione. 

267.  De  emendis  plagarum  vulgariter  dictarum 
„blabschleg.«  (H.  ßi\  20.  29.  B.  26\  4.  C.  11«.  6.  D. 
58^.  3.  K.  146 ^  4.)  Sententiatum  est  in  Chremsir,  quod 
plaga,  quae  Signum  flaveum  in  cute  hominis  sub  vestibus  osten- 
dit,  judici  solvitur  talentum  et  percusso  duo  ;  et  quod  sunt  plagae 
numero  totiens,  solvitur  emenda  praedicta. 

268.  De  emenda  excussionis  dentis.  (H.  61".  A. 
20.  29.  B.  26  ^  4.  C.  U^  7.  D.  58  ^  4.  K.  146«.  4.)  Dens 
dicitur  membrum  minus  nobile.  Unde  excussio  dentis  unius 
emendaiur  et  judicatur ,  sie  scribitur  in  juribus  originalibus 
paragrapho:  Quicumque  amputaverit  alteri  digitum  etc.  Et  si 
plures  dentes  sunt  excussi,    aequipollet  pluribus  digitis  amputatis. 

269.  De  emenda  membrorum  nobilium.  (H.  61^. 
A.  20.  30-31.  B.  26^  5-8.  C.  11«.  7-8.  D.  58^  5.  K. 
148«.  2-3.)  In  juribus  originalibus  scribitur:  Si  quis  civium 
alicui  manum  amputaverit,  vel  pedem  aut  nasum  aut  aliquod 
membrum  nobile  abstulerit ,  judici  pro  poena  quinque  talenta 
solvet  et  passo  damnum  componet.  Ista  V  talenta  et  compo- 
sitio  damni  ab  antiquo  ad  X  marcas  sunt  taxata ,  de  quibus 
VII  laeso,  judici  II  et  civitati  una  cedunt. 

Emenda  homicidii  ex  diversorum  locorum  consuetudine 
sunt  XXX  marcae ;  ponderatum  est  a  prudentibus,  quod  pro  trun- 
catione  nobilis  membri ,  tamquam  pro  tertia  parte  corporis 
decem  marcae  in  emendam  debitae  persolvantur.  De  ista  sen- 
tentia  jurati  de  Crumlaw  ad  requisitionem  domini  de  Lippa 
modo  praedicto  v  i  v  a  voce  sunt  instructi. 

270.  De  emenda  se  ipsum  mutilantis.  (H.  61". 
A.  20.  32.  B.  26^  9.  C.  11«.  9.  D.  59«.  1.  K.  148«.  3.) 
Dum  quidam  lusor  taxillorum  ludendo  pecuniam  perdidisset, 
insligante  diabolo,  seipsum  voluntarie  digitum  anipulavit.  Judex 
ergo  civitatis  eundem  capiens  a  juratis  suis  sibi  sententialiter 
inveniri  petivit,  qualiter  esset  pro  excessu  hujusmodi  puniendus. 
Super  quo  dilTinitum  fuit,  quod  homo  taliter  excedens,  tamquam 
desperatus  et  nulli  bonus,  cum  sibi  ipsi  sit  malus,  a  consortio 
bonorum  est  merito  repellendus.  Unde  talis  a  civitate  exclu- 
datur    nunquam    ad    ipsam,    sub  poena  capitis,    quamdiu  vixerit 


i*^4 


rcvei'siii'us  ^  i-t  lu  liili  ciriiiKln  cnI  judiii  salisi'ucliiin.  Sit  ul  ciiiin 
jure  caiioiiico  liuiiio  H('i|isiiin  iiilcilicicns  cum  iidclÜMis  scixliri 
noii  piMinillilur,  sie  Juri  siMiilari  lionio  siMpsiini  iniilil.iiis  liiihi- 
tarc   cuui   suis  cuiuiNihus   rctlioiKihiiilcr   proiiibcliir. 

!w  7  1 .  (}  u  0  (1  cm  c  li  (1  ii  ('  I  c  ^  i  l  i  m  a  c  in  u  I  i  c  r  i  s  s  u  ii  l 
lau  (um  Ircs  o  I)  u  I  i.  (II.  Gl».  A.  20.  33.  IJ.  20''.  10.  C. 
11".  10.  I).  51)'.  2.  K.  118".  4.)  Civcs  de  Biscncz  pro- 
posuerunt  orctcnus,  quod  uxor  cujiisdam  concivis  corum 
coijim  jiidicü  con(|ui'sla  fnissol  d(!  (|iio(lani,  (juod  sex  ^rossos 
pra<i;eiises  sil)i  de  hursa  snbliaxisset  cl  de  Iioc  vellel  cum 
viiieere  forma  juris,  lllo  ila(|ue  caplo,  cum  lermiiius  juris,  in 
quo  convinci  del)el)at,  instaret,  comparuit  uxor  pruediela  di- 
cens,  quod  ipsiim  coiivincere  noilet,  (|uia  diclos  sex  j^rossos 
in  (juodam  loco ,  in  (pio  eos  servaveral,  inveuissel.  Quaeril 
ergo  judex,  in  (jua  euienda  eadein  uxor  vei  ejus  maritus  sibi 
lenealur,  et  respondetur  deffinitive:  quod  marilus,  (piia 
causam  uxoris  sibi  non  assumpserat,  ad  nullam  emendam  le- 
nelur.  Uxor  autem,  quia  bonorum  non  est  domina,  non  polest 
marito  de  bonis  suis  plus  deplacitare  vel  judicialiler  perdcre, 
quam  ad  valorem  trium  obulorum:  quos  si  judex  vult  recipere, 
marilus  loco  uxoris  ipsos  sibi  solvet  pro  emcnda.  lulamato 
vero  sulTiciat  pro  emenda ,  quod  uxor  in  mendacio  permanebit. 

272.  De  emendis  in  genere  quanla  pars  cedat 
judici  et  quanta  civitati.  ( A.  20.  34—46.  B.  26^ 
11— 27^  4.  C.  11\  4  —  11''.  6.  D.  59\  3.  K.  148^  5— 
148'\  6.)  Ut  civitas  non  fraudetur  emendis  in  ejus  reformationem 
convertendis ,  nee  judici  in  bis,  qui  sibi  crcdere  debent ,  Rat 
injuria,  ex  privilegiis  civitatis  bincinde  collecla  sunt  subscripla. 
Qui  pro  homicidio  proscriplus  fuerit,  finilo  anno  et  die  nequa- 
quam  civitatem  intrabit,  donec  marcam  grossorum  civitati  assi- 
gnet;  et  in  bonis  proscripli,  quae  reliquerit,  judex  tertiam,  ac- 
tores  tertiam,  et  uxor  et  liberi  praescripti  tertiam  bal)ent  partem: 
uxore  vero  et  libcris  non  existentibus  eadem  tertia  pars  per 
consilium  civitatis  recipialur,  in  ecclesiarum  et  viarum  refor- 
mationem convertenda. 

Item  si  pro  emenda  homicidii  solvuntur  XXX  marcae,  in 
illis,  actores  habent  tertiam,  judex  tertiam,  et  civitas  similiter 
tertiam  partem. 

Item  si  pro  amputatione  manus,  pedis  vel  alterius  nobilis 
magni  membri  pro  emenda  dantur  decem  marcae,  de  iilis  actor 
toilat  Septem,  judex  duas,  civitas  unam. 

Item  quicunque  proscriplus  fuerit  pro  vulneribus  et  raplus 


12^5 

in  civitate  de  introilii  doniiis  X  talcnta  *)  et  de  cxitu  X  persolves 
pro  emenda^  hoc  est  VI  sexagciias  et  XL  grossos,  in  quibut 
actor    terliam,   judex    tertiam    et  civitas  tertiam,  habet  partem. 

Item  qui  ad  pugnam  tenso,  arcu  vel  balista  accurrerit, 
judici  LX  gr.   et  civitati  LX  gross. 

Item  quicumque  die  forensi  per  homincs  forenscs  con- 
victus  fuerit,  quod  ad  malum  altcrius  gladiiim  suum  evagiiia- 
verit,  judici  solvet  XL  grossorum,  et  civitati  LX,  et  si  dena- 
riis  caruerit,  manus  ejus  perforetur  cultcllo;  et  in  tali  casu 
civitas  plus  habet  quam  judex,  quia  major  fit  verecundia  civitati 
in  excessibus  forensibus,  quam   judici. 

Item  qui  sententiam  a  juratis  juste  latam  contumaciter 
arguere  praesumpserit,  solvet  pro  emenda  dccem  marcas ,  de 
quibus  tertia  pars  cedat  judici  et  duae  civitati.  Et  hie  iterum 
civitas  plus  habet  quam  judex,  cum  plus  excedatur  contra  con- 
silium  civitatis  in  hoc  casu,  quam  contra  judicem.  Etestbeneno- 
t  a  n  d  u  m  cum  dicitur,  quod  sentenliam  juste  latam  contumaciter  ar- 
guere praesumpserit  etc.,  quia  a  sententia  injusta  imo  etiam  justa 
cum  moderamine  verborum  disciplina  servata  et  licentia  rogata  for- 
tassis  sine  emenda  est  licitum  provocare,  alioquin  metu  emendaeli- 
tigantes  non  praesumerent  ad  majorem  audientiam  appellare. 
Et  debet  dicta  emenda  solvi  ab  illis,  qui  appellant  in  judicio 
famoso,  sicut  in  aliqua  civitate,  ubi  habetur  copia  sapientum: 
pauperes  autem  et  simplices  in  judiciis  villarum  litigantes  si 
appellaverint  contumaciter  a  sententia  justa,  secundum  numenim 
juratorum  illius  judicii  pro  quolibet  jurato  solvent  LXXII  parvos 
halenses  et  si  arguens  pecuniam  non  haberet ,    linguam  perdat. 

Item  si  pro  falso  testimonio  vel  blasphemia  C  grossi 
solvantur,  in  illis  habet  civitas  terliam  partem,  et  solvitur  ista 
emenda  pro  blasphemia  in  loco  privato  et  perjurio  levis  causae; 
sed  pro  blasphemia  et  falso  testimonio  solemniter  factis ,  sol- 
vitur major  emenda. 

Item  si  advena  in  civitate  moritur  intestatus,  ejus  bona 
cives  anno  et  die  servabunt  et  si  interim  nullus  de  propinquis 
sociis  mortui  ea  petierit,  tertia  pars  dabitur  pro  anima  defuncti, 
tertia  cedet  judici,   et  tertia   convertelur  in  usum  civitatis. 

Item  cum  ignis  in  domo  ahcujus  ^)  civis  B  r  u  n  n  e  n  s  i  s  sit 
exortus,  solvet  unam  marcam  grossorum  pro  emenda ,  quae 
medietas  perfinet  ad  civitatem ,  et  residua  pars  ad  judicem, 
prout  fuit  ab  antiquo. 


')  Halenses.  D.     -)  Lst  in  U.  am  Raiific  aiiiiCfiicrkt,  etwas  abwei- 
chend von  D. 


V4i\ 

Itcm  (|iii  ciirn  iiijiisla  ulrin,  |m>ii(Ut('  et  inciisiir.i  [triina 
vico  raj)lus  fiu-riJ,  sulvi'!  jiidiii  iciiliiin  f^rcKssos,  hciuikIu  vitü 
vii'o  si  riiplus  ineril  diuis  mnrciis,  Iciiiii  vice;  (Iccciii  rniirrns. 
Primn  >ico  cmciKhi  ost  soliiis  jiidiois,  seil  sccuiidii  vcl  lerlia 
vico  cedens  est  |)r()  lerlia  parle  civilalis,  sed  nliae  diiae  partes  ad 
jndkem  perliiubiinl ;  exceplis  iiisliloriluis,  (|iiiliii.s  de  novo  praeccp- 
liini  est,  (]no(l  sul)  pociia  C  <>ros.s()riiiM  dciil  entciilihiis  |)i{)er,  ero- 
cuni  vel  eoiisiinilia  poiidiis  lil)rae,  sut)  quo  pondere  eliain  ipsi 
tales  res  emunt,  et  nun  poiidus  marcae  ;  et  in  eisdem  cenlum 
grossis  judex  habet  tanliun  terliani  partcm.  Auruni  veno  et 
geuunae  aUpie  uiar^arilas  el  res  coiisiiniles,  (juae  sub  (»ondere 
marcae  vendi  consueverunl,  iiistilores  de  caelero  per  lolonem 
vendere   i)olerunt   sub   eodeni   pondere  sine  poena. 

Itein  pro  opera  liomicidii ,  quod  vulj^ariler  vo  IIa  ist 
dicilur,  dabilur  actori  niarca,  judici  ferto  et  civitali  ferlo  gros- 
sorum. 

Item  qui  alium  impelit  pro  gravi  invasione  domus ,  in 
qua  vulnera  sunt  commissa,  et  quaeriinoniam  suam  per  testes 
demonstrare  non  polest,  solvet  judici  XL  grossos  et  civitali  XX. 
Pro  minori  vero  invasione  domus,  in  qua  verba  sunt  commissa, 
si  actor  in  causa  cadit,  LXXII  halenses  solvet. 

273.  Minor  invasio  domus  sie  emendetur.  (H. 
62^  A.  20.  45.  C.  1 P.  G-7.  D.  59^)  Sentenliatum  est 
in  Auspicz,  quod  quicumquc  per  invasionem  domus,  in  quo 
vulnera  non  sunt  commissa,  quod  minor  invasio  appellatur,  te- 
stibus  sicut  jus  requirit,  accusatur  et  per  eosdem  juris  forma 
est  convictus,  manus  ejus  amputetur,  vel  eam  decem  marcis 
redimat  et  exsolvat.  Gratia  tarnen  secundum  casus  exigenliam 
medianle. 

Item  aliae  emendae,  quae  ab  antiquo  super  statutis  factis 
posilae  sunt  vel  superfiendis  in  futuro  statuentur,  quae  ^ge- 
machte wandet"  vulgo  dicuntur:  in  illis  sicut  et  in  emendis, 
quae  in  privilegiis  civitatis  specilice  non  sunt  expressae,  judex 
habet  tantum  tertiam  partem  et  civitas  duas  partes,  si  tamen 
judex  eisdem  statutis  curam  adhibet  diligentem.  Et  notandum, 
quod  quidquid  cedit  de  noviliis  de  novo  jus  civitatis  obtinen- 
tibus,  hoc  solius  est  civitatis,  quia  non  est  emenda.  Est  tamen 
rationabile ,  quod  novitius  in  testimonium  adventus  sui  pro  eo 
quod  vulgariter  „Urkund"  dicitur,  duos  judici  det  halenses, 
cum  emendae  coincidenl  cum  poenis.  Ideo  quod  hie  est  minus, 
quaere  infra   de  poenis. 


1^7 


Capituluin  de  omtloiiibiiis. 

274.  De  emtio  nibus  e  t  vendi  ti  onib  US  in  genere, 
(H.  63».  A.  21.  1.  B.  27^  1.  C.  HK  8.  D.  60^  1.  K.  150». 
1.)  Dum  Heinricus  res  siias  per  Conradum  ad  forum, 
venditionis  causa  misisset,  Petrus  accidens  Heinricum  domi 
res  easdem  ab  ipso  emtionis  titulo  comparavit.  Paulus  autem  in 
foro  publico,  nescius  emtionis  Petri,  dictas  res  emens  aCon- 
r  a  d  0  quaesivit,  cum  causa  pervenisset  ad  Judicium,  utrum  ejus 
emtio  non  esset  emtioni  Petri  rationabiliter  praeferenda. 
Petrus  autem  pro  se  sententiari  petivit,  cum  ipsae  res  ab 
earum  domino  scilicet  ab  Heinrico  comparavit,  utrum  sibi 
merito  non  debeant  remanere.  Licet  res  fuerint  Heinrici, 
tamen,  quia  potestatem  res  eas  in  foro  vendendi,  tradidit  C  o  n- 
rado,  quidquid  per  Conradum  medio  tempore,  quo  dicta 
potestas  apud  eum  residebat,  in  foro  factum  est,  hoc  Hein- 
ricus de  jure  non  poterit  revocare. 

275.  De  emtionibus  et  vendition  ib  us  rerum  a 
non  veris  dominis  factis.    (H.   63.  A.  21.   2.  B.  27^  1. 

C.  11  ^  9.  D.  60 \  2.  K.  150^  1.)  Ad  interrogationem  ju- 
ratorum  de  Galicz  sententiatum  est:  Si  quis  a  non  vero  do- 
mino, quem  dominum  esse  credebat,  fundum  emerit,  vel  ex  dona- 
tione, vel  ex  alia  justa  causa  qualibet  bona  fide  acceperit,  placuit 
naturali  ratione  fructus,  quos  percepit,  ejus  esse  pro  cultura  et  cura. 
Et  ideo,  si  postea  dominus  supervenerit  et  fundum  vindicet,  de 
fructibus  ab  eo  consumtis  agere  non  potest;  si  ei  vero,  qui 
sciens  fundum alienum  possederit,  non  idem  concessum  est:  itaque 
etiam  fructus  cum  fundo  licet  consumti  sint,  cogitur  restituere. 

276.  Vendens  rem  venditam  ab  imp  etitoribus 
disbrigabit.     (H.  63^    A.   21.   4.  B.   27^   1.   C.   IP.    11. 

D.  60''  4.  K.  150".  1.)  Sententiatum  est  juratis  in  Hui  ein, 
quod  venditor  equi,  vaccae  vel  alterius  rei  tenetur  rem  eandem 
emtori ,  quamvis  etiam  hoc  in  emendo  non  exceperit,  vel  spe- 
cialem mentionem  de  hoc  non  fecerit,  ab  impetitoribus  disbri- 
gare:  alioquin  se  suspectum  reddit,  quod  rem  homini,  non  sicut  v 
homo  bonae  fidei,  sed  sicut  für  sive  latro  possederit. 

277.  Utrum  uxor  vel  fa  milia  d  o  mini  possit  res 
ejus  vendere.  (H.  63.  A.  21.  4.  B.  27^  1.  C.  IP.  11. 
D.  60^.  4.  K.  150^.  1.)  Si  uxor  mariti  vel  famulus  res  do- 
mini  eo  ignorante  vendiderit,  dominus  venditionem  ,  si  ipsam 
ratam  habere  noluerit,   revocabit,   nee    emtor  vendentem,     quod 


128 


iUt  rc  ttili  cniii  polcnlriti  r.M'iiit.  (jiiu  v«'iMlili(i  niillti  l'iu  ril,  iom- 
piHcrc   poltril   via  juris. 

'i7S.  De  ouHiiMiü  (Mjnonini  d  i  c  I  o  r  ii  m  „licrl- 
sil.lii  hli^r  vinl  riuzio:/^  (II.  (J.'t.  A.  21.  5.  W.  27  K  1, 
C.  11''.  12.  I).  ()!".  1.  K.  150''.  1.)  Aiiliqmim  cl  commiMH' 
jus  li>iI>ot,  <|U(»(i  rntioiic  (liioniiii  (idVi-luuin ,  quornin  uiins  <li- 
oitur  viilirnrilcr  ,Jio  r  I  sc  hl  w  U  I  i  <y'^  et  «llor  „ru  czi  j?"  vnidilor 
iulVa  Iriduum  ab  iMulorc  (M|uniii  sihi  r('assi<»:iialnm  sine  coii- 
h-adiclione  (lebet  reeipere,  el  praelinni  vendiliouis  cideni  resli- 
tucre  viee  versa. 

27  i).  D  e  e  Uli  i  o  n  i  b  n  s  e  I  \  e  u  d  i  I  i  o  iii  1)  u  s    a  j[^  r  o  r  ii  m. 

(H.  <):<•'.  A.  21.  ().  n.  27^  1.  c.  \\\   i.i.   d.  01«.  2.  k. 

150''.  1)  Petrus  veudidit  aj^ruin  Paulo  et  iuterini  ager 
seniiunlus  fuil  eum  trilieo,  (piod  Iriticmn  Petrus  uou  exccpil, 
nee  Paulus  ipsum  trilicum  euilioni  iuelusit.  Modo  quaerilur, 
cujus  sit  Irilicum,  cum  nculer  ipsoruni  vendilionis  tempore  de 
ipso  feccril  menliouem.  Suj)er  (|  u  o  dilfinitum  est,  (piod 
trilieum  est  vendiloris,  cpii  ipsum  seminavit.  Seeus  auleuj 
esset,  si  cabella  veuderelur  impraegnata :  talem  euim  emlor, 
quia  poiedrus  in  utero  cabeiiae  existens  sine  labore  ven- 
ditoris  ibidem  conceplus  esset,  merito  asserpierelur,  oeulis 
etiam  talis  poiedrus  videri  non  potuit,  quando  cabella  ven- 
debatur. 

280.  De  emtionibus  et  venditionibus  domo- 
rum.  (H.  C3\  A.  21.  7.  B.  27^  1.  C.  \\\  14.  D.  (il^ 
3.  K.  ISO''.  2.)  Postquam  Hainlinus  Leonis  civis  bujus 
civitatis  Alberto  cum  ruITi  finibus  (sie)  etiam  civi  Bruii- 
nensi^)  domum  suam  pro  centum  marcis  vcndidisset,  et  de- 
narium,  qui  vulgariter  „go  c  z  p  h  c  u  i  g"  dicilur,  qui  omucni  con- 
tractum  fori  ratificat,  vendilionis  testimonium  ,ab  eo  recepissct, 
et  Albertus  stabula  et  alia  piura  aedificia  voluntati  suae  dis- 
plicenlia  de  curia  domus  cujusdcm  rumpens  eduxisset,  Ilain- 
linus  duclus  poeniteutia  in  consiiio  coram  juralis  denarium 
praedictum  vulgariter  „urkund*"'  dictum,  qui  forum  stabiliverat, 
ipsi  Conrad  0  resliluens  venditionem ,  quam  ratam  et  gratam 
se  nolle  habere  dicebat,  publice  revocabat,  petens  sibi  sentcn- 
tialiter  inveniri,  ulrum  Albertus  aedificia  rupta  reforniare 
vel  eorum   valorem  in  prompta  pecunia  sibi  non  refundere  de- 


')  F(  hit  in  D,    den    blo.ss    Hciiiririis    v\  fonradus 
ruflis  crinibns? 


AIIxmU»  cum 


1:^9 

beret.  Ad  quod  Albertus  praescripto  recepto  denario  re- 
spondit  :  quod  empla  rationabiliter  dicta  domo,  aedificia  in  ea 
sibi  non  compelenlia  tamquam  sua  propria  et  non  tamquam 
aedificia  Heinriei  fregerit,  et  si  illa  re  aedißcare,  vel  hoc 
cumdenariis  solvere  deberetviceversa  secundum  justitiam  promptus 
esset.  Super  quo  dilfinitum  fuit,  cum  retractio  fori  per  Hein- 
ricum  et  non  per  Conradum  facta  fuerit  et  cum  Con- 
rad u  s  aedificia  eo  tempore,  quo  domus  sua  fuerit  et  in  ejus 
potestate  stetit,  ruperit  nee  ea  tenetur  restituere,  nee  Hein- 
rico  aliqualiter  cum  pecunia  resarcire. 

281.  Quod  non  licet  subsidi  partem  heredi- 
tatis  vendere.  (Ibid.)  Licet  subses  et  emphiteota  totam  heredi- 
tütem,  quam  habet  sub  domino  simul  vendere  possit ,  tarnen 
hereditatem  dividere  et  partem  ejus  sicut  exempli  gratia,  unum 
agrum  de  pluribus  agris  ad  laueum  spectantibus  sibi  vendere 
non  licet,   nisi  de  licentia  domini  speciali. 

282.  De  emtione  et  venditione  sententiae 
plures.  (H.  64.  A.  21.  8.  B.  27\  1.  C.  12«.  1.  D.  61\ 
1.  K.  180''.  2.)  Diversorum  locorum  juratis  sententiata  sunt 
subseripta.  Primo  quod  emptio  sine  pretio  esse  non  potest, 
et  quod  certum  pretium  esse  debet.  Item  quod  in  emtionibus 
et  venditionibus  taciturnitas  obest,  sicut  dicitur  de  cohaeredi'» 
bus,  qui  praesentes  passi  sunt  unum  cohaeredem  totam  here- 
ditatem vendere  et  pretium  accipere;  nam  et  ipsi  videntur 
suas  partes  vendidisse.  Unde  patientia  sine  contradictione,  sine 
seientia  pro  cönsensu  accipitur.  Item  aliud  est  vendere,  aliud 
vendeuti  consentire :  sicut  si  vendam  tibi  rem  aliquam,  et  evin- 
eatur,  teneor  de  eviclis  etiam  si  non  promissi;  si  autem  ven- 
denti  consentiam,  non  teneor  de  evictis  nisi  praetium  accipiam. 
Item  si  post  emtionem  fundo  aliquid  per  alluvionem  accessit, 
ad  emtoris  commodum  pertinet ,  nam  et  commodum  ejus  esse 
debet,  cujus  est  periculum. 

Capitulum  de  einpliiteusi* 

283.  De  jure  venditionis,  quod  vulgariter  di- 
citur „purehrecht."  (H.  64.  A.  22.  1.— 2.  B.  28^  1. 
C.  12^  3.-9.  D.  6i\  2.  K.  151  ^-^  2.)  Emphiteosis  pro- 
priam  habet  naturam  contractus,  neque  ad  localionem  neque  ad 
venditionem  inclinantem,  sed  suis  paetionibus  fulciendam.  Item 
in  empliiteosi  si  aliquid  pactum  fuerit,  hoc  ita  valet  acsi  na- 
turalis esset  contractus.     Item  in  emphiteosi  si  nihil  de  peri- 

9 


( iil(»  rn  litcril  |>:i(liiin .  Iiinr  si  totiiis  i'(;i  iiitcrilus  aiccsscrit. 
iid  (loiniiiiiin  ridiiiidaMl  pciii  iiliiiii  ;,  simI  si  |iarliriil:iris  scilirel 
nuMlirUilis  m'1  iiiiiiiis,  ad  (iiipliilcolaiii  liiijustnodi  (iaiiiiiiiiii  jx'r- 
(iiirl)it.  1 1  (>  in  cinpliilcosis  ^raccclaliiiü  diciinr  luclioralio,  i|iiiu 
oliiii  tanliiiii    >ilia   dahaiiliir   in    ('ni|dii(c()siiii,   iil    nicliururcntur. 

Duo  noii  nalin'idia  sivc  latita  parta  sunt  in  lioc  contractn 
Si'ilircl  in  dcjicicndo  iMn|)liiU'<)lani  si  non  sohcrit  |>(;r  Iricnniuni 
pcnsioncni :,  (t  sciiindnni,  si  vclil  cinpliilcota  vcndcre ,  ((nod 
primo  doniino  dciniiiliarc  dchcl.  II  cm  cnipliilcota  nlile  donii- 
nnnn^  (piod  solnni  lialx;!^  IranstVrrc.  polest  in  aliuni,  (piia  rci 
vcndiluo   nlilis   actio   sibi   datur. 

284.  Dit'ferenlia    est    intcr    cm  pli  i  tcosis    loca- 

I  i  o  n  e  ni  e  t  c  o  n  d  u  c  l  i  o  n  c  m.   (II.  04.  A.  22.  3.  4.  {].  2R ".  t . 

C.  12  \  9.— 10.  I).  ()2".  2.  K.  151''.  1.)  tlmpliilcosis  dillVrl 
a  localioiie  ])i'inH) :  (piia  hie  et  in  pccnnia  et  ctiam  in  S|)ecic 
pracstalur  pensio,  scd  in  localione  tanlnni  in  pecunia  ^  secundo : 
quia  isle  possidct  nalnralilcr  sicut  frucluarius,  scd  conductor 
non;  Icrtio:  (juia  cnipliitcola  habet  dominium  utile,  sed  con- 
ductor non ;  quarto :  quia  contractus  emphiteoticus  fit  in  immo- 
bilibus  tantum,  sed  ille  eliam  in  mol)ilibus  •,  quinto :  quia  con- 
ductio  est  contractus  juris  civilis,  sed  emphileosis  juris  natu- 
ralis, id  est,  juris  gentium,  quod  naturali  ralione  est  inductum-, 
sexto :  quia   t  onductio  fit  in  scriptura,  sed  alter  contractus  non. 

I I  e  m  emphileosis  diftert  a  venditione,  quia  hie  praestatur  pensio, 
scd  in  venditione  res  libere  transit.  Item  ab  hac  receditur, 
sed  ab  emphileosi  non.  Item  hie  utile  dominium  transit,  ibi 
directum  per  Iradilionem.  Emphileosis  fit  quando  praedia  per- 
petuo  quibusdam  fruenda  tradunlur,  quamdiu  pensio  sive  reditus 
pro  bis  domino  praestatur;  neque  ipsi  conductori  neque  heredi 
ejus,  cui  vel  conductor  vel  heres  ejus  ea  praedia  vendiderit, 
aut  donaverit,  aiit  dotis  nomine  dederit ,  vel  aliomodo  aliena- 
verit,  auferre    liceat. 

285.  De  his  quae  sequuntur  venditione m.  (H. 
64^  A.   21.  9,   10.    B.    28^—27^    2.  C.    12^    11.— ^    2. 

D.  62 ^  2.  K.  löO''.  3.)  Saepius  diffinitum  est,  quod  ven- 
dita  domo  quidquid  clavis  alTixum  est  pertinet  ad  emtorem. 
Lig-na  vero  cellariorumvulgariter  dicta  „cottiner"  formae, quibus 
panes  vel  casei  supraponuutur,  mensae  coquinarum,  in  quibus 
olera  secuntur,  membranae ,  quae  fenestris  quandoque  propter 
aeris  intemperiem  ad  tempus  apponuntur,  et  ilerum  deponuntur, 
Picturae  conlinarum  vel  labularum  in  parielibus  appensae  vel 
suspensae  vel  super  lectos  dormientium    affixae ,    et  his  similia 


131 

nisi  aliqua  non  affixa  nominalim  cmantur,  rcmanent  venditori. 
Etiani  si  servus  domini  jussu  in  demonstrandis  finibus  agri 
venditi  vel  errore  vel  dolo  plus  demonstraveiit ,  id  tantum 
oportet  accipi  demonstralum,  quod  dominus  senserit.  Qui  fundum 
vendit,  cui  etiam  aquam  accessoriam  dicit,  debet  etiam  iter  ad 
aquam  hauriendam  emtori  tradere. 

Cum  servum  dominus  rem  vendere  certae  personae  jusse- 
rit,  si  alius  vendiderit,  quam  cui  jussus  erat  venditio,  non  valet, 
cum  profici  venditio  non  potuit  in  ejus  persona  cui  dominus 
rem  vendi  noluit. 

Si  pignora  vendantur  per  creditores,  auctoritate  judicis 
cessat  actio  revicto  emta  sed  si  dolo  rem  v/y/ore  praetio  pro- 
jecerint  tunc  de  dolo  actio  datur  adversus  eos  domino  rei. 
Etiam,  si  per  imprudentiam  judicis  aut  errorem  emtor  rei  victus 
est,  negamus  venditoris  damnum  esse  debere;  injuria  enim,  quae 
fit  emtori,  venditorem  non  debet  contingere,  nisi  ipsemel  ven- 
ditor  e\inceret,  Et  similiter,  si  ab  alio  quam  a  judice  emtori 
fiat  injuria,  ut  si  vi  expellitur  a  possessione,  hoc  venditorem 
non  respicit.  Etiam,  si  quid  a  te  emi  et  alteri  vendidi,  vo- 
luntate  mea  eidem  tradideris,  de  evictione  te  mihi  teneri,  sicut 
si  acceptam  rem  tradidissem  ei,  justum  est.  Si  rem  meam  quae 
apud  te  est,  tibi  vendidero,  quia  pro  tradita  habet  ur,  evictionis 
nomine  obligabor. 

286.  De  emtoris  et  venditoris  periculo  et 
com  modo.  (H.  65".  D.  62^.)  Cum  Ulricus  de  Wissav>^ 
cuidam  homini  de  episcopatu  Olomucensi  vina  vendidisset,  ut 
illa  vina  in  cellario  Ulrici  tamdiu  jacere  promisisset,  quod 
plus  saporem  aceti  quam  vini  concepissent ;  sententiatum  fuit 
in  consilio  civitatis,  si  vinum  venditum  acuerit ,  vel  quicquid 
aliud  vitii  sustinuerit ,  emtoris  erit  damnum,  sicut  si  vinum 
esset  effusum,  vel  vasis  perforatis  vel  ligaturis  ruptis,  vel  ex 
quavis  ulla  causa :  sed  si  venditor  periculo  se  subjecit,  usque 
in  iliud  tempns  periculum  sustinebit,  quamdiu  se  subjecit.  Sed 
si  non  designavit,  tempus  tarnen  periculum  suslinere  debet,  quo 
usque  degustetur  vinum,  quasi  tunc  plenissime  venditum  sit 
quando  fuerit  degustatum:  et  similiter  est  in  ceteris  rebus, 
quae  degustationem  exigunt.  Sed  si  vina  nondum  sunt  gustata, 
sed  tantum  vasa  ab  emtore  signata  sunt  vel  sigillata  ob  hoc 
praecipue  ne  liquor  alius  infundatur  adhuc  periculum  est  ven- 
ditoris, nisi  aliud  inter  ipsum  et  emtorem  convenerit:  vasis 
enim  signatis  dicta  de  causa,  ne  vinum  vicietur  per  infusionem 
non  propter  hoc  tradita  sunt  vina.  Item  rei  mensurabilis  ven- 

9* 


13:^ 

(litnc  jnsliim  est  vrndllorom  nislodinm  prnostarc,  nsquc  jul  «linn 
mciisiirne,  (|niii  post  mrnsiirnm  veiidiloris  tcssal  t'ssv.  pcriculiiin 
i'l  cliiiiii  iiiilc  iiu'iisiiniiii  lilxraliir  i\  pcriciilo  si  non  vcndidil 
ad  iiiciisurain  scd  lorlc  aiii|)li()ra.s  \v\  .siii<riila  dolia.  1 1  <;  in  (|ui 
>iiiiiin  (aiitnin  cinit  in  vasis,  aiilc  i'iiliiraiit  vindciiiiaiii  (;vacai'ü 
dohi'l  \asa  si  doinimis  \iii()riiiii  est  lu'ccssarius  de  cisdein.  Si 
doiuiis  vciidila  condtiista  fiuTil  sine  cnlpa  vcndiluris,  ita  qnod 
dili«>(MiU>ni  cnslodiam  i^ni  adhilxiit,  (pianlani  decet  circnnispec- 
luni  palrnnfainilias  donuii  siiac  pracstarc,  danininn  crit  cniloris  : 
peilVcla  naiiKinc  cniliono  pcricuUun  pciiinct  ad  crnlorcni.  Scd 
si  sul)  condilionc  res  vendiliir,  lunc  si  defecerit  conditio,  nnlla 
est  cniplio. 

287.  Qnod  in  enilionibus  et  ve  n  d  i  li  o  n  i  b  n  s 
exceptio  p  o  t  i  n  s  r  c  s  p  i  c  i  t  e  in  e  i»  t  e  ni  (|  n  a  ni  v  e  n  d  e  n- 
tem.  (II.  05\  A.  21.  10.  C.  12''.  ü.  02'.  K.  150^  4.) 
S  en  l  e  n  l  ia  l  n  in  est  in  consilio  civitatis,  quod  enieiis 
doimiin  vel  niolendiniiin  vel  aliain  heredilalem  solnm  emit  illa, 
quac  airixa  sunt  et  iininül)ilia  adhaerent  hereditati.  Mobilia  vero 
et  sc  niovenlia  existenlia  in  bereditate  non  transeunt  cum  be- 
redilalibns  vendilione;  quamvis,  nee  emtor,  nee  vendilo/*  ex- 
pressain  de  talibus  faciant  incntionein.  Enitorem  et  vcndilorem 
specificatio  ex  exceptione  jjolius  sunt  per  enUoreni  quam  vendi- 
torein  facienJae. 

Capituluin   de  feriiis* 

288.  De  feriis  et  feriatis  diebus.  (H.  65 ^  A. 
23.  1.  B.  28^  1.  C.  12^  6.-8.  D.  63».  2.  K.  151^  2.) 
Feriati  dies  in  locis  et  in  judiciis  diversis  observari  diverso 
modo  consueverunt ;  semper  tarnen ,  quocumque  anni  tempore 
occurrcrint,  juramenta,  exceplis  illis ,  quae  pro  servanda  pace 
fiunt,  vel  quae  pro  supportatione  carceris  homo  jurat,  non  sunt 
in  eis  facienda.  Unde  juramenta  in  ipsis  induciata  ipsis  finitis 
sunt  praestanda.  Malefici  aut  in  actu  maleficii  rapti  per  dies 
hujusmodi  non  salvantur  sed  sunt  statim  poena  debita  puniendi. 
Sic   i  n  s  t  r  u  c  t  i  sunt  jurati  de  P  i  s  e  n  c  z. 

Capituluin  de  fidejussionibus. 

289.  De  fidejussionibus  in  genere  tarn  in  cau- 
sis  criminalibus  quam  civilibus.  (H.  65^.  A.  23.  2. 
B.  28^  C.    12\  8.  D.   63^   3.  K.   151^   3.)  De  Chremsir 


i:{3 

jurati  proposuenint  hunc  casum:  Ouidam  noster  concivis  pro 
cjuodam,  cui  homicidium  imponebatur,  üdejussit  isto  modo,  qiiod 
ad  Judicium  actoribus  et  judici  ipsum  vellet  statuere,  quod  et 
fecit:  nam  cum  judex  et  jurali  die  praefixo  tribunali  praeside- 
rent,  recepit  ipsum  per  manum  et  iuter  quatuor  scdilia  ante 
faciem  actoris  judicis  et  juratorum  eum  statuit  sed  nihil  dixit. 
nie  ergo  homicida  recepto  prolocutore  in  cruce  jurare  debens 
in  juramento  cecidit.  Et  cum  jurati  pro  invenienda  sententia 
contra  eum  ad  parlem  declinassent,  ipse  in  pressura  hominum 
evasit  et  a  judicio  recessit«  Modo  actores  et  judex  quaerunt 
utrum  fidejussor  ex  eo  quod  a  fidejussione  se  non  exemit  nee 
protestationem,  quod  ipsum  statuerit,  fecit,  non  debeat  eis  satis- 
facere  pro  eodem.  Fidejussor  vero  econtra  quaerit  cum  homi- 
cidam  statuerit,  quod  per  hoc  probat,  quia  judex,  jurati ,  et 
actores  ipsum  et  videruut,  et  jurare  audiverunt,  et  cum  nihil 
plus  promiserit  facere,  utrum  non  sit  a  fidejussione  totaliler 
absolutus.  Super  quo  fuit  sentiatum  quod  fidejussor ,  quia 
totum  fecit,  quod  promisit,  est  justitialiter  absolutus,  Exemptio 
enim  est  protestatio  ,  quae  sibi  objiciuntur  sunt  quaedam  con- 
suetudinaria  et  non  de  rigore»  Unde  licet  ad  cautelam  frequenter 
talia  fiant,  tarnen  si  ommittantur  propter  hoc  non  tollitur  virtus 
juris. 

In  causis  ergo  tarn  criminalibus  quam  civilibus  tenendum 
est  pro  jure:  Si  fidejussor  loquendo  vel  tacendo  illum  statuat^ 
quem  statuere  promisit,  vel  idem  absente  fidejussore  cum  effectu 
se  ipsum  statuat,  vel  debita ,  pro  quibus  fidejussorem  posuit 
expediat,  statim  fidejussor,  nisi  aliquid  ulterius  facere  promise- 
rit, est  secundum  justitiam  absolutus. 

290.  De  fidej  u  ssionib  US  in  homicidifs  et  cau- 
sis criminalibus.  (H.  66^  A.  23.  3.  B.  28^  2.  C.  12^ 
9.  D.  63\  1.  K.  152^  1.)  Sententiatum  est  in  ju- 
dicio civitatis:  quod  licet  habens  ad  L  talenta  possit  fide- 
jubere  pro  homicidio  vel  alio  casu  consimili ,  tarnen  si  actor 
habet  causas  rationabiles,  per  quas  reum  potest  vincere  jurati 
non  debent  eum  cogere ,  quod  in  ßdejussore  praedicto  conli- 
nentur,  imo  si  petit  reus,  debet  in  compedibus  et  manicis  fer- 
reis  detineri  vel  talis  caulio  ab  eo  recipi  in  qua  actor  suffi- 
cere  sibi  dicat. 

291.  De  fid  ej  US  sionibu  s,  quod  reo  mortuo 
expirat  fidejussio.  (H.  66«.  A.  23.  4.  B.  28^  2.  C. 
12^  10.— 11.  D.  63^  2.  K.  152«.  2.)  In  Gayaw  sen- 
tentiatum   est:    Si    reus    statuendus  pro   homicidio  actoribus  et 


jndiri  die  prncfixo  iiiorlntiir  infra  fcriiiimim  lidcjnssor  slafiicris 
oiiiii  inordiiiin,  cot'iiin  judiiio  ahsohi^tiir.  IM'o  dchilis  aulcin  si 
iidcjnssor  inortcin  illiiis  (piein  tanluin  staluere  dehiiit,  proliave- 
rit,   iiu'ttcrlins  crodiMliiiin   virorum   libor   (M'il. 

292.  I)  0  r i  d  ('  j  u  s  s  i  o  ii  i  I)  u  s  ,  q  n  o  d  1" i  d  o  j  u  s  s  o  r  e  s 
n  I)  s  o  I V  u  n  t  II  r  ,  d  c  I)  i  l  o  r  v  \)  r  i  ii  r  i  p  a  I  i  a  U  s  o  I  ii  l  o.  (II.  (>0  '*. 
A.  23.  4.  B.  28 ^  2.  C.  12''.  II.  I).  (5.}''.  2.  K.  152".  2.)  De 
K  II  ili  iii  r  7,  jiirati  scripscnmt  sie:  Sifj^iiiricarniis  vobis  ,  qiiod 
4|iiidam  lioino  de  (i  e  w  i  c  z  k  n  in  causa  liotnicidii  posucral  cati- 
lioiiem  üdejiissoriain  doHiiiio  nosiro  pracposilo  de  parendo  juri 
coram  eo,  et  de  obscrvaiidis  treu«>^is  cum  bominil)us  ipsius  do- 
mini  pracposili,  nsque  ad  ipsiiis  caiisac  plcnam  dccisionein  siib 
poena  X\  luarcaniiu  solvondarum  ipso  doniino  pracposilo  per 
non  obscrvantem  siipradicla  et  infra.  Ponentc  landcm  praedicto 
domino  praepo.silo  qiiudam  milile  in  jiidicio  loco  sui  ad  prae- 
diclam  causam  boinicidii  per  cum  justicialiler  dccidcndam,  idein 
miics  instanlibiis  parlibus  consensit  ad  concordiam  excipiente 
hoc  praedicto  homine  de  Gewiczka,  quod  ab  emcndis  do- 
mino pracposilo  debilis  vcllct  esse  Über  et  boc  nullo  recla- 
mante.  Tarnen  eo  expresse  non  diccnte  coram  ipso  milile  vel 
judicio  5  quod  fidejussores  suos  praedicto  domino  pracposilo, 
positos  vellet  esset  liberos,  nee  petivit,  tunc  eos  debere  liberos 
dimitti.  Dominus  tandcm  praepositus  ex  quo  ipsos  fidejussores 
liberos  ipse  vel  praedictus  miles  non  dimiserat,  ncc  de  ipsis 
mentio  habita  fuerit  in  judicio,  poenam ,  ad  quam  se  obligave- 
runt,  ab  eis  repclivit  et  infra.  Super  quo  sententiatum  fuit; 
ex  quo  miles  vices  agens  judicis  ad  concordiam  consensit,  nee 
exceptionem  bominis  de  Gewiczka,  qua  ab  emendis  domino 
pracposilo  debilis  se  exemit,  reclamavit,  imo  tacendo  admisit 
idem  bomo  se  principaliter  et  suos  fidejussores  ex  consequenti 
liberos  reddidit  et  solutos.  Accessorium  enim  principale  se- 
quitur  ipso  jure. 

293.  De  fidej  uss  io  n  i  bus  pro  minis  faciendis, 
quod  carens  fidej  ussoribus  non  est  ineippandus. 
(II.  67.  A.  23.  5.  B.  29 ^  l.C.  12^  12.  D.  64^  1.  K.  152^  3.) 
Poslquam  Wernussius  de  Monte,  de  quo  Cbristanus  dictus 
Mili  de  minis  occisionis  conquaestus  fuerat  in  turri  aliquot  diebus 
detentus  fuisset,  nee  aliquos  qui  pro  eo,  quod  cum  Jo banne 
pacifice  viveret,  fidejuberent,  habere  posset,  fuit  dimissus,  et 
per  juratos  scnlentialiler  adinventum,  quod  bomo  exiit  Hdejus- 
soribus  carens  pro  minis  occisionis  vel  aiio  realu  consimili,  non 
debet  in  carcere  usque  ad  extremum  puniri,  sed  pace  per  judi- 


I  :i5 

cem  sibi   iiidicla    liber   debet    dimitli ,    in    quo    lenelur   illc ,   (|ui 
cum  impetivit  conlentari. 

294.  De  fid  ejus  sio  nibus  homicidioru  m  et  Ics- 
libus  casus  plures,  (H.  67.  A.  23.  5.-9.  B.  29^  1.  C. 
12  b.  12.— 16.  D.  64^  2.  K.  152^  3.— ^  1.)  Jurali  de 
Broda  Ungaricali  scripserunt  et  verbotenus  proposucruut 
sie:  Postquam  Adam  clericus  et  Thomas  civis  aliquamdiu 
iuimici  fuissent  ad  invicem  ad  servandum  pacem  eis  per  judicein 
more  solito  indictam  sub  poena  XXX  marcarum,  sicut  jus  ci- 
vitatis exigit,  cautione  fidejussoria  sunt  adstricti.  Dominus  vcro 
Albertus  de  Sternberg  dictas  inimicitias  percipiens,  mau- 
davit  quod  prima  fidejussione  non  obstante  melior  caulio  de 
pacis  observatione  ab  eis  reciperetur.  Quo  facto  Adam  T hö- 
rn a  m  de  nocte  interficiens  evasit.  Actores  vero  T  b  o  ma  c 
occisi  et  fidejussores  Adae  juditio  convenerunt:  qui  postquam 
duobiis  judiciis,  in  quibus  Adam  absens  citatus  et  proclama- 
tiis  fuit  de  fidejussione  negassent.  Tertio  instante  judicio  per 
iinum  de  juratis  tribunali  praesidentibus  super  ferendo  teslimo- 
nio  non  interrogatum  surgentem  de  fidejussione,  quod  Adam 
statuere  promiserint,  sunt  convicti.  Dicti  igitur  fidejussores 
Adam  in  domo  sua  quaerentes  et  ipsum  mortuum  invenienles, 
corpus  ejus  coram  judicio  statuerunt,  volentes  per  hoc  a  lide- 
jussionis  promisso  liberari.  Quaeritur  ergo  primo  utrum  te- 
stimonium  jurali  non  interrogati  valeat.  Et  secundo  utrum 
fidejussores  statuendo  corpus  Adae  mortuum  a  fidejussione  li- 
berentur.  Et  tertio  utrum  primi  fidejussores,  per  secundam 
fidejussionem,  quam  dominus  Albertus  de  Sternberg  fieri 
praecepit  ab  eorum  promisso  liberi  sint  dicendi.  Et  quarto, 
utrum  secunda  promissio  ex  eo  quod  nomine  domini  Alberti 
est  facta,  major  sit  quam  prima  jure  civitatis  facta.  Et  spe- 
cialiter,  utrum  de  ipsa  judicari  debeat  secundum  consneludinem 
judicii  provincialis,  cum  ipse  dominus  Albertus  non  judicio 
civitatis  sed  judicio  provinciae  sit  subjectus.  Ultimo  etiam  quae- 
ritur, ad  quam  emendam  fidejussores  teneantur  ex  violentia  pacis 
per  Adam  non  servante.  Super  quorum  primum  dif- 
finitum  fuit:  quod  testis  non  interrogalus  non  judicatur 
testis.  Unde  testes  debent  rogari  et  per  judicem  super  dicenda 
veritate  interrogari,  alias  eorum  testimonium  non  judicatur  vi- 
gorosum.  Ad  secundum  vero  dictum  fuit,  quod  fidejussores 
sibi  absolute  nulla  addita  conditione  promiserunt  se  Adam  velle 
statuere,  tunc  sive  vivum  sive  mortuum  statuant,  absolvunlur. 
Videndum  est  tarnen  circa  hunc  casum  qualiter  ille,  pro  quo  fide- 


ndcjussiifM  est,  morlniis  fiicril,  si  niorlc  nahit'jili,  pro  casus  cvii- 
sioiic  iiiilliis  rKlcjnhcrc  polest  mortuus  est,  liiiic  »enlciilia  pro- 
iHMÜt :  »i  aiilcin  in  spolio  vrl  alio  modo  illin'tt!  rci  daiis  opr- 
rani  \itani  iiiii\it,  luiir  sii|)rr  tVrciida  sciilciilia  (liiriiiili\a  jiirati 
bciic  deliberahiiiit.  Ad  t  r  r  t  i  u  in  autciii  diiluiii  t'uit,  cpnxl  hciu; 
est  rali()iial)ile,  si  st'cuiidi  (idcjussorcs  siitil  alii  (piain  |)riini, 
({uia  priini  siiit  ahsuluti,  vx  liuc  cniin  qiiia  »i-ciindu  fiiil  iiiclior 
cauliü  recepla  (piam  primo,  prinui  vidclur  merilo  rtdiilala, 
(piumvis  prinii  lidcjiissorea  sccundain  forlassis  i^noranlt's  fldo- 
jussioncm  se  al)solMlos  esse  iion  fiierinl  |>roteslati.  Sed  ad 
quartum  diclum  luil,  qnod  (idejussio  secuiida  aiulorilatc  A  la- 
bert i  facta  non  est  major  quam  prima  per  judicem  civitatis 
facta :  in  jure  enim  civili  quidquid  judex  facit  vice  et  nomine 
domini  gui,  cujus  officio  fnuf^ilur,  l'acit:  quod  aulcm  aliquis 
per  alium  facit  per  se  fecisse  videlur.  Er<ro  secunda  iidejussio 
juri  civitatis  subjacet  sicut  prima.  Quamvis  etiam  ipse  dominus 
Albertus  sit  de  foro  judicii  provincialis  tarnen,  cum  exercet 
actum  judiciarium  juris  civitatis  ille  secundum  emendas,  secun- 
dum  fidcjussioncm  et  secundum  alia  facta  quaecunque,  dirijj^ilur 
justitia  civitatis.  Ad  ultimum  vero  dictum  fuit,  quod  cum  se- 
cunda fidejussio  non  babeat  nominatam  summam  pecuniae  ex- 
pressam,  ad  cujus  solutionem  üdejussores  voluntarie  se  obli- 
gaverint,  si  Adam  pacem  violaverit sufficit  quod  triginta  marcas 
sicut  jura  civitatis  dicunt,  solvant  pro   emenda. 

295.  De  fid  ejussio  n  i  b  US  in  causis  civilibus, 
quod  transeunt  ad  heredes.  (H.  67.  A.  23.  10.  B.  29^ 
1.  C.  13  \  1.  D.  65  ^  1.  K.  152^  1.)  lUo  tempore  cum 
Jacob  US  civem  Brunnensem  creditores  sui  cives  Prä- 
gens es  in  judicio  pro  debilis  convenissent,  sententiatum 
est  per  jura  tos  in  consilio,  quod  beredes  bona  parentum 
possidentes,  non  solum  illa  debita,  quae  parentes  dum  viverent, 
pro  se  ipsis  solvere  tenebantur,  sed  eliam  illa,  quae  pro  aliis 
fidejussorie  solvere  promiserunt,  expedire  debent;  in  talibus 
enim  fidejussio  per  antecessores  facta  ad  posteros  devolvitur 
ipso  jure. 

296.  De  fidejussione  empbiteotae*  quantum 
ad  solutionem  census.  (H.  67.  A.  23.  11.  B.  29^  1. 
C.  \d\  2.  D.  65'«.  2.  K.  152^  2.)  Empbiteota  censum  de 
bereditate  solvens  de  jure  cogi  non  debet,  quod  ultra  valorem 
hereditatis  censum  cerlificet  fidejussoria  cautione. 

297.  De  fidej  ussio  nibus  casus  diversi.  (H.  67''. 
A.  23.— 12.  — 14.  B.  29^  2.— ^   2.   C.    13«.   3.-9.   D.  65\ 


137 

3.  K.  152''.  3. — 60  Ad  loca  diversa  senten  liata  sunt  siib- 
scripta.  Primo:  Fidejussor  si  adsit  principalis  ,  reus  vero 
absit,  grave  est  creditorem  absentem  quaerere  cum  possil  mox 
fidejussorem  exigere ;  unde  statim  agct  in  eum.  Item  imperso- 
naliter  loquendo  solvet  tibi  vel  certus  est,  vel  mihi  certus  esset, 
vel  ego  non  peterem  ab  eo  fidejussorem  vel  aliquid  simile  istis 
dicendo  non  contrahitur  obligatio  nee  fidejussio  quia  certa  et 
specificata  valent,  quae  alias  non  valent.  Item  nullus  potest 
pro  se  alium  constituere  soluturum  vel  fidejussorem,  nisi  con- 
sentiat. 

Item  quidquid  fidejussor  pro  reo  solverit,  ejus  recuperandi 
causa  in  ipsum  agere  potest.  Item  fidejussor  quandoque  anlequam 
solvat  pro  reo,  in  ipsum  agere  potest,  primo  si  hoc  dictum 
est,  ut  ad  tempus  teneatur,  vel  si  reus  fuerit  condemnatus,  vel 
si  coepit  bona  sua  dissipare  reus,  vel  si  diu  stetit  fidejussor  in 
obligatione.  Item  fidejussor  quandoque  nullo  modo  agere  potest, 
ut  si  pro  inimico  aut  donandi  animo,  ut  in  rem  suam  fidejussit. 
Item  fidejussor  si  petierit  exequatur,  litem  et  debitum  exigat 
contra  eum,  pro  quo  fidejussit,  actionibus  a  credilore  sibi  cessis. 
Item  si  creditor  ignorante  vel  expresse  non  consentiente  ter- 
minum  debitori  ad  faciendam  solutionem  statutum  prorogaverit, 
et  fidejussor  per  juratum  seu  scabinum  creditorem  de  hoc  con- 
vicerit,  liberabitur  ab  eodem.  Et  debet  ergo  hoc  testimonium 
per  scabinum  fieri ,  quia  fraus  et  dolus  consuevit  in  talibus 
interponi. 

Item  creditore  terminnm  debitori  se  prolongasse  negante 
et  fidejussore  de  promisso  confitenle  creditoremque  de  termino 
dato  per  testes  communes  homines  vincere  non  potente  pecu- 
niam  fidejussionis  sibi  solvet,  qua  soluta,  si  postea  de  aliquo 
habet  eum  impetere,  hoc  faciet  via  juris. 

Capituluiti  de  fug^a. 

208.  De  fuga  et  fugitivo,  qui  vulgariter  dici- 
tur  „auf  flüchtigem  fuesze."  (H.  68.  A.  24.  1.  B. 
29»».  2.  C.  13^  9.  D.  65\  1.  K.  152^  6.)  Sententiatum 
est  in  consilio  civitatis:  Q^'i  jiH'^t's  et  fidedignis  viris  vi- 
dentibus  jndicium  insequens  fugit,  fugitivus  dicitur;  qui  autem  per 
Judicium  quaesitus  non  invenlus,  vel  coram  judicio  citatus  et 
proclamatus  non  statim  comparet,  non  est  propter  hoc  judi- 
candus  fugitivus,  potest  enim  ultima  citatione  comparere  et  ilknn 
actum   facere,  qui  sibi  competit  via  juris. 


138 


21)0.  Do  liif^a  seil  lii^rilivo.  (  Ihidcm. )  Si  liomi- 
cidio  vel  ulio  rcntii  consimili  pcrpclralo  in  jiKÜcio  aiiiici 
oecisi  rciiin  urinata  iiianii  tiiorint  insecuti.,  (|iii  pro  (iiric  cvadcim 
vt'l  elVii^^icns  poslc^i  per  sir  vel  per  niinliiiiii  sniiiii  all('^:avcril, 
qiiod  iioii  jiidiciiiiii  simI  iinpcliiiii  cl  irisiilliiiii  illoniin^  (|iii  iiiiii 
jiidiiio  hostililer  artnis  ciiiii  iiiseqiienlium  limens,  per  cos  vila 
privari  ollii^oril :  super  eo  jiirali  vorhis  vi  faclis  dicioriiiii  iri- 
i!;r(pu>iiliiiin  jiixla  i'unim  consciciiliam  dili^^cnlcr  pciisatis  niaturc 
(Iclibcrubuiit  ulrum  laliter  evadcns  ru<>;iliviis  incrilu  sil  ccnsciidtis. 

Capitiiluiii  clo  fiirtis. 

300.  De  f  u  r  l  i  s  et  r  a  p  i  n  i  s  et  s  p  o  I  i  i  s  in  (»^  (mk;  r  c% 
iitnim  ad  judicem  perliiieant.  (II.  (58 ''.  A.  25.  1.  B. 
2'J^.  3.  C.  13^  10.  D.  G5^.  3.  K.  153''.  1.)  .lurati  de 
II  u  1  e  i  n  proposuerunt  sie:  Judex  noster  frcquenler  ecpios,  paniios 
et  res  alias  hominibus  per  furtum  seu  spolium  receptas  in  silvis 
vel  apud  aliquos  in  noslro  judicio  residentes  inveniens  stalim 
vendit  et  in  denarios  converlit.  Postea  vero  illi,  quorum  res 
fuerunt  venientes  pro  hujusmodi  reslilutione  reruin  nos  infestant, 
Petimus  informari,  quid  sit  juris  in  hoc  casu.  Qui  instructi 
fuerunt,  quod  res  praedictae  non  statim  ut  inveniunlur  ad  ju- 
dicem perlinent,  imo  prociamatio  de  ipsis  fieri  debet.  Et  insuper 
poslquam  anno  et  die  servalae  fuerilit  distribuanlur  per  tres 
partes,  sicut  in  juribus  originalibus  scribitur  in  rubrica :  De 
testamento  hospitum. 

301.  De  duplici  furto.  (H.  68^  A  25.  2.  B.  25. 
C.  13^  11.  D.  66«.  2.  K.  153^  2.)  Cives  in  Broda  ün- 
garicali  informati  sunt,  quod  duplex  est  furtum  quoddam  : 
manifestum,  sicut  cum  res  sublraclae  inveniunlur  vel  cum  für 
rapitur  in  actu  furti  vel  cum  homo  conservat  res  subtractas 
füre  scienter.  Aliud  autem  furtum  occultum  est,  cum  non  in 
actu  rapitur,  sed  lantum  de  furto  inculpatur.  Quo  primo  furto 
aliquis  per  actum  vel  per  rei  sublraclae  praesentiam  condemnatur; 
pro  secundo  vero  si  prius  infamis  non  fuit  et  expurgare  se  non 
polerit,  oportet  quod  meltertius  convincatur:  si  autem  prius 
de  furto  vel  alio  muleficio  notorio  accusatus  fuit,  ita ,  quod 
maluni  nomen  habuit^  nisi  de  lide  digno  testimonio  innocentiam 
suam  oslendat,  meltertius  convincetur. 

302.  De  celaloribus  et  co  a  dju  toribus  furium. 
(H.  68^  A.  28.  3.  B.  29^  3.  C.  13V  12.  D.  66^2.  K.  154^  1.) 
Pracdicti  cives    informati  sunt,    quicunque    res    furlive    sublalas 


139 

scienler  furibus  conferentem  fures  in  domo  sua  collig-it  et  ho- 
spitat  furti  celator  dicitur.  Item  qiiis  fiiri  scienter  scalam 
concesserit,  quod  per  mumm  vel  fenestram,  ad  furandum  in 
domum  alicujus  scandat  vel  osliiim  vel  fenestram  sibi  apariierit. 
Item  qui  in  platea  cuslodit  ne  judex  et  boni  homines  furem  vel 
faber,  qui  scienter  furi  claves,  pedes  caprinos,  vel  alia  instru- 
menta ,  quibus  fures  uluntur,  facit :  omnes  lales  et  alia  bis  si- 
milia  facientes  cooperatores  furum  dicuntur,  et  lam  isti  quam 
relatores  furti  digni  sunt  patibulo  sicut  fures. 

303.  De  furto  rerum  venditorum.  (H.  69^.  A.  25. 
4.  B.  30^  1.  C.  t3\  1.  D.  66^  1.  K.  154«.)  Sententiatum  est 
ad  loca  diversa:  Si  Petrus  Paulo  equum  vendat  et  Paulus 
pecuniam  emtionis  P  e  t  r  o  solvens  equum  postea  absolute  nuUa 
interposita  conditione  in  stabulo  Petri  per  noctem  stare  mittat, 
et  equus  idem  eadem  nocte  furatus  fuerit,  quaeritur,  cui  sit  per- 
ditum.  Et  respondetur  Paulo:  ex  quo  enim  Pauli  fuerit, 
cum  eam  emerit  et  exsolverit,  sibi  perditus  judicatur;  si  tarnen 
Petrus  ita  stabulum  suum  firmavit,  sicut  aliis  temporibus  fa- 
cere  consuevit.  Et  de  aliis  rebus  venditis  et  per  furtum  per- 
ditis  simile  Judicium  est  habendum. 

304.  De  furtis  spoliis  et  excessibus  capitali- 
bus  quantum  ad  actionem  et  numerum  quaerimo- 
niarum.  (H.  69^  A.  25.  5-7.  B.  30^  1.  C.  13^  2-4.  D.  66^ 
1.  K.  154\  3-5.)  Si  reus  petit,  actor  furti,  spolii  seu  cri- 
minis  consimilis  sub  una  quaerimonia  debet  comprehendere  totum 
damnum :  esset  enim  inconveniens  et  in  mag-num  gravamen  rei 
vergeret,  si  de  pluribus  quaerimoniis  quarum  qualibet  poenam 
capitis  exigeret,  adversus  unura  duntaxat  actorem  in  eodem  ju- 
dicio  reus  expurgare  se  deberet. 

305.  Pro  furto  et  spolii  suspicio  ne  ca  ptus  ad 
minus  est  ad  triduum  detinendum.  (H.  69^.  A.  25''. 
C.  13^  D.  66 \  K.  154^  3.)  Si  judex  quempiam  pro  furti, 
spolii  vel  consimilis  vitii  suspicione  captivaverit,  ips  um  ad  minus 
per  tres  dies  in  cippo  forensi,  ubi  a  populo  videatur,  detinebit, 
vel  saltem  ipsum  in  foro  proclamabit ,  antequam  de  carcere 
clauso,  si  in  eo  positus  fuerit,  dimittatur. 

306.  Qualiter  für  ad  Judicium  sit  ducendus. 
(H.  69«.  A.  25.  7.B.  30^  1.  C.  13 ^  4.  D.  GLi^.  2.  K.  154 ^  4  ) 
Dum  in  Gostel  cuidam  civi  de  nocte  res  essent  subtractae 
de  mane  post  ortum  solis  in  platea  judaeum  res  praedictas  in 
sacco  publice  in  dorse  portantem  invenit.  Jurati  vero  cum 
judaeum  sacco  super  cum  ligato  tribunali  praesentare  mandasset, 


110 

judex  jndncorurn  nllrpnns ,  (iiilii  judnciis  maiiifcslc  .sncciim  |)or- 
liuis^  et  iioii  in  iirtu  liirli  dcprclioiistis  riiisscl,  hoc  licri  ikmi 
piTiiiisit.  (J  II II  r  s  i  t  n  IM  est  er^o  :  quid  si(  juris  in  hoc 
casii.  Super  quo  responsiini  füll:  ()iiiiinvis  de  eonsueliidine 
Tiir  sluluatur  judieio  fiirlo  .sii|ier  Collum  ejus  li^alo,  tanien  luulluiii 
dilTert  Furtuin  upud  aliciiiein  invenire  et  ipsuin  in  aelu  fiirli  ra- 
perc;  sicut  etiuin  distal  furtum  aperte  et  furtum  occullc  et  de 
die  vel  de  noete  porlarc  res.  Viulc  in  casu  praeserij)l(),  si  aclor 
ralionabiles  propouens  allej^alioues  petit,  (jiiod  reiis  duealiir  ad 
Judicium,  sacco  sibi  ad  collum  li<;;:ito  :  talis  pelilio  est  in 
eippum  intimanda  ,  et  si  nihil  habito  suoruni  consilio  in  con- 
Irarium  allegat,  per  advocalum  siium ,  qui  ad  lalem  duntaxat 
allegalionem  faciendain  dari  sibi  polest,  acloris  pelilio  liat.  Si 
autem  pro  parte  sua  pelitum  et  alleg^atiiin  ali(|uid  fiieril ,  tuiic 
jurati  secundum  hoc  ulrique   [)arli  de  jiislilia  debila  providebunl. 

307.  De  furtis  quanlum  ad  inquisitionem  fa- 
ciendam.  (II.  69«.  A.  25.  8.  B.  30».  l.C.  13^  5.  D.  67».  1. 
K,  154''.  2.)  Jurati  de  Crumlaw  proposuerunt  talem  casum: 
Püstquam  unus  de  concivibus  nostris  Septem  pullos  de  curia 
sua  perdidissel  ,  vocavit  cum  burggravius  quaerens ,  si  posset 
scire,  per  quem  pulli  essent  sibi  sublracli.  Qui  rcspondens 
de  veritate  nescio  quis  eos  receperit ,  tarnen  si  teslimoniuin 
niulierum  esset  autenlicum  crederem  quo  pulli  dcveuerint,  me 
probare  posse.  De  qua  responsione  burggravius  proleslalionem 
in  juratos  facta  petivit  sibi  senlenliari  utrum  diclus  civis  de 
illo  de  quo  habet  suspitionem,  non  debcat  publice  corain  ju- 
dicio  quaerulari  et  infra.  Super  quo  sentenliatum  fuit,  cum  mu- 
lieres  in  causa  hujusmodi  testari  non  possunt,  diclus  civis  nisi 
vellet ,  cogi  non  polest,  quod  conquaeretur  manifeste:  Quia 
tarnen  teslimoniuin  polissime  in  furlis  suspitionem  general  jurati 
debent  tarn  ipsum,  quam  illuin,  qui  pullos  perdidit,  secrete  per- 
audire  et  personam  accusalam  nolare,  si  fortassis  infamis  prius 
extitit ,  vel  si  in  posterum  de  ipsa  casus  similis  eveniret. 
Debent  enim  jurati  lamquam  sagaces  et  circiiinspecti  non  solum 
ex  facti,  quod  saepissime  longo  tempore  celatur  evidenlia,  sed 
etiam  ex  crebris  praesumplionibus  conjeclurisque  verisimilibus 
quas  et  ipsi  percipiunt  et  alii  ad  eos  deducunt,  maleücos  in- 
vesligare,  investigatosque  sine  mora  de  consortio  fidelium  ex- 
stirpare. 

308.  Qualiler  furta  sint  qua  er  enda  in  do  m  ibu  s 
alienis.  (II.  69 ^  A.  25.  9.  B.  30 \  2.  C.  13^.  6.  D.  67».  2.  K. 
154^  2.)     Dum  unus  de  civibus  in  Cr  um  na  w  seplem  puUos 


141 

quos  perdiderat,  in  domo  vicini  sui  qiiaesivisset ,  vicinus  ille 
ad  praesentiam  magistri  civium  dictum  qiiaerentem  concivem  suum 
Yocans,  verbis  indecenlibus  ipsum  pro  facto  hujusmodi  arguit 
vehementer.  Quaesiverunt  qualiter  talia  verba  inhonesta  debeant 
emendari.  Quibussententiatum  fuit:  etrespondetur:  Ex  quo 
coram  magistro  civium,  qui  vices  ratione  officii  magistratus  pro 
illo  tempore  vim  et  locum  duorum  gerit  juratorum  verba  in- 
decentia  sunt  prolata:  is  qui  ea  protulit,  solvet  pro  emenda 
X  talenta,  de  quibus  judici  cedunt  duae  partes  et  tertia  civitati, 
arguto  autem  pecunia  non  solvatur ,  sed  tantum  per  probos 
viros  ei  reverentiae  exbibitio  oslendatur.  Et  est  circa  islum 
notandum,  quod  pro  pecoruni  et  volalilium  perditorum  inquisi- 
tione,  quae  ratione  carentiae,  cum  non  custodiuntur,  de  loco 
ad  locum  currunt  et  volant,  homini  domum  vicini  sui  quaerendOj 
quod  tamen  pro  aliis  rebus  perditis  sine  licentia  et  scitu  ju- 
dicis  facere  non  debet,  licitum  est  intrare. 

309.  Quod  furta  et  spolia  sunt  veris  dominis 
restituenda.  (H.  70\  A.  25.  10.  B.  30^  2.  C.  13\  7. 
D.  67  ^  1.  K.  154^  3.)  Sententiatum  est  judici  civitatis, 
quod  furibus  et  spoliatoribus  morte  justitialiter  damnatis,  furta 
et  spolia  non  cedunt  judici,  sed  sunt  suis  veris  dominis  resti- 
tuenda: sicut  enim  ad  judicem  pertinet  maleficos  interficere; 
sie  eliam  justis  tenetur  bona  ipsorum  restituere  pleno  jure. 

310.  De  furtis  qua  n  tum  ad  expurgationem.  (H. 
70«.  A.  25.  11.  B.  30^  2.  C.  13^8.  D.  67^2.  K.  154^  4.) 
Commune  jus  habet  quod  accusatus  boni  nominis  et  honestae 
famae  apud  quem  nee  spolium  nee  furtum  inventum  fuerit, 
melius  potest  ostendere  se  innocentem,  quam  vinci  possit  per 
accusantem. 

311.  De  furtis  et  furibus  quantum  ad  expur- 
gationem et  alia  diversa.  (H.  70^  A.  25.  12.  B.  30^ 
2.  C.  13\  9.  D.  67\  3.  K.  155^  1.)  In  Letowicz,  cum 
famulus  cujusdam  ab  eo  recessit  et  ibidem  in  oppido  nitro  spa- 
lium  anni  continuasset,  procuravit  eum  dominus  per  judicem 
capi,  quaestionem  sibi  movens  de  septuaginta  grcssis  pragensi- 
bus ,  quos  ei  furlive  deportasset.  Et  cum  expurgationem  in 
judicio  obtinuisset  quaesitum  est  utrum  per  tres  vel  Septem  testes 
suam  debeat  innocentiam  demonstrare»  Et  respondetur,  quod 
solo  juramento  expurgare  se  posset,  quia  si  advocatum  ha- 
buisset  expeditum ,  forte  sine  juramento  actoris  quaerimoniam 
declinasset.  Et  quia  nonnunquam  innocentes  calumniose  da 
furtis  et  criminibus  inculpenlur,  considerandum  est,  utrum  actor 


11*4 

liirli  vcl  rriininis  miilclicio  liulo  (l('I)ih)  Icrnporc  |)iil)li(;ih()iiem 
et  |)rülcslnlioiu*in  iiilcrposiicrit  vcl  lacucril.  Kt  ulriirii  illo, 
(jiicm  iienisul,  ut  rcnm  sciiim  in  codem  loco,  vcl  lain  in  pro- 
|)in<|iiii,  til)i  sino  dillirnlliito  ( opiani  ejus  habere  |)()tiiit,  (iisUiiilia 
resedil  et  niansit.  Et  (|iialis  l'aniae  sit  uecusaliis,  et  ulnini 
riirliini  sit  npiid  eiiin  invciiluin  vel  iion:  et  ulruni  actor  tem- 
pore (|iu)  laiuerit,  r()iii|)i:l('nfeni  jiidiceni  aeeedcre  poliiit  vel 
iion :  et  utruin  aiior  tempore,  quo  laeiieril,  eompelenlem  jii- 
dicem  accedere  polnit  vel  non.  lit  si  (pia  in  j)raesenli  maleria 
consideralione  snnl  difj:na,  talia  bene  per  judicem  et  juralos  sunt 
pensanda.  Ex  Iiis  enim  aliter  et  aliter  in  jiidicio  est  conlen- 
dendum  et  ad  dininilivam  senlenliam  procedendum:  nani  in  casu 
proposito,  si  reus  pro  se  alleoi^asset,  cum  anno  habitaverit  in 
Letowicz  cum  actore  et  inleriin  cum  de  furlo  non  accusa- 
verit,  ipseque  vilam  suam  iaudabililer  et  honeste  duxerit,  nihiUpie 
furti  apud  eum  invenlum  sit ,  (ilrum  sine  juramenlo  luerit  ab- 
solvendus,  fortassis  pro  eo  senlenlialuni  fuisset.  Debet  etiam 
res  furliva  pensari.  Mullum  enim  dillert,  vestes,  equos ,  et 
alias  res  tales,  vel  promptes  denarios  f'urari.  Nam  denarii  ab 
aliis  denariis  eadem  forma  signatis,  dummodo  ex  eodera  aere 
sint  fabricati,  distingui  non  consueverunt,  quod  in  aliis  rebus 
non  accidit  nbi  polest  haberi  discrelio  manifesta.  Bene  eliam 
deliberandum  est  ulruni  diclus  famulus  post  annum  de  furlo  ex- 
purgare  se  debens  in  jurando  holunge  possit    habere. 

312.  Defuribus  signatis  et  non  signatis  quanlum 
ad  expurgationem  et  convictionem  etalia  di versa, 
(H.  70^  A.  25.  13.— 16.  B.  30^  1.— 2.  C.  14«.  1.— 6. 
D.  68 ^  1.  K.  155^  1. — 5.)  Si  accusatus  de  furlo  nee  in 
aelu  furti,  nee  cum  furlo,  nee  in  fuga  dcprehensus  auribus  pri- 
valus  ignito  ferro  signalus,  vel  alias  mutilalus  invenlus  fuerit, 
tunc  ante  omnia  causa  signationis  debet  inquiri;  et  si  probaverit 
per  morsum  equi,  vel  in  hello,  vel  in  aliquo  casu  honeslo  se 
aures  amisisse,  vel  aliler  delruncatum  esse,  cum  duobus  se  di- 
gitis  expurgabit.  Si  aulem  accusatus  probationem  talem  non 
fecerit,  tunc  signatio  oslendit,  eum  furtum  in  praeterilo  comi- 
sisse,  et  tunc  aclor  ipsum  metlertius  leslium  credibilium  con- 
vincet;  quod  si  non  feeerit  actor,  iterum  accusatus  expurgabit 
se  sola   manu. 

Quamvis  enim  pro  anliquo  furlo  notatus  fuerit,  tarnen 
adhuc  in  praesenli  de  sibi  objectis  innocens  esse  polest.  Furem 
aulem  prius  signalum  sequens  actus  furli  vel  furtum,  quamvis 
est   modicum,  vel  fuga  actui  conlinuala  convincit,    et   aclor   qui 


143 

agit  in  fiirem  prius  mcmbro  miif ilalum  vel  si^natum ,  quainvis 
ab  agendo  deüciat,  tanien  propter  hoc  emendam  iion  solvet. 
Item  für  in  actu  vel  cum  furto  raptiis,  sicut  est  raplus,  sie  ad 
Judicium  est  ducendus :  et  licet  judici  post  raptum  praesentelur 
vel  incippetur  sine  furto ;  tarnen  hoc  non  obstante ,  si  rapitur 
cum  furto,  ad  Judicium  ducetur  cum  furto  super  se  ligato.  Item 
si  prima  vice  accusatus  de  furto ,  et  non  raptus  in  actu ,  nee 
signatus,  cum  juramento  se  expurgare  debuerit,  deviaverit,  et 
furtum  tam  exiguum  fuerit,  secundum  quod  non  respiciat  poenam 
crucis  :  tunc  taxa  soluta  pro  emenda  judicis  et  reatu,  cum  virgis 
ad  statuam  ligatus  modicum  verberetur.  Est  enim  plus  venia 
dignus  dictus  accusatus  cum  in  juramento  caespitat ,  quam  si 
factum  quantumcumque  modicum  apud  eum  fuerit  deprehensum. 
Item  quando  communiter  dicitur,  quod  für  vel  alter  maleficus 
privatus  est  jure  suo ,  hoc  non  est  sie  intelligendum ,  quod 
numquam  concedatur  sibi  purgatio,  quia  sie  est  jure  suo  pri- 
vatus, quia  lestimonium  pro  jure  alterius,  cum  sit  infamis,  ferre 
non  potest. 

313.  De  furtis  et  pignoribus  Christ ianorum 
per  Judaeum  perditis.  (H.  71.  A.  25.17,  B.  3T^  1. 
C.  14^  7.-8.  D.  68\  l.K.  155\  1.)  Sententiatum  est  in 
Nausedlicz,  quod  si  cum  rebus  alienis  alicui  res  propriae 
subtractae  fuerint  et  ille  de  hoc  tacuerit ,  nee  coram  vicinis 
vel  officialibus  judicii  debito  tempore  furtum  publicaverit,  res 
alienas  solvet.  Item  Judaeus  in  Nausedlicz  judicem  et  ju- 
ratos ad  domum  suam  ducens  ostendit  eis  foramen  tecti,  per 
quod  dixit  sibi  christianorum  pignora  esse  subtracta.  Christiani 
ergo,  cum  quaererent  a  Judaeo ,  quot  perdidissent  pignora  et 
ille  respondisset,  undecim,  protestatione  de  hujusmodi  fecerunt 
confessione  petentes  pro  eis  sententiam.  Cum  Judaeus  cum  pi- 
gnoribus eorum  res  proprias  non  amisisset,  utrum  ipsis  ad  solu- 
tionem  pignorum  non  obligaretur.  Quo  audito  Judaeus  repli- 
cavit:  cum  pecuniam  suam  in  pignoribus  ablatis  res  suae  non 
similiter  subtractae  sint  et  postea  per  moram  bonam  addidit, 
quod  cum  pignoribus  Christianorum  de  rebus  propriis  sibi  peplum 
et  pallium  sint  recepta.  Quaesitum  est  ergo,  quid  sit  juris  in 
hoc  casu.  Et  respondelur  diffinitive,  quod  Judaeus  tenelur  ad 
solutionem  pignorum:  allegatio  enim  perditionibus  pecuniae  quam 
Judaeus  perdidit  in  hoc  casu,  pro  eo  non  facit:  quia  res 
propriae  sunt  hie  recipiendae,  quae  separatae  sunt  a  pignoribus 
et  distinctae.  Debuit  etiam  Judaeus  statim  ad  interrogationem 
Christianorum,  quod  res  proprias   perdiderit    respondisse,    unde 


144 

tarda  cont'cssio,  (|iiain  posl  inorain  de  rclxis  pi-opriis  aniissis 
uiiqiiis  tacit,  sihi  iioii  proücit,  qiiia  pcrix'iidiliir,  quod  ra|)li()so 
ex  eil  risli  anorii  m  proteslaliuiie  noii  ex  verilatis  sciciiliu  ud 
ipsnm  est  inolns.  Trodrsl  lamcn  inorosa  tonrossio,  si  lioiiio 
indiiliari  sc  pclcrcl  doiicc  p(;isj)ic(!r('t  res  pr(»j>rias,  si  ex  eis 
aliquas   pcrdidisscl, 

lU  1 .  De  I"  u  r  l  i  s  c  rn  l  i  s  ratio  n  e  q  u  o  r  u  m  e  ni  e  n  d  a 
quandoque  non  solvilur.  (II.  TP.  A.  28.  18.  B.  31". 
1,  C.  ll«.  9,  I).  09".  1.  K.  155''.  2.)  Homo  bonae  famae 
in  Broda  Uuguricali  die  lorensi  in  domo  quadam  rotas 
curriis  noii  plerie  perleclas  eiuit :  (juas  die  tertia  ruslicus  quidani 
s«j)erveniens  arreslavil  ,  diccns  eas  de  curia  sua  sublraclas. 
Quaeritur  ergo  etc.  Super  quo  sentenliatum  est :  Ex  quo  probus 
et  üdehs  est  homo,  qui  rotas  emit;  ille  qui  rotas  impetil,  si 
juraniento  confirmaverit,  eas  resliluet  et  nullain  emendam  judici 
solvet. 

315.  Quod  actio  furti  transit  ad  heredes.  (II. 
A.  25.  18.  — 19.  B.  31".  2.  C.  14».  10.— 12.  D.  09».  2. 
K.  155^.  3.)  Biislicis  de  Ilulein  sententiatum  est:  Si  servus 
vel  filius  faniilias  furtum  commiserit  actio  est  in  dominum  vel 
in  palrem  pro  eo  quod  ipsos  de  furto  pervenit  et  simiiiter  actio 
furti,  quia  rei  habet  persecutionem,  hcredem  furis  obligat,  et 
idem  erit  in  eaeleris  successoribus  post  mortem  furis  obser- 
vandura, 

316.  De  furlo  lanae.  Item  si  ex  lana  furtiva  vesti- 
menlum  feceris,  vestis  erit  furtiva  et  veslem  dominus  lanae  re- 
petere  debet  et  pofest. 

317.  De  furtis,  rapinis  etspoliis  quantum  ad 
excusationern  frivolam.  (H.  Tl»».  A.  25.  20.  B.  31'. 
C.  14^  13.  D.  69\  3.  K.  155^  4.)  In  Tisch  n  o  wicz  cum 
nequam  hoaiini  pro  maleficiis  esset  oppidum  interdictum,  asso- 
ciati  sunt  sibi  tres  alii  malefuctores ,  qui  quatuor  mulierem 
quamdam,  quam  feria  secunda  de  B  r  u  n  n  a  causa  fori  veniebat 
in  Tischnowicz  vestibus  et  rebus  suis  aliis  spoliaverunt.  Quo 
facto  intraverunt  simul  villam  Strassaw  niulier  autem  per  aliam 
viam  in  Strassaw  veniens,  ipsos  ibidem  per  judices  et  juratos 
pro  spolio  rerum  suarum  capi  procuravit.  Quorum  unus ,  non 
ille  qui  a  Tischnowicz  exclusus  fuit,  excusare  se  volens  talia 
protulit  verba  :  Bene  .verum  est ,  quod  fui  cum  istis  tribus, 
qui  mulieri  res  siias  per  spolium  abstulerunt  per  me  ipsum 
nihil  inaii  feci  sed  volui  sociis  nieis  spolium  defendere  sed 
non  polui.  Quaeritur,  utrum  talia  verba  sulTiciant  ad  ejus  accusa- 


145 

tionem.  Et  respondelur,  quod  hujusmodi  excusalio  frivola  est 
imo  ex  ore  proprio,  quia  dixit  se  infuisse  spolio  et  etiam,  quia 
illam,  cui  Tis  ch  n  0  wi  c  z  inhibitum  est  socios  suos  notninavcrit, 
contra  se  scnlenliam  fieri  meruit  capilalem.  Et  hie  collige,  quod 
mala  societas  obest. 

318.  De  furto  juvenis,  qui  est  minor  annis  et 
de  aetate  dis  cretioiiis.  (11.  T2^  A.  28.  21.  B.  3P.  C. 
14^  1-3.  D.  69''.  3.  K.  155''.  4.)  Rustici  de  Ilostyera- 
dicz  talem  proposuerant  casum:  Quidam  de  nostris  super  quem- 
dam  juvenem  coram  judicio  quaerimoniam  movit,  quod  in  po- 
merio  suo  ipsum  in  fructibus  suis  damnificaverit  ad  octo  grossos. 
Juvenis  vero  respondens  fatebatur,  quod  tantum  sibi  receperit 
quatuor  poma.  Petiverunt  itaque  informari :  utrum  actor  in  re- 
stitulione  quatuor  pomorum  debeat  contentari,  vel  reus  octo 
sibi  grossos,  quos  in  quaerimonia,  cum  damnum  taxaret,  nomi- 
navit,  solvere  teneatur.  Quibus  diffinitive  responsum  fuit,  quod 
de  juvenis  aetate  principaliter  est  videndum,  et  si  inventum 
fuerit  documentis  et  probationibus  legitimis,  quod  annos  qua- 
tuordecim,  qui  anni  pueritiae  reputantur,  in  quibus  homo  nee 
compos,  nee  usum  plenae  rationis  habens,  nee  inter  bonum  et 
malum  sufficienter  discernere  sciens  judicatur,  non  transegerit, 
lunc  virga  disciplinae  a  parentela,  vel  suis  tutoribus  debet 
corrigi  pro  excessu  supradicto,  et  per  hoc  est  tarn  actori, 
quam  judici  satisfactum.  Si  vero  aetas  dicti  juvenis  annos 
XIV  excesserit,  ita,  quod  annum  XV"'",  in  quo  anni  dis- 
cretionis  intrant,  attigerit:  tunc,  quia  fassus  est  in  pomerio 
quatuor  poma  se  recepisse  et  ex  quo  verisimile  est,  aliis  vi- 
cibus  cum  idem  pomerium  pro  recipiendis  fructibus  subintrasse, 
si  actor  juramento  suo  comprehendere  praesumpserit,  quod 
damnum  in  pomerio  sibi  per  ipsum  juvenem  illatum  ad  VIII 
grossos  se  extendat,  eosdem  VIII  grossos  sibi  solvere  tenetur, 
Judici  vero  secundum  consilium  juratorum  satisfaciet  pro  emenda. 
Item  propter  confessionem,  quam  juvenis  fecit,  de  quatuor  pomis 
non  est  sententialiter  condemnandus.  Necessarium  est  enim, 
quod  confessus  in  jure  legitimae  sit  aetatis,  ita,  ut  in  judicio 
Stare  possit;  nam  in  bis  confessionibus  infra  aetatem  legitimam 
conslitutis  soluto  damno  subvenitur,  nam  ipsorum  aetas  igno- 
rat,  quid  expediat  in  hac  parte. 

Capituluan  €le  g^ladiis. 

319.  De   gladiis  solvendis.     (H.    72.   A.  26.    1.  B. 
31".  1.  C.  14\  5.D.  70^  2.  K,156«.4.)  Antiquum  jus  civitatis 

10 


140 

hübet,  (jiiod  (iliulliis  jx'nliliis  iion  sohihir  prcliosiiis,  (|iiiim  nun 
rcrtoiic  v^rossoniin.  yMlri,nms  clijuii  sc  «rlndimn  pcrdidissc;,  ad 
pelilioiUMii  illiiis,  cnjns  liiil ,  ()I)liii(;l)il  ptM-dilionciii  junimcnlo 
corpondi ;  et  simililcr  solvciis  gludium  cum  Itrlone  conipellit 
aliiiiii   n<I  obtiiu'iidiiMi  jiirnnKMifo^   (piod  ^lil(]ill.s   riieril  Inuli  vuloris. 

320.  De,  {Ti-jitiji  la  ci  (',  11  (1 51  pro  |)()('iia  capitis. 
(II.  72''.  A.  20.  2.  U.  :]\\  1.  C.  14''.  7-10.  i).  70'.  '^.  K. 
156''.  1.)  .hirali  Iraclaiilcs  de  hoc,  (piod  in  jiirihiis  origina- 
libiis  scribilur:  Si  vcro  talem  cxpiirofalioiiem  liabcrc  iKMpiiverit, 
capilc  piiiiialur,  vel  sccini(him  nrnliam  jiidicis  il  juralorum  emcn- 
del:  ex  hoc  habetur,  quod  talis  ji^ratia  non  est  referendn  ad 
XXX  niarcas,  ila,  (piod  in  illis  gruUn  iiat  homicidae  iiiio  phis 
quam  XXX  niarcas,  si  habet,  solvet  et  tarnen  adhuc  gra- 
liain  conseqnilur,  quia  caput  et  vitani  salval.  Item,  si  autem 
lidejussorem  homicida  posuit  et  timens,  quod  expurgare  se  non 
posset,  evasil,  ille  ne  capite  punielur,  sed  secundum  gratiam 
Caput  rediinet,  sc  cum  triginla  niarcis  componet.  Capitis  enim 
poena  et  ejus  redemtio  tantum  refertur  ad  reum  et  homicidam,  quia, 
sicut  jura  dicunl,  poenale  restringenduin  est  et  poena  tantum 
suos  teuere  debet  auctores;  in  omnibus  enim  causis  jura  semper 
proniora  debent  esse  ad  absolvendum,  quam  ad  condemnandum. 

321.  Qw^ndo  eadem  gratia  sit  facienda.  (H.  72''. 
D.  70  ^  4.  C.  14''.  11.  vel  ut  sup.)  Rustici  de  Raus  eins 
scripserunt  sie:  Duo  nostri  concives  ad  invicem  contendentes 
ambo  se  mutuo  vulneraverunt.  Cum  autem  gravius  laesus  in  alium 
egisset,  respondit,  se  vim  vi  repulisse.  Quod  cum  pace  per 
judicem  edicla  termino  praefixo  probare  deberet,  accidit ,  quod 
inleriin  quidam  cognatus  actoris  de  dicto  reo  conquaestus  est, 
se  per  ipsum  in  campo  quatuor  vuhieribus  vulneratum,  de  quo 
negans  petivit  expurgationem  juridicam  sibi  concedi.  Ad  quam 
faciendam  iterum  judicatus  fuit,  usque  ad  terminum  suprascrip- 
tum,  quo  instante  coram  judicio  comparens  ulriusque  actoris 
quaerimoniam  se  obtulit  secundum  justitiam  evasurum.  Sed  probi 
homines  amici,  tam  actoris,  quam  rei  interloquentes ,  reum  ad 
hoc  eorum  induxerunt  consilio,  quod  actorem  gratiae  beneficium 
consequi  debeat  ipso  jure.  Super  quo  responsum  fuit,  cum  in 
omni  emenda  facienda  sit  gratia,  quod  actores  reo  gratiam  facere 
debent.  Et  si  fortassis  iiimis  pertinaces  et  graves  existentes 
ex  animi  duritia  illam  temperare  nollent  jurati  secundum,  quod 
expedire  viderint  ipsam  consideratis  causae  circumstantiis  mo- 
derabunt.  Unde  cum  in  juribus  originalibus  scribatur  de  ho- 
micida vel  invasore  donius,  si  expurgationem   habere  nequierit, 


147 

capitc  piiniatiir,  vel  secundum  gratiam  judicis  et  juratorum  ci- 
vitatis cmendet:  niiillo  polius  Uli,  qui  ad  cxpurgandum  vel  iniio- 
centiam  ostendendum  se  obligat,  non  est  gratia  deneganda.  Potest 
tarnen  actor,  si  reum  in  graliam  recipere  reciisat,  peterc,  quod 
se  purget,  vel  alio  modo  sicut  jiistum  fuit,  mundum  faciat  et 
hanc  Petitionen!  judex  admittet.  Si  aiitem  ea  tacita  reiun  in 
gratiam  suscipit,  cogendiis  est,  quod  graliam  sibi  exliibeat  pro  jure. 
322.  üe  hereditatum  emtionibus,  venditio- 
nibus,  traditio  nib  US  et  impetitionum  disbrigatio- 
n  i  b  u  s  i  n  g  e  n  e  r  e.  (D.  70  ^.)  Judex  et  jurati  de  B  o  s  k  o  w  i  c  z  ad 
consilium  venienles  viva  voce  de  modo  resignationis  et  impelitio- 
nis  bereditatum  quaesiverunt  et  de  ipsarum  venditionibus  et  em- 
tionibus casum  talem  in  scriptis  exhibuerunt :  Quidam  babens 
cum  suo  domino  molendinum,  qui  ex  consensu  domini  sui  medium 
molendinum  suum  omni  eo  jure,  quo  possedit  et  tenuit,  rite  et  ratio- 
nabiliter  vendidit  excipiendo,  quod  molendinum  praedictum,  cum 
esset  situm  sub  piscina,  emens  cumpiscina  et  cum  aquaeductibus,  qui 
vulgariter  „f  1  u  tr  y  n  n  e'-'  dicuntur,  nil  disponere  nee  cum  reforma- 
tione  eorumdem  haberet.  Cum  quo  quidem  jure  idem  emens  dictum 
molendinum  emit,  dans  vendenti  denarios  testimoniales  duos 
halenses  et  potum  testimonialem,  qui  vulgariter  ,,leykauf" 
dicitur,  cum  pluribus  fide  dignis  praesentibus  et  dictum  potum 
bibentibus;  tandem  tertia  die  sequenti  per  impetum  aquae  plu- 
vialis  dicta  piscina  per  dictae  aquae  excrescentiam  et  actionem 
rupta  et  destructa  fuit,  quod  molendinum  molere  non  potuit 
neque  potest.  Unde  discretioni  vestrae  supplicamus  quatenus 
nos  quicquid  juris  super  eodem  facto  sit,  si  emens  molendinum 
solvere  debeat,  prout  emit  vendenti,  et  si  vendens,  prout  exce- 
pit  et  promisit,  quod  emens  cum  piscina  et  cum  aquaeductibus 
nil  disponere  baberet,  cum  ipse  eo  jure  tenuisset  exceplioncm 
hujusmodi  disbrigarc,  libertäre  debeat  pro  juris  sentenliam  cu- 
retis  informare.  Quibus  responsum  fuit  sie :  Hereditatum  re- 
signatio  est  coram  judicio  contestato  in  publico  facienda.  Et 
hoc  ideo,  si  ad  hereditatem  resignandam  vel  personam  resignan- 
tem  alicui  competat  aliqualis  jurisdictio,  ille  per  impetitionem, 
resignationem  probibeat:  quod  si  conlingat,  non  admittatur  re- 
signalio,  nisi  prius  fiat  impetitionis  disbrigatio.  Facta  autem 
resignatione,  qui  possessor  bereditatis  ipsam  anno  et  die  te- 
nuerit  et  libere  ab  impetitione  possedit:  impetitio  postea  per 
quemcunupie  facta,  cassa  est  et  vana.  Infra  autem  dictum  tempus, 
quod  conlinet  praescriptionem,  quae  in  jure  civili  est  annua  et 
diurua,  tenelur  venditor  emlori    hereditatem  resignatam  ab  om- 

10* 


14S 

iiihns  impclilioiiihjis  dishii^nro.  Impolnis  clinm  ,  f<i  posl  im- 
prlilionnn  tiulinn  iiiiiio  et  die  conliniK;  rpiievcrit,  nci-  (uiisuiii 
impclilionis  judiciiililer  Iractavcril,  riilionc  pracscriplioiiis  in- 
vcnionlo  priviil)ilur  ipso  jmc  Insiipcr  in  leslimoiiiimi  rcsif^nalioiiis 
seniii(liiiii  rDiisncliKlinciu  jiMlicii,  in  quo  iil  rcsiVriaiio,  jiidici  jii!^ 
siiuin  in  \v\  in  lot  dcnaiiis  csl  solvi'ndnin.  üiide  al)  aclii  jiidicis 
dicilur  rosijj:iiali() ;  viMulens  viürn  i)rini()  hcredilalcm  in  manus 
judiiis  assitiiiat,  qni  eam  iillcrins  cmlori  rcsi<rnat.  Super  casu 
aiilcin  sn*i|)l()lenus  ohialo,  qni  respirit  enilioncni  et  vendilionem, 
dilVinitnni  l'uit ,  (juud  eniens  niolendinnin  enilioneni  ralarn  habere 
debet;  vendens  auleni  rationo  exceptionis ,  quam  de  piscina  et 
caualibus  aquarnm  per  se  inlerposnit,  et  ad  (jnain  voliinlarie  sc 
astrinxit,  cum  lalis  exceplio  promissum  quodannnodo  includat 
et  omne  promissum  in  debilum  cadat:  debet  emenli  molendinum 
ab  impcdimenlis  piscinae  et  canalium  cximere.  Et  de  heredi- 
tatibus  vendilis  quaere  infra   in  hoc  capilulo. 

323.  De  r  esigna  tio  ne  h  ered  i  t  a  tum  et  disb  r  i  ga- 
tione.  (II.  TS**.)  Qui  heredilatem  et  praecipue  exlra  muros 
civitatis  sitam  alleri  coram  judicio  resignat,  debet  eum,  si  petit, 
cautione  üdejussoria  de  hoc  securum  facere,  quod  tempore  prae- 
scriptionis  currente  ab  impetilionibus  juris  ipsam  sibi  disbriget. 
Sed  non  opportet,  quod  a  manu  violenta  seu  potente  eandem 
sibi  protegat  et  defendat. 

324.  Ad  idem  qua n tum  ad  resignationem.  (11. 
74.  A.  27.  3.  B.  3P.  2.  C.  ^5^  1-5.  D.  7\\  2.  K.  16^  3.) 
In  Broda  Ungaricali  civis  quidam  ebrius  existens  in  taberna 
noctis  tempore  coram  duobus  juratis  bona,  quae  habebat  mo- 
bilia et  immobilia  alteri  resignavit.  Mane  vero  facto  cum  de 
hoc  negaret  et  jurati,  quod  in  ebrietate  usum  rationis  non  ha- 
bens,  hoc  fecisset  testarentur.  Qu^esitum  est  ab  adversario, 
utrum  in  possessionem  bonorum  sibi  resignatorum  non  sit  per 
judicem  mittendus.  Super  quo  diffinitum  fuit,  quod  actus  ju- 
diciarii,  praecipue  tarnen  in  causis  civilibus,  puta  contractibus, 
venditionibus  et  emtionibus  et  consimilibus,  diurno  tempore 
sunt  habendi,  et  quidquid  fit  in  talibus  deliberatione  praehabila, 
ab  Ulis,  qui  usum  rationis  liabent,  ratum  est  servandum.  Unde 
dicta  resignatio  ab  ebrio  facta  de  nocte  tamquam  inefficax  de 
jure  non  procedit.  Dicit  enim  regula  juris:  Quidquid  calore 
iracundiae  fit  vel  dicitur,  non  prius  ratum  est,  quam  ex  perse- 
verantia  apparueril,  judicio  animi  fuisse.  Ebrius  autem  sicut  et 
iratus  animi  Judicium  habere  non  videtur.  Alia  regula  dicit: 
Omnia  quae  animi  destinalione  agenda  sunt,    non    nisi  vera  et 


149 

certa  scientia  perfici  possunt.  In  obligalionibus  aiitem ,  quae 
ex  maleficio  nascuntiir  secus  est ;  unde  ßi  ebrius  homicidiutn 
vel   furtum  committit,.  ipsum  ebrictas  non  excusat» 

325.  De  hereditatum  resignatione.  Quod  re- 
signatio  et  traditio  soliim  coram  judice  fieri  de- 
bent.  (II.  74«.  A.  27.  4.  B.  32\  1.  C.  15«.  5»  D.  71^ 
1.  K.  160''.  3.)  Hereditatum  traditio  solum  fieri  debet  coram 
judice  et  juratis :  unde  quod  resignationes  mensarum  panum  et 
macellorum  fieri  consueverunt  coram  magistris  pistorum,  car- 
nificum,  quando  in  czecbis  sive  sectis  suis  se  congregant,  hoc 
nullam  juris  obtinet  firmitatem.  Non  sortitur  eliam  vigoreni 
juris,  quod  censuales  in  limitibus  judicii  civitatis  residentes,  cum 
vendunt  domos  et  hereditates  suas,  ipsas  coram  dominis,  quibus 
censuant,  resignant^  sufTicit  enim,  quod  coram  domino  census 
fiat  venditionis  publicalio,  quod  vulgariter  dicilur  „Urkund.'' 
Resignatio  vero,  quam  praescriplio  sequitur,  est  tantum  coram 
actuato  judicio  facienda. 

326.  De  resignatione  et  tra^itione  factis  ta- 
cita  veritate.  (H.  74\  A.  27.  5.  B.  32^  C.  15».  8-9. 
D.  7P.  2.  K.  160^  1.)  Zdenko  de  Klobuk  cum  tem- 
pore pestilentiae  domum  suam  Heinrico  vendidisset  et  pe- 
cuniam  venditionis  suis  creditoribus,  qui  tamen  propter  hoc 
cum  liberum  non  dimiserunt,  apud  Heinricum  deputasset 
(odka^al)  domo  coram  judicio  non  resignato  a  Klo  buk  extra 
terram  recessit.  Heinricus  vero  domum  inhabitans  postquam 
duobus  annis  in  ipsa  habitasset  et  cuidam  Gaysiiprecht  o, 
cum  quo  vinum  propinaverat,  in  quadam  summa  pecuniae  inde- 
bitatus  fuisset  domum  ipsam  (prima  pecunia,  pro  qua  eam  eme- 
rat,  creditoribus  Zdenkonis  non  soluta)  diclo  Gaysilprechto 
coram  roborato  judicio  servatis  juris  solennitatibus  pro  suis 
debitis  cum  alias  eidem  solvere  non  haberet,  publice  resignavit. 
Quo  facto  Heinricus  viam  universe  carnis  est  ingressus. 
Gaysilprechtus  autem,  postquam  anno  cum  dimidio  domum 
praescriptam  sine  impetitione  tenuisset,  supervenit  Zdenko, 
quem,  cum  creditores  sui  per  Heinricum  dum  viveret  de  pe- 
cunia, pro  qua  domum  praenotatam  emerat,  de  ipsorum  debitis 
non  pagati  judicio  convenissent,  Gaysilprechtum  praenotatum 
iu  causam  trahens  pro  se  petivit  sententialiter  diffiniri,  cum  Hein- 
ricus pecuniam,  pro  qua  domum  ab  ipso  emerat,  creditoribus, 
quibus  eam  deputaverat ,  et  quibus  ipsam  solvere  promiserat, 
non  dederit,  cum  etiam  ipse  domum  praescriptam  Heinrico 
non  resignaverit :  utrum,  non  obstante  quod  Gaysilprechtus 


(lomuin  iiiitius  jiisti;  .sil)i  r('si<>^nii(iitii  iillra  uiiiitiiri  occnpaverit, 
tniii  liiiiliiiii  u  ri'sioiiiilioiic  Icf^iliiiu;  facla  pur  verum  licrcdi'iii 
|)riu\s(:ripiis  iMirriil  creditorcH  siii  noii  (Icht'iiiit  prinn'iialilcr  ndliiic 
de  vulorc  ditlue  doinns  di'.  cormii  dtbilis  cxpcdiif.  (iaysil- 
prerliUis  viro  rfsioiialioiifiii  et  piacsi  ripliomiii  iil  su|)('riiis 
cxpriiniliir  in  coiitrariiini  allc^avit  et  iiiira.  Sciileiitialiiin  est 
i^iliir  |)(T  consilinm,  quod  G  u  y  si  1 1)  r  (?  eli  l  ii  s  iioii  tani(|uaiii 
Ihmh's  et  vcrns  posscssor,  svd  ma^is  laincpiain  ()((ii|)alor  doinuin, 
(|uain  li  e  i  nr  i  eil  s  latila  vcrilalo  coiilra  jiisliliam,  ex  eo,  quod 
peciiniam,  {)r()  (pia  ipsain  einerat,  crcdiloribiis  Z  d  cn  ko  ii  is  non 
persoh  it,  nee  per  Z  d  e  n  k  o  n  e  m  sibi  resij^nala  lnil,  eideiii  G  a  y  s  i  I- 
preclilo  resignaverat,  minus  jusle  iuliabilavil,  nee  eiirreiilc!  vero 
praeseripliüiiis  lempore  possedit.  Quare  sccundiim  Zdeiikonis 
pelilionemde  valore  saepediclae  domus  ercdilores  ejusdemdedebilis 
eoriim,  propler  qiiae  domus  primo  fiiit  vendila,  sunt  pagandi.  Non 
ürmalur  enim  Iraclu  lemporis,  quando  de  jure  ab  iuilio  non  sub- 
sislit.  Et  ad  idem  requirc  infra  sub  titulo,  quod  pracscriplio- 
uem  cxeludit  lacita  veritas. 

327.  De  h e r e d i  t a  t i b u s  q u a n t u m  ad  p r a e s c r i p- 
tionem.  (11.  75.  A.  27.  G.  B.  32".  2.  C.  15^  10.  lb\  1. 
D.  72  •\  1.  K.  IGO^.  2.)  A  die,  qua  hereditas  coram  judicio 
resignalur,  est  computanda  praescriplio,  et  non  a  die,  qua  eur- 
renle  praescriplionis  tempore  hereditas  vel  ejus  possessor  fuerit 
impelitus.  Unde,  si  hereditas  a  die  resignalionis  anno  et  die 
sine  impelilione  possideatur,  sive  tempore  medio  pluries  impe- 
tatur,  dummodo  quaelibet  impetitio  ad  plenum  disbrigetur; 
semper  anno  et  die  a  resignatione  finitis  impetitio  facta  postea 
non  valebit. 

Et  iiotandum,  quod  illam  diem,  quae  additur  anno,  aliqui 
recipiunt  pro  VI  septimanis,  quae  faciunt  terminum  peremto- 
rium,  quo  aliquis  citatur  tertia  vice  duobus  edictis  praemissis ; 
aliqui  recipiunt  eandem  diem  pro  die  (naturali)  juridica  annum 
praescriplionis  proxime  subsecuta ;  aliqui  recipiunt  eam  pro  die 
naturali,  quae  LH  seplimanas  pro  anni  spatio  computatas  se- 
quitur  immediate;  talis  enim  dies  annum  complet  sicut  patet 
dies  in  Kaiendario  numeranti.  Nota,  quod  dicendum  est  se- 
cundum  veritatem,  quod,  cum  annus  compleatur  per  illam  diem, 
quae  additur  Lll*""^  septimanis ;  dies  praescriptionis,  quae  additur 
anno,  est  illa  dies,  quae  est  principium  sequentis  anni ,  sicut 
verbi  gratia :  si  resignatur  hereditas  die  circu/ncisionis ,  quae 
est  die  dominica,  tunc  praescriplio  terminatur  anno  sequenti 
in  die  circumcisioiiis,  quae  erit  l'eria  secunda;    et  si    impetitio 


151 

fieret  in  eadem  feria  secunda,  vigorem  haberei.  Insuper,  si 
dies  bisexliiis  additur  anno,  illa  dies  eliain  tempori  praescrip- 
tionis  est  addenda ;  nam  actio  temporis  praescriptionis  polius 
est  laxanda,   quam  restringenda. 

328.  De  hereditatibus  quomodo  praescriptio 
interrumpatur,  (H.  75.  A.  27.  6.  B.  32^  1.  C.  15^ 
2-4,  D.  72  ^  1.  K.  160^  2.)  Si  contra  allegantem,  per 
tempus  praescriptionis  quiete  hereditatem  sine  interruptione  se 
tenuisse  sufficienter  probata  fuerit  interruptio,  praescriptio  non 
tenebit.  Interriimpitur  autem  praescriptio,  quandoque  per  inun- 
dationeni  aquarum,  sicut  si  hereditates  aquis  vicinae  in  tantum 
inundatione  perfundantur,  quod  possideri  perceptione  frucluum 
non  possint.  Quandoque  etiam  interruptio  fit  per  dejectionem 
vel  expulsionem,  et  quandoque  per  proclamationem  et  prote- 
stationem  coram  judice ,  vel  illo,  cujus  interest,  et  per  violentiam 
occupatione  factam,  et  hoc  praecipue,  quando  violentus  possessor 
est  absens  et  conveniri  non  potest  ex  ah'qua  causa.  Item  per 
Solutionen!  debitae  pensionis,  sicut  si  aliquis  censum  determi- 
natum  de  domo  conventa  pluribus  annis  solvat,  non  potest  pro- 
bare, quod  ex  praescriptione  domus    hujusmodi    ad    se  spectat. 

329.  Quod  violentus  occupator  non  praescri- 
bit.  (H.  75.  A.  27.  6.  B.  32^  1.  C.  15^  4.  D.  72^  2. 
K.  leO**.  2.)  Rusticis  de  Chunicz  sententiatum  est:  Vio- 
lentus etiam  occupator  licet  multis  annis  bona  teneat  heredi- 
laria,  tamen,  quia  violentia  legibus  est  contraria,  cessante  vio- 
lentia  per  verum  heredem  a  bonis  hujusmodi  repellitur,  nee 
per  praescriptionem,  si  eam  allegaverit,  poterit  se  lueri.  Pos- 
sessor enim  malae  fidei  nullo  tempore  praescribit,  de  perceptis 
etiam  tempore  violentiae  heredi  satisfaciet  ipso  jure;  debet 
enim  ipse  heres  violentam  possessionem  occupantis ,  quamdiu 
duraverit,  annis  singulis  sub  protestatiöne  solemni  coram  judi- 
cio  publicare. 

330.  De  praescriptionibus  hereditalum  et  Ur- 
kund.  (H.  75 \  D.  73 ^  1.)  De  Auspicz  scriptum  est  sie: 
Soror  enim  conquaesta  est  de  fratre,  quod  qualuor  marcas  sibi 
dederit,  pro  quibus  hereditatem  emerit,  addens  aliquid  de  sua 
pecunia,  ita,  quod  tota  hereditas  emta  ad  eam  pertinere  deberet. 
Et  postquam  frater  quatuor  annis  hereditatem  possedit,  morluus 
est  in  peslilentia ,  hereditatem  ipsam  pueris  suis  coram  testi- 
bus  ad  hoc  vocatis  disponendo.  Modo  soror  petit  pro  se  sen- 
tentialiter  dictari ,  cum  ipsa  testamentum  reclamet,  et  testes  ido- 
neos,    qui    et  emtioni  modo  praemisso    faclae    interfuerint,    et 


1^4 

iiuTcipolmii  I)il»(Mln(,  liiihcrc.  [»osscl  cl  sinjj^iilis  nnnis  de  cm- 
lioiic  |)rii(.Mlirlji  per  Indiiiii  siiiiiit  pro  ca  fiicla,  jiidici  ü  r  k  ii  ii  d 
(lodfrit  et  prolüslalioiicin  ii»UT|)osiieril :  nlniiii  per  cosdi-in  (lictaiii 
luMcdilaliiii  iioii  (li'l)fal  Icj^ilimc  ohiincic.  riicii  milt'iii  IValris, 
(|iiil)us  liiMcdila.s  i-sl  lc<;ala,  slalminl  leslcs  de  disposilionc  hc- 
rrdilalis  per  [)alriMn  loniin  in  ultima  volunlale  eis  lucla,  et 
(piacriiiit,  si  lales  pro  eis  lesleiiliir:  iilnim  lieredilas  ad  eos  non 
sil  li'slameiilalilt'r  devolnla,  |)()liiis  (piaiii  ad  sororcm  dchcal  pcr- 
liiuM-c.  Circa  liuiic  casiiin  jiirali  poinkTavcriiiit ,  (jiiod,  (piando 
pars  advcrsa  poleslalem,  judicem  adeundi  et  pro  causa  placi- 
tciiuli  habet  cum  adversario ,  tunc  proicslalio  per  Urknd 
faiia  parum  valct  •,  cum  aulem  dicla  polcslas  al)esl,  parli  tunc 
prolestalio  inlcrposita  de  placilis,  quaudo  facultas  l'uerit  liaben- 
dis,  benc  valet,  dummodo  advenienle  opporlunitate  Judicium  iu- 
clioölur.  Urkund  vel  fit  occulte  vel  pul)lice.  Si  occulte, 
ila,  quod  ejus  nolilia  ad  illum,  cui  debet  obesse,  non  perve- 
niat,  non  videtur,  quod  sibi  noceat,  si  aulem  publice,  ita,  quod 
per  judicem  parti,  contra  quam  fit,  significetur-:  tunc  quamdam 
probabilitalem  inducit;  non  tamen  praescriptionem  tollil,  nisi  citalio 
legitima  partis  adversae  et  actus  judicialis  more  debito  subse- 
quatur.  Item  cauti  esse  debent  judices  ,  quod  cum  Urkund 
recipiunt,  parti  dicant:  Adversarium  tuum  cita ,  et  in  causam 
trabe,  antequam  praescriptio  jus  luum  exlinguat.  Itcm  praescriptio 
a  die  traditionis  et  resignaliouis  hereditatis  coram  judice  facta 
inilium  capit,  et  non  a  die  venditionis  et  emtionis;  et  ex  bis  sen- 
tentiatum  est  pro  pueris  fralris:  si  pater  eorum  possidendo  legi- 
time praescripsit,  testamentum  ejus  sufficienter  probalum  stabit. 
331.  Quod  praescriptio  quandoque  tollit  jus 
hereditarium.  (H.  76.  A.  27.  9.  B.  33^  1.  C.  15\  8. 
D.  73''.  1.  K.  IGP.  1.)  Rusticus  quidam  in  Restawicz  ^) 
moriens  bona,  quae  reliquit,  tribus  filiis  suis  legavit  inter  ipsos 
aequaliter  dividenda ;  senior  itaque  filius  se  de  bonis  hujusmodi 
inlromittens  mediocri  fratri  suo  partem  mediam  eorum  dedit; 
junior  autem  ad  partes  remotas  declinans,  et  cum  post  octo 
annos  tempore  pestilentiae  reversus  fuisset,  fralrem  seniorem, 
qui  uxorem  et  pueros  reliquerat,  intestatum  decessisse  inveniens, 
petivit  a  fratre  mediocri  partem  bonorum  ex  lestamanto  patris 
eum  conlingentem.  Qui  respondit ,  quod  paratus  esset  secnm 
dividere  ea  justo  modo.  A  consobrina  vero  sua,  scilicet  relicta 
fratris  senioris  praemortui,  cum  similiter  portionem  suam  repe- 


^)  D.  Petrus  de  Boskowiez. 


loa 

teret,  respondit,  quod  nihil  de  suo  habcret,  imo  tanlum  bona 
per  maritum  suum  sibi  dimissa  cum  ejus  pueris  possideret. 
Petens  insuper  pro  se  sententialiler  inveniri ,  cum  et  marilus 
ipsius  et  ipsa  cum  pueris  suis  pluribus  annis  sine  impelilione 
talia  bona  quiete  tenuisset,  utrum  eis  per  aliqiiem  posset  de- 
certari.  Super  quo  diff'inilum  fuit,  quod  petitio  talis  relictao 
et  puerorum  non  est  admittenda  •,  sed  de  bonis  per  patrem  trium 
filiorum,  quae  duo  fratres  inter  se  distribuerunt,  dimissis  ju- 
nior! filio  debet  pars  sua  tertia  ab  utraque  partibus  assignari, 
unde  relicta  et  pueri  sui  tantum  super  parte  tertia  fratris  se- 
nioris  praescripserunt,  fratri  vero  juniori  super  parte  sua  talis  prae- 
scriptio,  si  tamen  aliud  non  obstat,  nullum  praejudicium  generavit. 

332.  In  q  u  i  b  u  s  p  r  a  e  s  c r  i  p  t i  o  1  o  c  u m  non  habet. 
(H.  76  ^  A.  27.  10.  B.  33  ^  2.  C,  16  ^  1.  D.  73  ^  2.  K. 
162  \  1.)  Ad  loca  diversa  sententiatum  est,  quod  vias  justas 
et  antiquitus  usitatas,  stratas  regias,  semitas,  plateas,  interstitia 
domorum,  pro  aquarum  deflexu  facta  planities  et  territoria,  la- 
pidum  fractiones,  arenarum  et  argillarum  fossiones,  et  quaevis 
alia  terrae  spatia  quantum  ad  villana  campestria  et  silvana,  si 
universitatis  sunt ,  et  reipublicae  ac  utilitati  communi  ab  an- 
tiquo  deservire  consueverunt :  nemo,  nisi  de  consensu  principis 
hoc  faciat,  appropriare  sibi  potest.  Unde  talia  obstruens,  occu- 
pans,  prohibens,  impediens  vel  qualitercumque  sibi  usurpans  et 
ascribens  nulla  licet  etiam  temporis  longissimi  praescriptione 
poterit  se  tueri:  cum  semper  mala  Tide  rem  possideat  alienam.  Talis 
etiam  infidelis  possessor  malae  fidei  non  solum  a  communi,  imo  pri- 
vata  persona  communitalis,  cui  de  hoc  constiterit,  poterit  accusari. 

333.  Adideminquibus  praescriptio  locumnon 
habet.  (H.  76.  A.  27.  lO.B.  33^  2.  C.  16^  2-3.  D.  74«.  1.  K. 
162^.2.)  A  collectis  contributiouibus,  steuris  et  quibuscumque 
civilibus  oneribus  per  superius  dominium  vel  rectores  plebis 
communitati  impositis  solvendis  non  potest  se  aliquis  praescrip- 
tione quantumcumque  longa  tueri.  In  solis  enim  hereditatibus 
et  non  in   causis  aliis  praescriptio  locum   habet. 

334.  De  hereditatibus  quantum  ad  obligationem. 
(II.  76.  A.  27.  11.  B.  33^  3.  C.  16^  4.  D.  74^  2.  K.  162^4.) 
M  a  r  t  i  n  u  s  de  B  i  s  e  n  c  z  obligavit  P  e  t  r  o  agros  cultos  quos- 
dametquosdam  incultosproXXX  marcis  usque  ad  certum  annorum 
numerum  per  ipsum  tenendos,  quibus  nondum  praeteritis  M ar- 
tin us  pecuniam  Pelro  offerens  agros  sibi  restitui  petit  ab 
eodem.  Petrus  vero  ultra  sorlem  concessam  requirit   a  M  a  r- 


I5( 

tiiio  {xMisidiicru  (IclMliiiri  v\  co ,  (juaiii,  quod  laborihus  gra- 
>il)n.s  jioros  iiuiiUos  uiJivit  et  fniclirt'ros  reddidil,  sc  usserit 
mcrnisso  i'l  inIVu.  Sii|mi'  i\uo  diiriiiiliiiii  fiiil,  (piod  allcj^Hlioiie 
l'o  I  r  i  iioii  (»hslaiilf  soilciu  roiiccssioiiis  a  M  a  r  t  i  ii  o  rccipcre  et 
agros  sil)i  (IcIkI  IiIxtos  icsioimrc-  (jnia  pro  Ial)()ril)iis  et  cxj)L'nsis, 
quos  et  quas  in  cidluris  «grorum ,  quos  fecit  arabiles,  se  dicit 
expciidisse,  IVuciiis  per  aiiiios  obli^alionis  per  ipsiim  i)ercepli 
sibi   salislVcisse   ralioiialiililcr  judicaiitur. 

:V.\'k  Ad  idcm.  (II.  77.  A.  27.  12.  H.  33\  3.  C.  IG".  5. 
I).  7  1".  3.  K.  1()3''.  1.)  Si  hereditas  plunhiis  obli^^ala  fucrit  crc- 
diloribiis,  qiiormu  iimis  aliis  non  retpiisilis  ij)saiii  vcndal,  aller 
trcdilüruni,  si  volucrit  enilore  repulso  de  beredilale  pro  illo 
tainen  |)raeliü,  ])ro  quo  vendila  fuit,  se  iiilroinillere,  poliierit 
pleno  jure. 

330.  De  li  er  edila  til)  US  oblig^alis  qua  n  tum  ad 
t  er  min  um  solutionis.  (II.  77.  A.  27.  12.  B.  33  ^  3.  C.  IG«. 
6.  D.  74».  3.  K.  1G3^  1.)  Gostellien  sib  us  juralis  senten- 
tialum  est:  Si  hereditas  obligata  creditori  per  debitorem,  an- 
lecjiiam  lenuinus  inslet  solutionis,  pro  pecunia  vendalur  parala, 
creditor  statim,  nisi  debitor  caulione  suflieienti  vel  pignore 
aequivalenli  cum,  quod  usque  ad  adventum  terniinum  suslineat 
certificet,  de  suis  debilis   est  pagandus. 

337.  De  heredi ta tibus  obligatis  sub  usura  vel 
sine  usura,  quando  sint  vendendae.  (II.  77.  A.  27. 
12.  B.  33^  I.e.  1G'\  7-10.  D.  74^  5.  K.  163^2.)  Pro  rustico 
cujusdam  villae  civis  quidam  de  Wissaw  ad  judaeos  pro  no- 
niinala  pecunia  fidejussit ;  et  cum  dicti  civis  et  rusticus  ex  eo, 
quod  jiidaei  de  suis  statim  volebant  debitis  pagari,  coram  judicio 
super  hujusmodi  casu  contenderent,  sententialiter  diflinitum  fuit, 
quod  rusticus  civem  a  fidejussione  redimere  deberet.  Rusticus 
vero  dicens,  se  pecuniam  in  praesenti  paratam  habere  non  posse, 
sed  hereditatem  suam  ipsi  civi  pro  fidejussionis  absolutione 
obligare  velle,  jurati  de  Wissaw  petiverunt  informari :  ulrum 
tali  facta  obligatione  civis  hereditatem  eandem  sicut  de  here- 
ditatibus  aliis,  quae  obligantur,  consuevit  fieri  anno  et  die  in 
pignore  debeat  servare,  vel  statim  ipsam  liceat  sibi  vendere  et 
se  de  judacorum  dcbito  et  usura,  quae  accrescit,  quotidie  libe- 
rare.  Quibus  rescriplum  fuit  :  Si  fidejussor  apud  judaeos  pre- 
cihus  potest  efficere,  quod  super  hereditatem  principalis  debi- 
toris  üomine  pignoris  suum  debitum  volunt  habere,  bene  qui- 
deui ;  .^in  autem  exlunc  statim  fidejussor  ipse  de  eadem  se  in- 
Iromillens    hereditale,    ipsam    per    VI    septimanas    lenebit  super 


i55 

per  XIV  (lies  iiilromissionem  et  tentionem  hujusmodi  coram  ju- 
dicio  publicando;  et  si  facta  triiia  publicalione  debilor  princi- 
palis  ipsum  a  judaeis  iion  absolverit ,  statim  beredilalem  vendere 
poterit,  se  ipsum  a  debito  principali  judaeoriim  et  usurarum 
voragine  rediinendo.  Nee  per  hoc  commuiii  juris  consuetudini, 
quae  habet,  quod  hereditas  obligala  anno  et  die  servanda  est, 
in  pignore  derogatur. 

Hoc  enim  intelligendum  est,  cum  obligatio  lit  voluntarie 
et  non;  cum  ad  ipsam  faciendam  aliquis  compellitur,  sicut  fac- 
tum est  in  proposito  rigore  justitiae  et  ordine  judiciario  me- 
diante,  et  praecipue  cum  debilum,  pro  quo  obligatur,  hereditas 
est  judaeorum,  supra  se  usuram  recipiens.  In  tali  enim  casii 
illi,  qui  hereditatem  obligavit,  augmentum  usurae  anno  et  die 
majus  faceret  damnum,  quam  servatio  hereditalis  generet  sibi 
hierum.  Unde  circa  obligationes  hujusmodi  statutum  tale  ge- 
neraliter  est  observandum:  Si  aliquis  homo  alteri,  non  habens 
mobilia,  hereditatem  suam  pro  debitis,  non  compulsus  ad  hoc, 
per  formam  juris  obligaverit,  talis  hereditas  anno  et  die  in 
pignore  est  servanda ,  postea  vero  trina  coram  judicio  facta 
pronunciatione  vendi  potest.  Si  vero  per  Judicium  aliquis  com- 
pellitur, ille  suo  juramento  obtinere  debet,  quod  res  mobiles 
habere  non  possit,  et  quod  necessitate  cogente  hereditatem 
talem  suo  obliget  creditori^  hoc  enim  facto  creditor,  cui  he- 
reditas obligatur ,  hereditatem  hujusmodi  de  ipsa  se  intro- 
mittens  tribus  vicibus  eam  coram  judicio  publicabit,  et  postea 
illi,  cujus  est  hereditas  et  qui  sibi  eam  obligavit,  si  eam  ha- 
bere voluerit,  tamquam  inquilino  potius,  quam  alicui  alleri  pro 
aliqua  summa  pecuniae  census  nomine  per  annum  et  diem  ex- 
ponet;  si  vero  eam  habere  noluerit,  tunc  alteri  cuicumque 
ipsam  eodem  modo,  ut  praedictum  est,  exponere  potest;  et  si 
hujusmodi  currente  termino  hereditas  talis  ab  ipso  liberata  non 
fuerit ,  ipsam  postea  libere  vendere  potest  cuicumque.  Qua- 
liter  autem  faciendum  sit  de  hereditate  pro  debito  obligata 
usurario,  superius  est  expressum. 

338.  De  hereditatibus  quantum  ad  appropria- 
tionem.  (H.  77.  A.  27.  13. B.  34^  1.  C.  16\  S.D.  75^  l.K. 
164^.  1.)  Hereditas  si  pluribus  creditoribus  per  hastulam, 
vulgariter  dictam  „span^%  ordinarie  fuerit  appropriata,  quamvis 
primus  creditor  debitorem  induciet,  tarnen  secundus  vel  tertius 
ipsum  de  hereditate  pellens  eam  potest  vendere  vel  aliomodo 
in  deuarios    convertere;    de    hujusmodi    tarnen    denariis    primus 


15G 

crcdilor  mili»  scciiinifcs  de  suis  dchilis  csl  png-imdus.  Sic 
s  e  li  l  L>  II I  i  a  ( II III   ('  s  l   j  ii  r  ii  (  i  s   in   II  n  I  c  i  n. 

'M\[).  (j  II  ii  Ii  ( (' r  ii  (' r  (  (I  i  I  ii  s  vA  possessio  u  d  i  p  i  s- 
calur.  (II.  78.  A.  27.  II.  15.  lU".  I.C.IO''.  S.  I).  75 ".  2.  K. 
1  ()  1  ■,  2.)  Tt'in|K)ic  pcslilciiliiK!  riislici  i\c  U  r  c  Im  ii  iiiloniiali 
siiiil,  (piod  luTCMÜlas  vcl  possessio  n(lij)is(ihir  ab  aiilcct'ssoribiis 
conjmulis  pcrsoiiis,  (jiiaiidoqiie  ex  Icslaineiilo  et  quaiidoque  ex 
iiiU'slalo;  S('i\  per  exlraneam  persoiiain  iioii  adipiscilur,  nisi  per 
liberaiti   doiialioiiein. 

1^  10.  {)  II  0  (1  ii  e  r  e  d  i  [  a  s  j)  o  lest  j)  e  r  a  1  i  ii  in  p  o  s s  i- 
dcri.  (Ii.  78.  A.  27.  15.  B.  3  l".  2.  C.  !()'•.  4-7.  D.  75  ^  3.  K. 
1G4".  3.)  Hiislicis  eisdein  iiileiro<^aiiliI)iis  dilliiiilive  respon- 
sum  est,  (piod  possidet  ali(juis  lieredilaleni  vel  rem  aliam  noii 
solum,  si  ipse  persona  propria  possideat,  sed  eliani,  si  ejus  no- 
mine possessione  rei  aliquis  sit ,  licet  eliam  ille  ejus  juri  sub- 
jeclus  non  sit,  qualis  colonus  est  vel  inquilinus,  per  eos  quo- 
que,  apud  quos  deposucrat  aliquis,  aut  qiiibus  commodaverat, 
ipse  possidere  videlur.  Solo  animo  possessio  retinetur,  quam- 
vis  nee  ij)se  sit  in  possessione,  neque  alius  ejus  nomine,  tarnen 
si  non  relinquit  de  possessionis  animo  sed  postea  reversurus 
inde  recesserit,  qui  relinere  possessionem  videlur.  Male  autem 
possidet  qui  vi  vel  clam  possessionem  subripuit  et  etiam  ille, 
qui  rogavil  aliquem,  quod  eum  in  poss^^ssionem  rei  mitteret ;  et 
contra   iiium  agitur  causa  possessionis  recuperandae. 

341.  De  h'ereditaria  successionetestamenta- 
liter  procedente  utruin  perdotalitiumimpediatur 
et  quo  modo  succedat  testamentum,  et  de  Urkund  ut 
patct.  (II.  78.  A.  27.  16.  B.  34^  2.  C.  16^  8-9.  D.  75\  3.  K. 
164".  4.)  Casus  est  talis:  Heinricus  condidil  testamentum 
et  sie  disposuit ,  quod  quidam  ager  situs  in  campis  villae 
PurkAvan  hereditarie  et  successive  per  lineam  masculinam 
a  descendentibus  ab  eo  possideri  deberet  ita,  quod  üliis  ejus 
mortuis  proximus  consanguineus  et  senior  eundem  agrum  pos- 
sideret,  quo  sublato  de  medio  alius  consanguineus  senior  et 
postea  iterum  senior  in  infinitum.  Accidit  ergo^  quod  senior 
fdius  successit  in  agro  et  uxorem  duxit,  cui  vice  dotis  istum 
agrum  donavit  coram  judice  et  scabinis  in  Klobuk  et  uxor 
ipsa  coram  eisdem  judici  et  scabinis  donationem  bujusmodi  est 
proleslala  dans  denarios  judiciales,  nihil  sciens  de  testamento 
supradiclo.  Modo  viro  mulieris  mortuojn  pestilentia  sine  be- 
rede veiierunt  consanguinei  lestaloris  volentes  ipsam  privare 
per  justiliam  agro  illo,  et  scabini  de  Purkwan   senteiiliaverunt 


i57 

pro  ipsis  et  pro  parle  teslaloris  ac  descendentium  ab  eo.  Pars 
vero  mulieris  provocavit  ad  scabinos  in  Klo  buk,  qui  au- 
ditis  parlibus  et  protestalione  mulieris,  qua  dicit,  quod  marilus 
ejus,  quando  iturus  esset  aquisgrani  coram  consanguineis  suis, 
quos  invitaverat,  praedictam  donationem  iiullo  contradicente  in- 
novaverit.  De  quo  cum  secundario  protestata  fuerit,  pro  mu- 
liere  senlentiam  tulerunt,  a  qua  consanguinei  teslatoris  ad  con- 
siliarios  Brunn  ens es  appellaverunt.  Quaeritur  ergo  primo,  quae 
praedictarum  sentenliarum  plus  justitiae  sit  conformis.  Et  se- 
cundo  dato ,  quod  fdii  teslatoris ,  qui  sunt  tres ,  ordinarie  in 
agro  succedunl  et  landem  ipsis  defunclis  quilibet  eorum  beredes 
relinquat,  cujus  filii  beredes  ante  alios  praescriplum  agrum 
debeant  possidere.  Et  tertio,  quam  vim  babeant  in  jure  denarii 
judiciales  ,  qui  „Urkund"  Yulgariter  nominanlur.  Super  primo 
islorum  diffinilum  fuit,  quod  sentenlia  juralorum  dePurkwan 
efficax  est  et  justa.  Cum  enim  marilus  dedit  uxori  agrum  pro 
dole  in  alio  judicio,  quam  in  quo  ager  situs  est.  Est  enim 
Situs  in  limitibus  judicii  de  Purkwan.  Est  autem  pro  dote 
dalus  in  Klobuk  cum  eliam ,  quod  plus  ad  rem  facit  ma- 
rilus donationem  uxori  faclam  non  coram  judicio  solemniato 
in  Purkwan,  sed  tanlum  in  concivio  innovaveril,  quamvis  con- 
sanguinei  praesentes  sub  silentio  boc  transiverunt  et  uxor  pro- 
testata boc  fuerit,  tamen  adbuc  teslamenlum  primo  disposilum 
in  suo  rubore  permanebit.  Insuper  si  dictae  donationis  inno- 
vatio  coram  actualo  judicio  facta  fuisset,  adbuc  tanlum  illis 
consanguineis,  qui  praesentes  eam  non  reclamassent  et  non  aliis 
absenlibus  praejudicium  generassent.  Ad  secundum  autem  dictum 
fuit,  quod  mortuo  ultimo  filio  non  ejus  fdii,  nisi  seniores  fue- 
rint,  slatim  succedunl  in  agro,  sed  potius  fdius  senior  a  quo- 
cunque  primorum  fdiorum  fuerit  generalus.  Unde  sicut  teslator 
disposuit ,  quod  semper  senior  filius  agrum  possideret,  eodem 
modo  in  tali  possessione  filiorum  fdii  scilicet ,  qui  seniores 
fuerint,  sibi  succedunl.  Sed  ad  terlium  dictum  est ,  quod  de- 
narif  judiciales  absolute  jus  non  generant,  nisi  super  jure  ob- 
tinendo  aliqualiler  atlestenlur. 

342.  De  successio  ne  hereditaria,  quodcessanle 
teslamentt)  iterum  r  evertitur.  (H.  79.  A.  27. 18.  B.  34^ 
3.  C.  16^  10.  D.  76^  1.  K.  165\  1.)  Jurali  de  Klobuk 
proposuerunt  sie:  Quidam  de  nostris  legavit  domum  suam 
Omnibus  successive  a  fdiis  suis  descendcnlibus  per  lineam  mas- 
culinam.  Morluis  ilaque  talibus  omnibus  masculis  in  pestüenlia, 
muliebribus  vero  aliquibus  supervivenlibus ,    quaeritur,  utrum  ad 


158 

ipsjis  (liiMa  donius,  (luno  per  tcslalorcm  eis  Irp^ala  noii  fiiil, 
sil  Iicrt'dilaric  di'voliila.  Super  quo  (lillitiilurn  riiil,  (jiiod  lic(!t 
iion  i'X  ordiiuiliouc  Itslaloris,  laiiieii  ex  jiiic  siKccssioiiis  Iicre- 
(lilarie  dicla  doimis  ad  imilieres  supcrslilcs  diiiosiiliir  pcrliiicrc; 
iiiui  c'iiiiii  dispositio  leslaniciiti  in  hoc  rasii  niortc  iiitervenicnle 
idicriiis  jtroii'dere  iion  |)()ss('l,  convciiiciis  csl,  (piod  jus  hcrc- 
dituriuni   i|)siun   Icslainciiluin   ordine   dcbilo   conscqualur. 

.'M3.  Ollis  dcbeat  dividcre  bona  Iiercd  i  la  ri  a. 
(II.  79.  A.  27. 19.  ß.  34«.  3.  C.  IG''.  ll.D.  7G».  2.K.  1(53".  3.) 
Si  diio  liercdcs  l)()na  pracdcccssonim  siionini  infcr  so  dchcaiil  di- 
vidore,  limc  ad  sciiiorem  sieul  ad  j)nideiili()rcin  jx-rliiicl  (iJNidcrc  et 
ad  minorem  special  parlem,  quam  volucril  eligerc  ipso  jure. 

341,  Q  u  0  m  0  d  0  d  e  b  e  a  u  l  I)  o  n  a  d  i  v  i  d  i  h  e  r  e  d  i  l  a  r  i  a. 
(II.  79.  A.  27.  19.  B.  34".  3.  C.  lü^  12.1).  70^  3.  K.  1G3^3.) 
Alberto  sub  peslileiilia  morluo  cum  uxor  ejus  Johannem 
in  marilum  duceret  senlenlialum  fuit  si  propter  secundas  nup- 
tias maier  de  bonis  communibus  suam  terliam  vobierit  excipere 
parlem,  illa  in  bonis  mobilibus,  si  sunl,  est  sibi  danda.  Cum 
enim  semeu  patris  et  memoria  remaneret  in  pueris  et  non  in 
uxore,  ralionabilius  est,  quod  bona  permanenliora,  sicut  sunt 
immobilia   et  beredilaria,  pueris  assig-nenlur. 

345.  De  h  er  edita  tibus  et  successionibu  s  filio- 
rum  iegitimorum,  natura lium  et  adoptivorum. 
(H.  79.  A.  27.  20.  B.  34«.  1.  C.  17<\  i.  D.  76\  4.  K.  164\  5.) 
Jurali  de  Budespicz  verbolenus  proposuerunt  hunc  casum: 
In  villa  quaedam  tempore  pestilenliae  ruslicus  quidam  bene  dives 
est  mortuus  intestatus.  Et  quia  reliquit  quosdam  fdios  legi- 
limos  et  quosdam  naturales,  quos  ex  concubina  generavil,  et 
legitimi  simpliciler  ab  hereditate  et  bonis  mobilibus  per  palrem 
relictis  naturales  volunt  excludere.  Ideo  pelimus  de  jure  liujus 
casus  informari.  Quibus  responsum  est,  quod  filii  legitimi  in 
omnia  bona  per  patrem  relicta  secundum  juslitiam  succedunt. 
Est  tamen  pium  et  quodammodo  ralionabile,  quod  legitimi  natu- 
ralibus  misericordiler  subveniant  invictus  et  amictus  necessitate. 

346.  Qui  heredes  sinl  legitimi  et  qui  non.  (H. 
79.  A.  27.  21.  B.  34^  1.  C.  17^  3.  D.  76^  I.  K.  164\  1.) 
Pueri  vivente  uxore  legilima  alicujus,  ex  concubina  per  eundem 
generali  non  sunt  legitimi,  nee  cum  heredibus  legilimis  in  bonis 
parenlum  percipiunt  portionem.  Unde  secundum  jura  quadru- 
plex  est  stalus  filiorum.  Quidam  sunt  naturales  et  legitimi  ut 
illi,   qui  nascuntur  ex  legilimo  matiimonio,  quod  est  legitimum 


I 


J59 

secundum  rem  et  rationem  sive  approbationem  ecclcsiae ;  alii 
vero  sunt  naturales  non  legitimi,  ut  qui  nascunlur  ex  concu- 
binis;  alii  vero  sunt  legilimi,  tantum,  ut  qui  per  adoptionem 
filii  ediciunlur.  Alii  vero  nee  naturales  nee  legitimi,  ut  qui 
ex  damnato  coitu  nascuntur,  scilicet  ex  adulterio  et  incestu : 
et  inter  istos  primi  filii  bona  parenlum  polissime  possidebunt. 

347.  Qualiter  heres  probare  se  debeat  esse 
legitimum.  (H.  79.  A.  27.  21.  B.  34^  1.  C.  17^  3.  D. 
76''.  2.  K.  164^,  1.)  Cum  cives  de  Radisch  quaesissent 
qualiter  heres,  cui  objectum  fuit,  quod  non  esset  legitimus,  pro- 
bare se  debeat  esse  legitimum,  instructi  sunt,  quod  legitimi 
filii  sunt,  qui  ex  legitimis  matrimoniis  procreantur,  sive  matri- 
monium  sit  verum  sive  putatum,  dummodo  contrabentes  publice 
et  solemniter  contrahent  et  impedimentum  ignorent.  Unde  ad 
probandam  legitimam  filiationem  prodest  confessio ,  parentum 
puta;  si  sunt  servi  sufficit  ad  probandum  confessio  vicinorum 
veterum  quorumcumque,  bonae  famae  hominum  duorum  cujus- 
cumque  sexus,  qui  asserant,  quod  parentes  illius  cui  objicitur, 
semper  se  habuerint  et  reputaverint  legitime  conjungatos. 

348.  De  hereditatibus  legitimis  quorum  pa- 
rentes divorticiantur.  (H.  79^  A.  27.  21.  B.  34\  1. 
C.  17  ^  5.  D.  76^-  3.  K.  164^  1.)  Si  vir  vel  mulier  in  facie 
ecclesiae  legitime  conjuncti  credunt  se  stare  in  vero  matrimonio 
et  tamen  non  stant,  tandemque  forte  cognatione  carnali  vel 
spirituali,  vel  justa  causa  faciente  canonice  ab  invicem  divor- 
tiantur ;  omnes  pueri ,  quos  ante  divortium  genuerunt,  in- 
cluso  et  illo,  quem  mulier  habet  in  utero,  si  praegnans  divor- 
tiata  fuerit,  legitimi  sunt,  et  in  bonis  parentum  heredilariam 
habent  portionem.  Fides  enim,  qua  parentes  credebant  se  simul 
habitare  legitime,  quamvis  ignorantur  illegitime  habitaverint, 
pueros  legitimat:  unde  ignorantia  in  hoc  casu  peccatum  excusat. 

349.  Utrum  pueri  intempestive  nati  h credit a- 
riam  cum  aliis  pueris  habeant  portionem.  (H.  80^ 
A.  27,  22.  B.  34\  2.  C  17«.  6-7.  D.  77\  1.  K.  165  ^  5.) 
Licet  jura  quarumdam  regionum  velint,  cum  virgo  impraegnata 
per  XXXIX,  mulier  vero  impraegnata  per  XL  tantum,  vel 
ad  plus  una  super  addita  septimanas  pueros  in  uteris  secundum 
naturam  portare  debeant ,  si  puer  non  completo  isto  tempore, 
scilicet  mature  vel  post,  quod  vulgariter  dicitur :  „czu  spat 
odir  czu  frue^',  natus  fuerit,  portionem  heredilariam  non 
habebit:  tamen  jus  tale  secundum  consuetudincm  ab  antiquo 
servalam  corruptela  est  potius  censenda.    Unde  puer  ex  paren- 


tibus  lopilimc  conjnffniis  sivc  mnnc  sivo  Inrdc  procrrnlus  por- 
tioncni  i|)suiu  licrcdilarie  ronliii^cnlc  non  cartbit;  cum  ciiiin 
priiis  Ncl  jtosi  misii  iioii  slcl ,  |)('r  iimi  iiu  oiiNciiiciil«^'  liüc 
siio  juro  de  di'bilo  privurelur. 

',\^)0.  De  s«i  (•  cess  io  n  c  bcrcditaria  pucrorum  et 
inraulium.  (II.  80".  A.  27.  22.  H.  35".  1.  C.  17".  8.  I). 
77".  2.  K.  105''.  1.)  Midier  beredilaria  a  proji^eiiilo- 
ribiis  nd  se  devoliila  possidens  bona,  si  de  viri,  quem  lefri- 
liine  duxerit,  seiuiiic  piicniin,  in  cujus  pnriu  morialur,  g^inucrit, 
puer  ideni  si  lanlo  (empöre  \ixeril  ,  quod  oculos  apjtericns 
qualuor  parietes  domus  pcrspcxcrit,  bonorum  parenlum  per 
nuUrem  reliclorum  parliceps  eril,  eoque  defuncto  bona  lam 
pueri  (juam  malris  ad  palrem  beredilarie  perlinebunl.  Sic 
senlenliatum   est  rusticis   cujusdam  villae. 

351.  De  successione  hereditaria  filiorum  spe- 
cial ilcr.  (II.  80".  D.  77".  3.)  Tempore  peslilenliae  in  villa 
quadam  prope  Ilulein  quidam  dives  moriebalur  ruslicus  duas, 
quibus  bona  sua  mobilia  et  immobilia  non  pauca  disposuit,  re- 
linqiiens  fdias,  quarum  una  probum  et  boneslum  duxit  virum, 
alia  vero  cum  quodam  vago  seu  levi  et  inutili  persona  matri- 
monium  contraxit.  ölodo  quaerunt  consanguinei  dictarum  fiiia- 
rum,  ulrum  possessiones  per  patrem  ipsarum  eis  dimissae  non 
debeant  ad  illam  tantum  spectare,  quae  probum  maritum  duxit, 
ita,  quod  secundae,  quae  scurram  duxit,  de  bonis  mobilibus 
porlio  media  tribuatur.  Super  quo  diffinitum  fuit:  Licet  mo- 
tivum  consanguineorum  adeo  sit  rationabile,  quod  in  locis  plu- 
ribus  lenealur  pro  jure,  tarnen  secundum  statuta  privilegiorum 
regalium  civitatis  Brunn  ensis  tam  hereditates,  quam  bona 
mobilia  praescriptis  filiabus  per  patrem  legata  inter  ipsas  sunt 
aequaliter  dividenda.  Scribitur  enim  in  dictis  privilegiis ,  quod 
in  arbitrio  viduae  fdiae  vel  ncptis  cujuslibet  civium  est,  nui)ere 
vel  non  nubere  cuicumque  velit,   absque  quolibet  impedimenlo. 

352.  De  hereditaria  successione  qua n tum  ad 
masculum  et  feminam,  quantum  ad  urkund  et  quan- 
sum  ad  t  er  min  um  placitandi.  (H.  80.  A.  27.  23-26.  B. 
35".  2.  C.  17".  10.  D.  77  ^  1.  K.  166".  2.)  Sententiatum 
est  in  Wissaw  ad  requisitionem  domini  episcopi  Olomu- 
censis  et  juratorum  ibidem,  quod  mortuis  parentibus  in  bonis 
eorum  relictis,  heredes  tam  femellae  quam  masculi  jus  here- 
ditarium  obtinebunt.  Item  sententiatum  est  eis,  quod  quamvis 
heredes  viventibus  parentibus  super  bona  ipsorum ,  quod  eis 
morienlibus  ad  ipsos  devolvantur,  nee  jus,  quod  vulgariter  „Ur- 


161 

kund"  dicitur,  dent,  nee  exactionem  seu  contributionem  de  bonis 
bujnsniodi  solvant;  tarnen  adhuc  bona  repelere  possunt  lalia 
pleno  jure.  Item  sentontialum  est  cisdeni :  Si  haeredes  petunt 
induciari ,  debenl  per  jutlicem  et  juralos  a  primo  judicio  ad 
secundura  et  a  secundo  ad  tertium,  quod  inquirant,  quos  pro 
occupatione  bonorum  ad  ipsos  haereditarie  devolutorum  habeant 
et  debeant  impetere  via  juris. 

353.  De  haeredibus  adoptivis.  (H.  SO''.  A.  27.  26. 
B.  35».  3.  C.  17^  2.  D.  77^  2.  K.  167^  3.)  Sub  pesti- 
lentia  sententiatum  est  juralis  de  Budespicz,  quod  haeredibus 
carens  potest  sibi  puerum  vel  pueros  virilis  vel  muliebris  sexus 
in  haeredes  adoptare  ,  et  ipsos  bonorum  suorum  successores 
et  possessores  constituere.  Et  eodem  modo  haeredes  habens 
potest  ipsis  alios  pueros  adjungere  et  pares  de  jure  facere, 
contradictione  consang-uineorum  suorum  qualibet  quiescenle. 

354.  De  haereditaria  successione  ab  intestato. 
(H.  80''.  A.  27.  27.  B.  35^  2.  C.  17^  3-5.  D.  77'».  3.  K.  167^) 
Tempore  pestilentiae  jurati  de  Chremisir  scripserunt  sie:  Qui- 
dam  ex  nostris  concivibus  sine  haeredibus  obiit  intestatus:  uxor 
autem  ejus,  cum  se  de  bonis  intromisisset,  ea  possidens  vocavit 
patrem  et  matrem  dicens  ad  eos:  „Sentio  me  vivere  non  posse. 
Bona  per  maritum  meum  mihi  dimissa  vobis  do,  petens  ut  animae 
meae  memoriam  habeatis."  Qua  defuncta  sacerdos  quidam,  frater 
carnalis  mariti  praemortui,  allegat  bona  praescripta  ea  de  causa, 
quod  frater  suus  et  uxor  ejusdem  decesserint  absque  haeredibus, 
ad  eum  esse  devoluta.  Pater  vero  relictae  mortuae  sententiari 
petivit,  utrum  bona  per  fdiam  suam,  ad  quam  transiverunt  justo 
successionis  titulo  et  quae  sacerdos ,  ea  vivente  rationisque 
compote  existente  non  impetivit  sibi  et  uxori  suae  donala, 
possint  sibi  per  quempiam  decertari.  Qua  sententia  ad 
consilium  juratorum  delata,  cum  ea  pendenle  pater  vita  functus 
sit,  mater  adhuc  superstes  querit,  utrum  bona  per  ejus  filiam 
sibi  data  non  potius  ad  eani,  quam  ad  sacerdotem  praedictum 
debeant  pertinere  et  infra.  Quibus  sententiatum  fuit,  quod  se- 
cundum  privatum  jus  et  locale  civitatis  Brunnensis  mater 
relictae,  et  non  sacerdos,  frater  mariti,  dicta  bona  possidebit. 
In  juribus  enim  originalibus  civitatis  scribitur  sie:  „Si 
autem  is,  qui  moritur,  non  habuit  uxorem  vel  liberos  et  sine 
testamento  et  ordinatione  rerum  suarum  decedit,  bona,  quae 
reliquit,  proximo  haeredi  suo  cedant."  Ergo  per  contrarium,  si 
uxorem  habuerit  vel  liberos,  illis  tamquam  haeredi  proximo 
bona  cedant.    Et  sicut  maritus  res  legarc  potuit  cum  vixit,  sie 

11 


lixor    riini    (loniiriiiiiH    rcnim    iid    ciiiii    tnirisivil  ,    res    (lis[K)(i(Tß 
|)Olnit,  ut  (U'trevil. 

3  5  f) .  De  h  a  0  r  0  (1  i  l  »  r  i «  p  ü  r  l  i  o  n  e  et  s  u  c  c  e  s  s  i  o  n  e 
})  a  r  c  u  (  u  in  e  t  p  u  e  r  u  r  ii  in  e  t  d  e  s  e  c  u  ii  d  i  s  n  u  p  l  i  i  s.  (II.  81. 
A.  27.  28.  B.  .'^5".  :\.  C.  l'K  (I.D.  7S».  1.  K.  105".  4.)  De 
C  Ii  r  i  s  a  II  s  proposilns  est  casus  talis:  Mulicr  vidiia  iiiiaiii 
habons  et  liliiiiii  ^  (|ii(>iii  lanupiaiii  primo^eiiitum  plus  aiiiaiis  de 
subsluiitin,  quam  comniunein  liahchal  cum  pueris,  agrum  sihi 
salvat,  iiiliiloniiiius  in  honis  aliis  portione  sua  dehita  specialiter 
depulavit,  Sed  cum  posl  hreve  Iciiipus  idcm  lilius  vila  fuiictus 
esset,  et  maler  ad  scruiidas  nn|)lias  Iraiisivissct,  qiiacsilum  est 
pro  parte  üliae  ,  uinmi  aocr  IValri  sno  dalus,  tam  ex  ejus 
morle,  quam  ex  malris  nupliis  non  sit  ad  eam  liacredilarie  de- 
Vülutus.  Malre  in  contrarium  alleganle,  cum  secuudas  a  lej^e 
concessas  de  jure  poterit  celebrare  nuptias,  utrum  per  hoc  jure, 
quando  ad  dictum  a^rum  ex  obitu  filii  sibi  compelat,  sit  frau- 
data ,  cum  jnra  concorditer  se  debeanl  compati,  et  unum  per 
aliud  non  extingui.  Super  quo  dilTinilum  fuit,  ex  quo 
filia,  quando  mater  vidua  agrum  dedit  filio  probibendo  non  im- 
pelivit,  suft'icil  secundum  jus  civitatis,  sicut  consuevit  fieri  de  bonis, 
quae  pater  inleslalus  decedens  uxori  reliquit  et  pueris,  quod 
agri  terlia  pars  matri,  duae  vero  iiliae  cedant. 

356.  De  successione  haercditaria  ab  intestalo 
puerorum  iiniuspatris  etplurium  matrum.  (H.  81''. 
A.  27.  29.  B.  35^  3.  C.  llK  7.  D.  78«.  2.  K.  165^)  Vir 
intestatus  moriens  et  pueros  ex  pluribus  uxoribus  per  ipsum 
generatos  relinquens,  si  ultima  uxor  supervivens  cum  pueris 
suis  a  bonis  sequestrata  fuerit ;  quamdiu  in  sede  viduitatis 
sederit  propriis  cum  eorum  bonis  pueros  reget,  qui  si  annos 
discretionis  non  dum  habitis  domino  vocante  ab  hoc  mundo 
transierint,  bona  ipsorum  ad  malrem  spectabunt,  sicut  et  e 
converso  matre  eorum  vidua  mortua  ejus  bona  ad  ipsos  de- 
volventur.  Transaclis  autcm  annis  discretionis  pueri  cum  eorum 
bonis  disponendi  liberam  habent  facultatem.  Item  si  mater  ma- 
ritum  duxerit ,  bona  puerorum  quocumque  tempore  decesserint, 
non  ad  ipsam  ,  sed  ad  pueros,  quos  pater  de  prioribus  uxo- 
ribus generavit,  haereditarie  pertinebunt:  omnes  enim  hujusmodi 
pueri  ununi  habuerunt  patrem,  a  quo  dicta  bona  radicaliter  pro- 
cesserunt.  Sic  sententiatum  est  juratis  de  ßroda 
ungaricali. 

357.  De  successione  haereditaria  ab  intestato, 
utrum    sacerdos    cum    fratribus    laicis    haeredita- 


163 

riam  habeat  portionem.  (H.  81  ^  D.  78 ^)  In  Broda 
ungaricali  moriebatur  civis  intestatus  tres  relinquens  filios  laicos 
et  quartum  sacerdotcni  non  beneficiatum,  nee  a  domo  patris  per 
Patrimonium  separalum.  Pro  quo  sententialum  fuit,  quod  idem 
sacerdos  in  bonis  paternis  cum  fratribus  suis  laicis  baereditariara 
eam  de  jure  contingentem,  debet  pcrcipere  portionem  \  quam  etiam, 
si  in  jure  civili  sibi  denegaretur,  spiriluali  judicio  obtineret. 

358.  De  successione  haer  edi  ta  ria  ab  intestalo, 
utrum  filii  fratris  cum  eorum  patruis  participes 
esse  debeant  baeredi t a tis.  (H.  81^  A.  27.  30  B.  3b^. 
1.  C.  17 ^  9.  D.  78^  2.  K.  165''.  2.)  Si  lilius  a  bonis  patris 
per  dotem  non  divisus  uxorem  duxerit,  de  qua  pueros  gene- 
ravit,  et  tandem  moriatur,  patre  superstile ,  qui  postea  alios 
filios  relinquens  intestatus  decedat:  quaeritur,  utrum  pueri  talis  filii 
cum  eorum  pratruis  haereditariam  habere  debeant  portionem,  El 
respondetur  diffinitive ,  quod  pueri  talis  filii  aequam  cum 
patruis  suis  habere  debent  portionem;  sed  sive  unus  sit,  sive 
plures  fuerint,  solum  unam  parlem,  illam  videlicet,  quae  ad 
patrem  eorum  perlinuisset,  percipere  tenebuntur.  Sic  senten- 
tiatum  est  ad  interrogationem  rusticorum  de  quadam  villa. 

359.  Quod  frater  patris  ad  bona  relicta  pro- 
pinquior  est  haeres,  quam  frater  matris.  (H.  82^.  D. 
78''.  3.)  Ad  petitionem  rusticorum  de  Strucz  ^)  sententiatum 
est,  quod  marito  et  uxore  pueris  carentibus  et  intestatis  morien- 
tibus,  bona,  quae  relinquunl,  potius  ad  fratrem  mariti,  sicut  ad  hae- 
redem  propinquiorem  transeunt,  quam  ad  fratrem  uxoris.  Et 
eodem  modo  intelligitur  de  fratrum  haeredibus  eorumdem,  seu 
aliis  de  patris  progenie  existentibus  quibuscumque.  De  bonis 
tarnen  maternis  lege  sententiam  sequentem 

360.  Quod  in  bonis  maternis  quandoque  suc- 
c  e  d  u  n  t  p  r  o  p  i  n  q u  i  matris.  (H.  82  ''.  D.  79  ^.  1 .)  Jurati 
de  Budespicz  proposuerunt  hunc  casum :  In  villa  quadam 
nostro  juri  subjecla  quidam  viduus  propria  bona  habens,  quan- 
dani  duxit  viduani  etiam  propria  bona  habentem.  Qui  trans- 
actis  aliquot  annis,  postquam  matrimonialiter  simul  vixissent,  ac- 
cidit,  quod  eodem  die  in  pestilentia  anibo  sine  pueris  intestati 
decesserunt:  querunt  ergo  consanguinei  mariti,  utrum  bona  per 
eosdem  relicta  ad  ipsos,  tamquarn  ad  baeredes  propinquiores 
non  debeant  justitialiter  pertinere.     Consanguinei   vero   mulieris 


')  II.  De  quadam  villa. 

11 


164 

fx  nlia  querunl  parlo,  cum  tM)rnm  co^natn,  imtt'qiiniii  rnnrilMm 
smiMi  (liiccrot  et  Icmpori',  «|ii()  sihi  romiininsil,  (|ii;i(-(liitii  possc- 
(icrit  bona,  (juae  a  propria  sua  parciilila  .sihi  pciMMK-riinl  et 
iiuinjuain  ad  aiilccessores  marili  speclavcriml:  iilnitn  salleni  bona 
tnlia  non  sinl  ad  ipsos  ex  inorle  diclac  cofi^tialae  siiac  ex  suc- 
cessioni'  bacrrdilaria  dt-vobila.  Super  q  ii  o  d  i  lli  ni  l  um  fiiit, 
quod  non  obslaulo  consauf^uiiii'orum  niaiili  all»  ;;a(i()iit',  (piae  tauu;ii 
niuiluui  csl  |)ündeiosa,  si  consan<>uinei  mulieris  iide  dij^no  lesli- 
inouio  di'inonslraverinl  ,  quod  bona,  quac  peluiil  a  pro{»-('riio 
mulieris,  ad  cam  Iraiisiveruut;  bona  talia  debcnt  ad  cos  sicut 
ad  haercdes  veros  siniililer  perlincre. 

3GI.  Quod  bona  morluoruni  non  Iranseunt  ad 
dominum  s  e  d  ad  p  r  o  p  i  n  q  u  o  s.  (11.  82  ".  A.  27.  3 1 .  B.  35  ''. 
2.C.  17^11.  18\1.I).  71)^  2.  K.  l()l^  2.)  Hevercndidomini, 
apud  nos  in  Wrchow  (Wrssaw  D.)  quidam  bomo  fuil  occissus, 
relinquens  uxorcm  et  fdium,  cujus  maler  poslea  alium  supcrduxit 
maritum,  qui  ex  eadem  qualuor  pueros  generavit.  ölodo  duo 
patrui  i)rimi  pueri  vidcnlos  plures  pueros  generalos  volebant 
scire  parlem  primi  pueri,  fralris  ipsorum.  Repetebant  ergo 
jure  puerum  et  parlem  subslanliac  ad  ipsum  puerum  perli- 
nentem,  quem  puerum  una  cum  subslanlia  sua  jure  oblinuerunl, 
et  sie  puer  ilie  cum  subslanlia  sua  fuit  tolaliler  ab  aliis  pueris 
separalus,  quos  vix  uno  anno  supervixit,  et  moriebatur  suam 
parlem  subslantiae  relinquendo.  Modo  dominus  nosler  bacres 
villae  repetit  illam  parlem  subslanliae  lamquam  a  lali  homine 
suo,  qui  sine  haerede  decessit,  el  quod  ad  ipsum  de  jure  sit  sub- 
slanlia dicli  pueri  dcvolula.  Tunc  maler  dicli  pueri  eliam  re- 
pelit  substanliam  dicens,  ipsam  ad  pueros,  quos  babuit  cum  se- 
cundo  marilo,  de  juslilia  perlinere,  Pelivit  ergo  sibi  de  juslilia 
provideri  et  infra.  Sententiatum  fuit  pro  pueris  et  matre, 
quod  ad  illos  sunt  legitima  successione  bona  talia   devolula. 

362.  Quod  haeredes  debent  solvere  debila  pa- 
rentum.  (H.  82\  A.  27.  32.  B.  35^  2.  C.  18^  2.  D.  79\ 
1.  K.  165 ''.  3.)  In  judicio  civitatis  sententiatum  est,  quod  haere- 
des bona  parentum  possidenles  debita  per  eosdem,  dum  vive- 
rent,  conlracta,  antequam  bona  inier  se  dividanlur,  solvere  le- 
nenlur,-  in  communi  enim  proverbio  dicilur,  quod  creditores 
propinquissimi  sunt  haeredes.  Si  vero  pro  dicla  facienda  sohi- 
tioue  plenarie  bona  per  parenles  dimissa  non  sulTiciant,  non 
oportet,  quod  haeredes  ad  supplendum  defectum  bona  propria 
impendanl,  nisi  hoc  facere  decreverint  ex  pielale.     E  converso 


165 

eliam  debitores  pagabunt  baeredes  de  debitis,   in  quibus  paren- 
tibus  tenebantur. 

363.  De  ha  eredi  tatib  US  venditis,  quantum  ad 
jus,  quod  dicitur  „abschütten."  (H.  82^0.79^2.) 
De  A  u  s  p  i  c  z  jurati  scripserunt  sie.  Frater  R  o  1 1 1  i  n  i ,  vectoris  de 
Brunna,  nosler  coneivis  domum,  quam  in  Au s spie z  habuit, 
vendidit  cuidam  extraneo,  apud  nos  nolens  de  cetero  habere 
residenliam  corporalem.  Et  cum  idem  emtor  die  sibi  prae- 
fixo  praetium  emtionis  venditori  coram  juratis  exhiberet,  ipsum 
accipere  recusans  fratrem  suum  R  ottli  num  statuit  asserentem, 
quod  ad  domum  fratribus  suis  pinguius  jus  sibi  competeret, 
quam  extraneo.  Unde  petivit  pro  se  sententiari,  utrum  eo  jure, 
quod  vulgariter  dicitur  „abschütten,"  non  debeat  domum 
t'ratris  sui  potius  quam  alius  quispiam  obtinere.  Rogamus  ergo 
edoceri,  cum  hucusque  ea  sumus  usi  consuetudine ,  quod  con- 
tractus  venditionis  et  emtionis  rite  celebratus  rescindi  non 
possit,  quod  fieri  debeat  in  casu  praescripto.  Super  quo  diffi- 
nitum  fuit,  quod  venditio  vel  emtio,  postquam  legitime  completa 
fuerint,  irritari  non  debent;  in  juribus  enim  originalibus 
civitatis  continetur  sie :  Sic  decrevimus  etiam,  ut  in  civitate  pro- 
prietates  habens  possit  easdem  vendere  absque  impedimento 
cujuslibet  personae,  necessilate  cogente.  Et  idem  sententiatum 
est  ad  villas  diversas,  quamvis  in  civitatibus,  quandoque  fiat  ex 
consueludine,  quod  propinquus  venditoris  emtorem  modo ,  qui 
dicitur   „abschütten"   repelUit  ab  emto. 

364.  Qualiter  haeredes  emancipati  cum  non 
emancipatisad  portiones  haereditarias  admittan- 
tur.  (H.  83^  D.80^  1.)  Per  juralos  de  Na  ussedlicz  scriptum 
est:  Unus  de  nostris  in  campo  per  sagittam  occisuset  intestatus  re- 
pentemortuus,  uxorem  cum  sex  reliquit  pueris,  quorum  duos,  mas- 
cuhim  scilicet  et  feminam  ante  annos  aliquot  data  sicut  voluit, 
unicuique  partem  quandam  a  se  per  matrimonium  emancipavit. 
Et  quia  masculus  inutiliter  parte  sua,  quae  tamen  modica  fuit, 
consumta,  incepisset  egere,  ad  portionem  cum  cohaeredibus  de 
bonis  per  patrem  dimissis  petivit,  secundum  justitiam  se  admitti. 
Eodem  modo  petit  femina,  quae  tamen  copiose  donatione  pa- 
terna  partem  suam  est  assecuta,  sibi  portionem  eam  contingen- 
tem  assignari.  Quaeritur  ergo,  qualiter  bona  talia  sint  inter 
uxorem  et  sex  pueros  dividenda.  Super  quo  diffi  nitum 
est,  quod  ad  uxorem  tertia  et  ceterae  duae  partes  bonorum  trans- 
eunt  ad  haeredes.  Et  si  duo  per  dotalitium  exclusi,  cum  non 
emancipatis  partes  habere  desiderant,  lantum  in  sortem  ponent, 


(luimlimi  piTccpiMUiit^  quo  luilo  (jiiilihtl  coruiii  sex  siuitn  scxlani 
lolU'l  purli'in.  Si  mto  diilnm  ixirlioncm  iili(|iiis  liHcretliini  ItKcrc 
non  habueril,  (juilibct  dlioniiii  lincrcdiini  iioii  divisorum  (unliiin 
pcrt'ipii't,  (|U)uiliini  divisiis  poiicrc  dtlxjil,  v\  si  (piid  postca  rc- 
sidiiiiiii  fiinil,  inlcr  omiirs  ii((|iiiilili'r  (li\i(liilur.  Uiidc  liacrcs 
einuncipntus  cum  non  emancipatis  ])iirlem  iiabere  volens,  parlcm, 
quam  porcipil,  in  sorlem  rc'ixuial,  vel  in  sua  parle  pc'rtij)ienda 
dflalcft,  vel  qucmlibcl  cobacrcdcni  non  cinancipalonim  tanluindcn» 
anlc  divisionuni   lollcrc   palialiir. 

305.  Ouod  |)  racscr  ip  tio  nem  e  xc  I  ud  i  t  la  ci  ta  ve- 
rilus.  (II.  83».  A.  27.  35.  IJ.  'MW  1.  C.-80'\  2.  D.  80^  2.  K. 
1()7".  5.)  Si  vcnflilor  liaercdilalcni,  quae  ccihsiialis  est,  enilori 
coram  judicio  verilate  lacila  pro  libera  tiadidcril,  quamvis  a 
die  Iraditionis  et  resignalionis  teinpus  et  annuum  ,  quod  |)rae- 
scriplionem  continet,  cirinxerit,  iiihiloniiniis  si  posica  enitori 
per  dominum  ceiisus  cum  Icslimonio  lilcrarum  vel  leslium,  quibus 
necessario  credilur,  quaeslio  de  census  solulione  mota  fueril, 
illam  vendilor  complelione  teinj)oris  pracscrij)!ionis  non  obslanle, 
suis  expensis  et  laboribus  disbrigabit.  Verilas  euim  lacita,  qua 
fraudem  et  dolum  palliavit,  nullum  de  jure  i)raescriplionis  pa- 
Irocinium  generabit.  Sic  senlentialum  esl  juralis  de  Woiko- 
wicz.  Et  ad  idem  quacre  supra  in  sentcntia,  quae  sie  incipit : 
„Petrus  de  Klo  buk." 

36G.  H  a  e  r  e  d  i  t  a  s  ex  m  a  n  d  a  l  o  d  o  m  i  n  i  non  p  o s- 
s e s s a  q u  a  n  d  0  q  u  e  d e  v  o  l  v i  l u  r  ad  i  p  s u  m.  (H.  S3  ''.  A. 
27.  36.  ß.  36".  2.  C.  18«.  6.  D.  8()\  1.  K.  107^  1.) 
Dupplex  esl  baeredilas:  Qnaedam  babens  in  villa  vel  exlra  villam 
domum  vel  aliquod  commodum,  in  quo  consuevit  subses  resi- 
denliam  babere  j)ersonalem ;  alia,  quae  caret  tali  commodo, 
sicul  est  bortus,  pratum,  bumularius  el  consimilia.  Modo  si 
dominus  justa  causa  motus  mandat,  primam  baereditalem  per 
empbiteotam  seu  censualem  subsidem  vendi  alleri,  locari  ac  per 
alium  possideri,  qui  personaliter  residtal  in  eadem,  et  hoc  man- 
datum  Irina  monitione,  quarum  quaelibet  per  dies  XIV  conti- 
nuos  sibi  succedentes  fiat,  Iransgrediatur :  lunc  haereditas  tam- 
quam  pro  derelicto   babita   ad  dominum  devolvetur. 

Haereditas  vero  secunda ,  quae  non  habet  speciale  com- 
modum sibi  pro  habitatione  subsidis  annexum,  si  temerarie  infra 
diclos  tres  XIV  dies  Irina  monitione  praemissa  vendi  et  in  alium 
transferri  negligatur,  ad  manus  domini  transiens  revertetur. 
Justum   tarnen  et  legitimum  impedimentum,  propter  quod  venditor 


167 

cintorem    habere    non  potuit,     terminum    monilionis    hujusinodi 
merito  prorogabit. 

Capitulum  de  liomicidiis. 

367.  De  homicidio  in  geneie  quanlum,  ad  di- 
versa.  (H.  83.  A.  28.  1-4.  B.  36«.  3.  36^  1.  C.  \8\  7.  18\  5. 
D.  80^  3.  K.  167^  2.  1G8^  1.)  L  talenta,  quae  nominanlur 
frequenter  in  juribus  originalibus,  valent  XXXmarcas  LXIY  grossos 
pro  marca  computando.  Unde  habens  Iriginta  marcas  pro  ho- 
micidio poterit  fidejubere. 

Item  homicida  acciisatus  pro  homicidio  per  juratum  melius 
potest  vitani  et  innocenliam  suam  obtinere  et  ostendere  per  ju- 
ratum, quam  vinci  possit  per  juratum.  Item  si  quis  pro  homi- 
cidio simplici  querimonia  accusatus  fuerit,  sohis  in  cruce  po- 
terit se  expurgare. 

Item  quamvis  actor  mota  pro  homicidio  querimonia  Signum 
occisionis  vulgariter  dictum  „L  e  ich  z  eichen"  coram  judicio 
non  exhibeat,  nee  intra  qualuor  sedilia  ponat,  tarnen  propter 
hoc  reus  sententiandus  non  est  absolutus.  Item  qui  pro  ho- 
micidio vutt  innocentiam  suam  ostendere  vel  vim  vi  repulisse, 
quod  vulgariter  dicitur  „not wer",  jurabit  metseplimus  probabi- 
lium  virorum,  inier  quos  unus  sit  de  juratis ,  vel  loco  jurati, 
duo  alii  fide  digni  viri  propriam  habentes  residentiam,  hoc  est 
in  vulgari  dicendo  sciiicet  „zwen  gez  essen  man",  et  sie 
erit  meloctavus. 

Jurantes  pro  homicidio  restaurationem  juris,  quae  vulga- 
riter ,,holung"  dicitur,  non  habent:  unde  cum  judex  conce- 
dit  partibus  „holung",  hoc  est  intelligendum,  quantum  ad  re- 
clamationem  querimoniae,  responsionis,  nominationis  testium  vel 
alorum  consimilium,  quae  prolocutores  proponunt,  sed  non 
quantum  ad  reiterandum  juramentum.  Sed  notandum  tamen, 
quod  antiquum  jus  civile  habet:  Si  homo  impetitur  simplici 
querimonia  pro  homicidio  ante  multos  annos  perpetrato,  vel  in 
alio  judicio  commisso,  vel  cujus  funus  et  occisi  vulnera  jurati 
non  perspexerunt :  ille  simplici  juramento  se  expurgabit  et  ho- 
lung habebit.  Et  simile  intelligitur  de  j^h  a  i  m  s  u  c  h  u  n  g"  ex- 
cessu  aequali, 

368.  Quando  pro  homicidio  sit  admittenda  al- 
legatio  defensionis.  (H.  84«.  A.  28.  5.  B.  36^  1.  C.  18^ 
5.  D.  81«.  2.  K.  168«.  2.)  Jurati  de  Radisch  scripserunt 
ßic;  Quidam  homo  levis,  qui  vocari  consuevit  vulgariter  „naiser" 


168 

seu  ^Iroisiror"  in  <lomiirii  ciijusdnm  tiihürnarii  intnins,  t'l 
bibeiilihus  viimm  corum  iIuIk'jis.  I'oslijiium  a  piiicema  de  domo 
cxlriKsiis  esßi'l,  sliiiis  Iuris  in  doniiiiniii  vcrha  lurpia  prolLTehat, 
quod  audii'iis  (|iiidani  .s('t'i|ilc)r  (h?  fainilia  hospitis  cxislcns  ctindcin 
siiinain  pro  iiisok-iilia  liiijtisinodi  (':ipila\il  vi  ali(|naiitiiliiin  vtT- 
beravil.  Ipse  vero  ndtcllo  cvaginalo  dicliim  scri|)lorem  con- 
tinuo  iiilcrfccil.  Mola  ilaqiic  (luciinioiiia  loraiii  jiidic  io  [xt  do- 
niihuni  scriploris  de  diila  scurra,  lanicjuani  de  lioiniiida,  con- 
fessiis  est  vitam  defendcndo  dictum  se  Iioniiiidiim  pirpelrasse. 
Onacrnn  Icrtro  cnin  j)raefalus  „naiscr"  nee  vulnerihus,  ncc  usque 
ad  eÜusioneni  saii^'^uinis,  nee  adeo  p;^raviler,  quod  inllaturae,  quae 
in  vulgari  „peu  1"^  vel  „plausehleg"  dieuulur,  in  eo  appereanl 
lacsus  f'ueril,  ulruin  ad  probandum  defensioneiii  el  vim  sibi  faelam 
admilti  debeal  eonsideralis  eircumslanliis  supradiclis.  Qi'ibus 
8  e  nt  e  n  l  ia  1  i  t  e  r  scriptum  tu  it.  Ex  quo  jura  originalia 
civitatis  dicunl :  Si  aliqua  levis  et  inhonesta  persona  verberata 
fuerit,  quae  boc  forte  ipsum  sua  meruit  insolenlia,  si  suspectus 
hoc  probare  polcrit  mettercius  cum  viris  credibilibus,  über  erit 
a  judice  et  actore.  Ex  quo  eliam  ilic,  a  quo  el  initium  el  origo 
conlenlionis  procedit,  polius  offensor  quam  defensor  est  cen- 
sendus,  quia  delcnsionem  non  possit  rjitionabililer  allegare:  ergo 
„na  is  er"  ad  probandum  defcnsioncm  et  vim  sibi  factam  admilti  se- 
cundum  justiliam  non  debet  proprie.  namque  judicandus  est  de- 
fensor, qui  non  dedit  operam  rei  iliicilae  et  qui  non  est  caput 
insaniae  ac  initium  rixae  et  maxime,  qui  alio  modo  evadere 
non  polest  invasorem,  nisi   cum  mutilet   ynl  occidet. 

369.  Utrum  homicida  fugiens  et  poslea  com- 
parens  possit  defensionem  allegarc.  (H.  84''.  A. 
28.  6.  H.  36^  1.  C.  18^  6.  D.  8P.  1.  K.  168^  3.)  Sen- 
tentiatum  est  juralis  de  Cbrisans:  Quamvis  secundum  jus 
Maydeburgense  accusatus  pro  homicidio  vel  vulnere  volens 
defensionem  vulgariter  dictam  ,,not\ver"  praetendere,  debeat 
statim  posl  actum  judicem  accedere  et  gladium  sibi  resignaie. 
Tarnen  secundum  consuetudinem  juris  Brunnensis  anti- 
quam  licet  taliter  accusatus  primo  ralione  fortassis  metus  ami- 
corum  laesi,  vel  alia  quacumque  causa  fugiendo  discedat ,  et 
aliquot  vicibus  citare  se  permittat ,  tamen  adhuc  ultimo  judicio 
potest  comparere  et  defensionem   ralionabiliter  allegare. 

370.  Utrum  uxori  sit  exhibenda  justitia  pro 
homicidio  niariti  pueris  Judicium  contemnentibus. 
(H.  84.  A.  28.  7.  B.  36^  1.  C.  18^  7.  D.  81^  2.  K.  168". 
2.)  Juratis  de  Cbrisans  sententiatum  fuit:  Si  uxor  pro  occi- 


169 

sione  mariti  juslitiam  et  Judicium  sibi  fieri  petit ,  pueri  vero 
ipsius,  sive  uterini  sive  privigni  justiliam  conlemnentes  coram 
judice  et  judicio  confileanlur,  quod  per  se  mortem  patris  eorum 
vindicare  velint:  rebellione  seu  contemlu  puerornm  non  öb- 
stante  uxori  poscenti,  non  est  juris  beneficium  denegandum. 
Et  etiam,  si  ad  mandalum  judicis  pueri  Judicium  recipere  fri- 
vole recusaverint,  reus  est  ab  ipsis  sententialiter  absolvendus; 
et  insuper  si  petit,  fidejussoria  cautione  sunt  restringendi,  quod 
malum  ejus  non  quaerant. 

371.  De  homicidio,  quantum  ad  reum,  de  quo 
nullus  conqueritur.  (H.  84 ^  A.  28.  8.  B.  37 ^  1.  C.  18^ 
8.  D.  81".  3.  K.  168^  3.)  Sententiatum  est  juratis  in  Gostel: 
Si  accusatus  de  homicidio  tribus  XIV  diebus  defensus  fuerit, 
et  judex  et  jurati  nesciant,  utrum  reus  sit,  vel  non,  nullumque 
defendiculum  apud  ipsum ,  cum  capiebatur ,  inventum  fuerit, 
nullusque  de  ipso  conqueratur,  nee  Judicium  sibi  fieri  petit:  a 
vinculis  potest  absolvi  et  über  dimitti. 

372.  De  homicidio,  qualiter  ex  verbis  incidit 
aliquis  in  emendam  homicidium.  (H.  85 ^  A.  28.  9.  B. 
37».  1.  C.  18\  9.  D.  82^  1.  K.  168\  4.)  Rusticis  de 
Praczaw  sententiatum  est;  Qui  mandat  aliquem  verberari, 
licet  expresse  prohibeat,  ne  occidatur,  in  emendam  homicidii 
incidit,  si  verberans  mandati  fines  excedens  illum  occidat,  cum 
mandator  in  culpa  fuerit,  et  hoc  evenire  de  ipso  posse  debue- 
rit  cogitare. 

373.  De  homicidio  ratione  homagii.  (H.  85. 
A.  28.  10.  B.  37^  1.  C.  18\  10.  D.  82».  2.  K.  168^5.) 
Cum  Hermannus  judex  de  Chris  ans  ante  annos  XIII  cuidam 
mulieri  maritum  suum  occidisset  et  pro  eodem  homicidio  quantum 
ad  emendas  judici  et  quantum  ad  compositionem  amicabilem 
uxori  et  consanguineis  occisi,  secundum  proborum  virorum  con- 
silium  satisfecisset ;  supervenit  quidam  Henzlinus  frater  uxo- 
ris  praedictae  petens  pro  se  sententiari,  utrum  ratione  occisio- 
nis  sororii  sui  dictus  Hermannus  sibi  homagium  facere  non 
deberet.  Quod  H  e  rma  nnus  conlradicens  quaesivit,  utrum  non 
esset  de  hoc  secundum  justitiam  supportandus.  Super  quo 
diffinitum  est,  quod  ratione  homicidii  sufficit,  homicidam  ex 
rigore  juris  uxori  pro  marito,  pueris  pro  patre,  et  aliis  conjugatis 
occisi  pro  eorum  consanguineo  occiso  homagium  facere  et  jurare: 
fratribus  autem  et  cognatis  uxoris  ad  faciendum  homagium  non 
est  adstriclus,  et  est  ratio ;  fralres  enim  et  cognali  uxoris  alium 
sororium  ex  eo,  quod  vidua  ad  secundas  transire  nuptias  polest. 


170 

benc  Iiabi'bnnl;   piuri  juitcm  palrcm   aiit  nlii    consonguinei    loco 
occisi,  corisaiiti^uiiHuiin  uliiini  iioii   liabübniit. 

374.  \)  V  bomicidi  0  1  a  c  l  o  safrillando  vel  pro- 
jicii'inlo.  (II.  H').  A.  28.  II.  B.  []?  \  1.  C.  19".  1.  ü. 
82".  '.\.  K.  1()1)".  1.)  Ad  requisiliüiiem  juraloriim  in  Frucz,aw 
est  senlciilialum :  (juicuni(|iie  in  via,  per  quam  ossidue  bomines 
non  anibiilaiil,  voliicrrm  sa«rittarc  vel  projicrre  volciis  liomincm 
sagillando  vel  projieiendo  ociidil:  pro  oeeisioiie  (all  non  est 
vila  i)rivandus,  nee  in  inenibris  corporis  niulilandus,  scd  sulfi- 
cil,  (|uod  seeundum  proboriini  virornni  ordinalioiiem  salisfaeiat, 
prout  sibi  possibile  lueril  et  eomponel :  sed  si  incllerlins  eredi- 
bilium  lesliuni  convieliis  fueril ,  qnod  tempore  sagiUalionis  vel 
projectionis  bominem  vidil,  et  (jnod  nee  sagiltaret  nee  projice- 
ret  inelanialus  esset,  sentcnliae  capitis  snbjacebit.  Item  in  via, 
quam  continue  bomines  Iransire  consueverunt,  sieul  est  in  medio 
habitationis  hominum,  quicumque  sagittando  vel  projiciendo,  vel 
aliomodo  operam  rei  illicitae  dando,  bominem  occiderit,  poenam, 
quae  bomicidam  de  jure  scquitur,   sustinel)it. 

375.  D  e  b  0  n:i  c  idi  o,  „a  u  f  11  u  ciit  i  ge  n  fu  cz",  q  u  a- 
liter  ducatur  ad  Judicium.  (H.  85''.)  Accidil  in  .1  er- 
spitz, quod  unus  alium  in  villa  insequens  noctis  tempore  cum 
cuspide  retrorsum  intcrfecit.  Sic  jacens  clamat  super  eundem. 
Et  vicini  ad  clamoreni  excilati,  secuti  sunt  illum  pede  fugitivo 
usque  antiquam  Brunnam.  Ubi  accurentes  et  judice  et  ju- 
ratis  raplus  est  cum  cuspide  cruenlato,  et  tandeni  ante  Judicium 
vinculis  ferreis  duelus.  Sic  responsum  est  juratis  an- 
tiquae  Brunnen  sis:  Quod  licet  productio  rei  in  vinculis 
ferreis,  expurgationem  sibi  non  tollunt ;  tamen  quia  in  fuga  et 
cuspide  cruenlato  raptus  est,  baec  sibi  expurgationem  denegant, 
et  rigore  juris  extitit  abjudicatus. 

376.  De  homicidio,  utrum  judex  et  jurati  ba- 
beant  auctoritatem  salvandi  bomicidam  proscrip- 
tum  et  postea  captum.  (H.  85 ^  A.  28.  12.  B.  37  ^  2. 
C.  19».  4.  D.  82  ^  1.  K.  169 '•.  2.)  Postquam  in  Gostel 
quidam  pro  homicidio  ordine  servato  judiciario  proscriplus  fuisset, 
accidit,  quod  eadem  pendente  proscriplione  iterum  secundum 
homicidium  commisit,  pro  quo  per  amicos  occisi  est  captivitati 
praesentatus.  Modo  primi  actores  dicunt,  quod  nobis  de  niorte 
sua  demus  eum  peregrinalioni  et  passagio  terrae  sanclae.  Et 
eodem  modo  secundi  actores  sonant,  utrique  in  actione  pioce- 
dere  nolentes.  Quaesiverunt  ergo  judex  et  jurati,  utrum  eliam 
ipsi  sine   praejudicio    et    gravamine    dictum    honiicidam    possint 


171 

dimittere  salva  vita.  Quibus  diffinitive  responsiim  fuit  sie: 
Sicut  homicidam  servato  juris  ordine  proscripsistis ,  sie  ulterius 
circa  ipsum  servando  juris  ordinem  proeedatis.  Unde  considerandum, 
quod  judex  et  jurati  in  salulem  vitae  illius  homieidae,  qui  prima 
vice  non  tempore  pacis  indictae  ex  causa  lionesta  in  persona 
sui  concivis  sibi  aequalis  homicidium  perpetrat,  videntur  posse 
consentire;  in  salutem  autem  illius,  qui  homicidium  reiterat  vel 
in  personam  judicis ,  jurati  seu  alterius  officialis  sui  domini 
committit,  nisi  talis  domini  consensus  ad  hoc  acceserit;  non 
debent  nee  possunt  forte  sine  praejudicio  et  gravamine  consentire. 

377.  De  actoribus  homicidii  laicis  etclericis. 
(H.  86.  A.  28.  13.  B.  37\  1.  C.  19^  5.  D.  82^  2.  K.  169\  3) 
Si  fratres  occisi  existentes  sacerdotes  renuntiant  actioni, 
propter  hoc  patruis  vel  avunculis  occisi,  si  impetunt  homicidam, 
non  est  justitia  deneganda. 

378.  De  homicidio,  homag-io  et  fidej  ussi  o  n  e. 
(H.  86.  A.  28.  14.  B.  37^  1.  C.  19^  6.  D.  82^  3.  K.  169='  4.) 
In  Radisch  actor  conquestus  est  de  reo,  quod  amicum  suum 
occidendo  vita  privaverit,  et  querit,  cum  sibi  prius  juraverit  et 
homagium  fecerit  in  alia  quidem  causa,  utrum  pro  nunc  de  ho- 
micidio, quod  eidem  imponit,  possit  se  defendere  via  juris.  Et 
cum  habita  deliberatione  senlentiatum  esset :  quod  ipsius  esset 
responsio  audienda,  reus  respondit ,  quod  in  taberna  sedens 
amici  actoris  cum  suis  sociis  gladiis  vibratis  in  cum  irruerunt, 
quorum  insullibus  resistere  volens  unum  eorum  vim  vi  repellendo, 
ut  vitam  salvaret  inlerfecit,  quod  proborum  viroruni  testimonio, 
qui  interfuerunt,  se  obligat  probaturum.  Quaeritur  ergo,  utrum 
reus,  qui  facta  responsione  iterum  carceri  traditus  est,  dimitti 
debeat  recepta  fidejussoria  cautione-,  et  utrum  debeant  procedere 
sui  testes.  Super  quibus  respondetur,  quod  non  obslante 
homagio  seu  promissionis  juramento,  quod  et  jurantem  et  illum, 
cui  juratur,  aeque  stringit,  ita  quod  ambo  ad  invicem  sibi  muluo 
pari  fidelitatis  vinculo  obligantur  a  reo  fidejussores  debent 
recipi,  si  forte  iterum  contra  illum,  cui  homagium  fecerat,  ho- 
micidium fecerit,  et  si  pro  sua  defensione  probanda  testes 
habuerit  idoneos,  utetur,   et  actoris  querimoniam  declinabit. 

379.  De  h  0  m  i  c  i  d  i  0 ,  q  u  a  n  t  u  m  a  d  b  o  n  a  r  e  i.  (H.  86 ''. 
A.  28.  15.  B.  'S7\  1.  C.  19^  7.  D.  83^  1.  K.  168^  4.)  Hos- 
pes  quidamBrodam  ungaricalem  veniens  homicidium  ibidem 
commisit,  et  cum  in  claustrum  causa  pacis  fugisset.  judex  et  jurati 
se  de  equis,  curru  et  bonis  dicti  hospitis  intromiserunt.  Quo  facto 
civis  de  Olomucz  superveniens   dictas  res    suas  esse  dicebal. 


172 

sicul  vellct  suiruicnti  toslimonio  «lemonslrnro.  Judex  nulcrii  in 
contruriuin  nlli'^nt  (iiin  t'ii^ii  liospilciii  de  liotnicidio  coiniiuut, 
utniin  res  dicliic  iioii  drlxiiiit  in  piirlc  sihi  rntiono  cnicndiiriini 
et  libcris  occi.si,  ralionc  salisraclionis  lioinicidii  assignari  cl  inlVa, 
Super  quo  d  i  ITi  n  i  l  u  ni  est,  si  civis  du  0 1  o  ni  u  c  i,  res  el  bona, 
qune  rcpetit,  suu  esse  secundnni  (piod  juslum  est,  probure  polerit, 
ipse  res  easdem  oblinebil.  llospcs  anlcni,  si  li'«»^iliinis  cilaliis 
ediclis  jiidiiio  iion  eoniparucril,  proscribcliir.  Kt  isla  scnlcnlia 
vim  sorlitur  ex  eo,  qnod  civis  de  Olomucz  res  inslilales 
currui  bospilis,  ut  eas  in  0  1  o  m  u  c  7,  sil)i  praesentaret,  imposnerat 
pro  UKMiede.  Secns  autein  lorlassis  esset  si  eivis  ex  eo  res 
sibi   usurparet,   qnia   liospilem   Iiaberet  sibi   in   debilis   ()bli<»alnm. 

380.  Propter  boc  non  eonvincitur  aliquis  de 
honiicidio,  quod  cultellus  vel  gladius  evaginatus 
in  manibus  ejus  rapitur.  (11.  86'*.  A.  28.  18.  B. 
38 ".  1.  C.  19''.  2.  D.  83  ^  2.  K.  170^  1.)  Rustici  de 
Strelicz  scripserunt  sie:  Unus  apud  nos  in  contentione  fixus 
cultello  interiit  et  sie  unus  liligantium  cepit  fugam,  in  qua  per- 
secutus  a  judice  el  prensus  in  capli>ilale  scrvalur.  3Iodo  aclores 
leslali  sunt  in  duos  juratos  et  nostros  et  bospilem  eundeni  de- 
lentum  esse  reum  bomicidii,  qui  in  judicio  interrogati  confessi  sunt 
concorditer,  se  vidisse  eum  babuisse  evaginaluin  eullelluni  in  manu 
et  capucium  bracbio  convoluluin,  sed  non  quod  viderint  actum 
vulneris.  Quaeritur  ergo,  si  testimonium  illud  el  etiam,  quia  in 
fuga  detentus  est,  sibi  praejudicent.  Respondetur  difi'inilive,  quod 
talis  reus,  cum  jurati  de  visu  vulneris  non  teslanlur,  polest  se 
considerata  tarnen  vita  sua,  quam  duxit,  juslitialiter  expurgare. 
Residuum  quaere  supra  de  actore   el  reo,  et  de  emendis. 

381. De  bomicidio,  qua,  ntum  ad  accessoria,  sicut 
opera  emendae  et  alia.  (H.  86.  A.  28.  16.  B.  37 ^  2. 
C.  19^  8.  D.  83".  2.  K.  169^  1.)  Occiso  Petro  ejus 
cognati  habita  deliberatione  primum  accusaverunt  coram  juratis 
Fridricum,  postea  vero  coram  judicio  iterum  habilo  accu- 
saverant  Martin  um.  Quo  audilo  Fridricus  pro  se  senten- 
tiari  petivit,  utrum  ex  accusatione  Martini  ipse  non  esset 
absolulus-,  et  cum  jurati  pro  eo  sententiassent,  Martinus  quae- 
sivit,  ulrum  etiam  ipse  ex  prima  accusatione  Fridrici,  cui 
nondum  renuntiatum  esset,  non  deberet  merito  liberari.  Quo 
simililer  sentenliato  libero ,  actores  conquesti  sunt  de  Fride- 
rico,  quod  origo  contenlionis,  in  qua  eorum  propinquus  oc- 
cisus  esset,  per  eum  inceperit,  quare  ipsum  de  opera  bomicidii 
accusarunl.     Ad  quod    Fridericus    ostendit:    cum    sententia 


173 

(lifTinitiva  ab  aclionc  principalis,  scilicct  liomicidii  eum  absolve- 
rent ,  utrum  non  esset  eliain  de  opera  et  aliis  accessoriis  ab- 
solvendus.  Judex  aulem  quacsivit,  cum  ipse  inimcrilo  frauda- 
retur  suo  jure,  quis  einendas  bomicidii  solvere  tcnetur.  Super 
quoruin  primo  senlentiatum  fuit,  quod  cum  homicidium  et  opera 
non  sunt  causae  necessariae  connexae ,  actores  possunt  tarn 
Fridericum  quam  Martin  um  super  operas  accusare:  secus 
autem  esset,  si  accusati  non  ex  negligentia  actoris,  sed  ex  de- 
fensione  per  testes  fuerint  absoluti.  Super  secundo  vero  sen- 
tentiatum  est,  quod  judex  emendas  de  jure  perdidisset  in  ho- 
micidio ;  nam  tamquam  principali  non  procedente  emendae  ju- 
diciales  sicut  accessorium  suffocantur.  Potest  tarnen  judex,  si 
volueril  partes  compellere,  quod  tacta  cruce  fidem  sibi  facient, 
de  compositione  inter  eos  occulte  non  facta,  ut  ipsum  emendis 
taliter  defraudarent.  Et  proinde  notandum  ,  quod  quandoque 
tenet  principale  et  accessorium ,  ut  quando  secundum  legem, 
quandoque  neutrum,  ut  quando  contra  legem ,  quandoque  ac- 
cessorium tantum,  ut  quando  praeter  legem. 

382.  Quod  tan  tum  homicidia  sequuntur  opera  e. 
(H.  87^  A.  28.  17.  B.  37^  J.  C.  19^  1.  D.  83^  1.  K. 
169^.  2.)  Senlentiatum  est  in  consilio  civitatis,  quod  solum 
in  homicidiis  et  etiam  excessibus  aeque  gravibus,  et  non  in 
vulneribus  possunt  aliqui  de  „wo  IIa  ist"  accusari.  Et  sie  accu- 
satus  excusabit  se  mettertius  fidelium  virorum ,  sicut  scribitur 
in  juribus  or.iginalibus  illo  paragrapbo :  Insuper  si  filius  vel 
alicujus  etc. ;  si  autem  ceciderit  loco  emendae,  si  voluerit,  ac- 
tori  solvet  marcam  et  civitati  mediam  marcam. 


383.  De  incendio  in  gener e,  quantum  ad  signa 
appensa,  quantum  ad  literas  minatorias,  quantum 
ad  expurgationem  et  aiia  consimilia  tractanda  in 
judicio.  (H.  87.  D.  84.)  Postquam  Henricus  dictus  Hu  1  ra  t, 
mercator  civis  deCwittawia  per  aliquot  annos  seplimanatim 
diebus  fori  in  domo  Conradi  deTrebicz  civis Brunnensis  hos- 
pitari  consuevisset,  accidit,  eum  una  noctium  in  taberna  tantam 
moram  trahere,  quod  a  sociis  suis  quaesitus  nee  inventus  C  o  n- 
radus  claudi  domum  fecit,  et  cum  circa  medium  noctis  custos 
domus  Henri  CO  pulsanti  domum  aperiret,  Henricus  prae 
ebrietate  cecidit  in  terram.  Et  cum  per  custodem  domus  et 
unum  de  sociis  suis  dormitum  se  duci  non  permitteret,  inventi 
sunt  apud  eum  centum  grossi ;  quibus  per  custodem  usque  mane 
servatis,  cum  Henricus  jam    sobrius    esset,    et  dicli    centum 


174 

gross!  sibi   rcsliliicrciitiir,    <li\il   sc  miillo  pliircs    Imbtiisse  :    de 
(juibns   i'iislodcni,   (jiiod   t'os   sil)i   rcccperil,   uciusavit.      (jiio  iic- 
gaiitc   Cu  IM' ad  US    doininus   doimis    lleiirico    dixil:    Faniuluiii 
nicuin,   qiK-in   de   Ulis   iiK-ul|)as   dciuiiüs  paratus  sum,   corani    jii- 
dicio  slaluerc  iil   libi   rcspondcal  ad  objcclu.     Qtuo  reiiuenle,  et 
quasi  in   ira   a  Bin  ii  n  a  leccdciilc,  Conradus  judiccni  acccdens 
prolrsl;ili()iu'iu    iiilrr|)()suil,   de   i)raL'S('riplis   adjiiifiis,   quod  eliam 
in   puslciMiin   vcllet  t'aiiiuluin  suum  judicio  sluluere,  quod  Ilcnrici 
querinioiiiis    rcspoiidcrcl.      I^^l     cum    poslca   ilcruin   cl   ileruin   et 
suepius  llenricus   niercaiidi   causa   doniutn   visilarel  Coiirudi, 
semper   euin   nioiiiiit,   si   raiiiuluiii   suuiii   de   detiariis   iiabercl   iin- 
petere,  quod  boc  facerel  lorma  juris.    Quod  II  e  n  r  i  c  u  s  diHerens 
facere  liujusinodi  V(.'rl)a  Co  nra  d  o  dedil :   Dciiarios  meos  in  domo 
tua   perdidi,   de   quo   doleo,   quainvis   laccam   isla  vice.   Transaclo 
ergo  plusquain  anno  Conradus  quodam  niane  in  domo  sua  signa 
incendii,  siilicet  scopam  et  lilionein  et  cineres  invenit    appensa. 
Quod  D  i  1 1 1  i  n  0   vicino   suo   significans  ullerius   i'acto   silivit    de 
eodein.      Decurso   vero   niedio   anno   ileruin   quodam   mane  Con- 
radus invenit  appensa  in  oslio  signa  similia  supradicla.  Invenit 
etiam  cum  eis  lileram,  quae  canlabat  sie :  „Dem  e  rb  e  rn  manne, 
dem    Trebecz    bürg  er    zu    brunne    entbieten    wier 
vnser    frintscbaft     also,     ab     ir     eucb    wellet    be- 
d e n  c k e  11  v  m b    v u s e r  gelt,  das  wir    in  e  w e r    i n n u n g 
haben  verloren,  des  selben  ^V  o  1 1  e  n  wir  euch  d  a  n  k- 
ken,    das     vns      das    wider    werde,     noch     ob     das 
nichten  geschieht  so  wollen  wir  vns  des  derholen 
wo  wir  mögen,  an  e  w r  s  s el b s  leibe,  v n d  ob  wir  an 
euch  nit  geschaffen  mögen,  sosolltir  das  wissen, 
das  wir  vns  ge rechen  wellen    an    nachbaurn    ader 
wo   wir   mögen  v  n  d  d  i  1 1 e  1 ,   e  w  r  n  a  c h  b  a  w r  das  w o  1 
weis,    darüber    b  e  d  e  ii  k  l    e  u  c  li    n  o  c  li ,    ob    i  r     w  e  1 1. " 
Conradus   ergo   cum  signis  praedictis  et  litera    et  vicino   suo 
Dittlino    juratos    accedens    eorum    consilium    requisivit  ^    qui 
consulerunl,  quod  sub  silentio  expectaret,  si  fortasis  llenricus 
denuo   Brunn  am  reveniret :   quo   reveniente  eo   tempore,    sicut 
prius    facere    consueverat,    captus  fuit.      Et   cum   sibi  de  signis 
incendii  narraretur,  respondit,  se  innocenlem  esse  et  illa  noctes 
in   civitate  G  r  e  c  z  super  albea  fuisse,  sicut  et  cives  Greczenses 
pro     eo    suis  patentibus    literis    testabantur    et  similiter  judices 
et  jurati  de  C  z  w  i  1 1  a  w  i  a  et  A 1 1  a  m  u  t  a ,  de  L  u  t  h  o  m  y  s  l ,  de 
Brisonia,  deLethowicz,  dePoliczka   et  nobiles  pro   eo 
scripserunt,  quod  per  totam  vitam  suam  honeste  se  conservaverit 


175 

et  nomen  bonuni  nullius  infamiae  macula  laeserit.    Venerunt  etiam 
ad  consilium  juralorum  burggravius  deModricz,Wenceslaus 
miles  de  B  0  r  a  w  et  alii  probi  viii  conservationem  laudabilem  dicti 
Ilenrici  coram  juralis   in  consilio    multipliciter  commendantes. 
Dominus  eliani  episcopus  Olomuczensis  hoc  idem  personaliter 
afrirmabal.    Jurati  ergo  ponderaverunt,  quod  non  esset  verisimile, 
alium,  quam  11  en  r  i  c  u  m  signa  incendii  cum  litera  superius  inserta. 
Cujus    lenor  ,     sicut     etiam    D i  1 1 li n  u s ,     vicinus    C  o  n  r a  d  i , 
dicebat,    tantum  Henrico    competebat  appendisse.     Pro  parte 
vero  contraria  inspexerunt,    quod  testimonium  iiterarum   civita- 
tum  et  vivae    vocis    proborum    virorum    Henri  cum    de    dicto 
maleficio  rationabiiiter  excusaret,   et  maxime  cum  voluntarie  post 
Signa  incendii  Brunn  am  venisset.   Consenserunt  ergo  quasi  dilTi- 
nitive  in  hoc,   quod  Henrico  defensio  et  expurgatio  per  Septem 
testes  idoneos  esset  concedenda»  Et  probatur  ista  sententia  ex 
eo,    quod    literae  accusatoriae    de    incendio  vel  alio    criminoso 
missae,  licet  accusatum  simpliciter  non  condemnent,  tamen  de- 
fensionem    sibi    prohibent.     Per    contrarium   ergo    in  proposito 
literae  accusatoriae  de  accusato   scriptae,  ipsum    propter    teno- 
rem  literae  et  signa  praescripta  non  absolvunt  simpliciter;  ex- 
purgationem  tamen  legilimam  merito   sibi  praestantj  viso  tamen 
prius  et  discusso    matura    inquisitione    casus    exordio,    scilicet 
propter  quid  vel  quare  talia    minatoria    sint    orta.     Ex    talibus 
enim  circumstantiis  sollicite  pensatis   apparebit^  utrum    reus  vel 
simpliciter  condemnari  vel  absolvi,  quod  se  purget  cogi  debeat 
via  juris;    nam  si  per  dicta   signa  et    literae    scripturam    vinci 
deberent,   reus  in  proposito   quilibet  honestus   et    fidelis    homo, 
per  aemulum  suum  facta   et  negotia,  quae  habuerit  hinc  et  inde, 
cum  diversis  habere  tractare  considerantem,    tali    vitio  ut  vin- 
dictam  de  ipso  sumeret,   malitiose  posset  et  faciliter  irritari. 

384.  De  incendii  minis  et  vulneribus  factis 
tempore  incendii.  (H.  88^  A.  29.  2-3.  B.  38«,  1.  C. 
19^  4-8.  D.  85^  1.  K.  171«.  2-3.)  Cives  de  Rausseins 
sunt  informati,  quod  quicumque  minas  incendii  notarias  fecerit 
et  postea  actu  incenderit  et  efFugerit,  si  per  incensum  se- 
quentem  capietur,  Septem  manuum  lestimonio  convincetur  et 
igne  peribit;  si  autem  voluntarie  per  se  comparuerit,  metsep- 
timus  suam  innocentiam  approbabit.  Sed  si  in  fuga  detentus 
fuerit,  omni  occasione  postposita  metseptimus  convincetur.  Qui- 
cumque facto  incendio  inimicum  suum  vulneravit,  et  convictus 
duobus  testibus  idoneis,  decollabitur ;  si  vero  aliquem  vulnera- 
verit,  cujus  inimicus  ante  non  fuit,    duobus    testibus    convictus, 


nm|)nlal)iliir  sil)i  mnmis.  Fsl  et  np<Trnvntn  propfercn  pocnn  prae- 
(licla,  quod  i^iiis  cl  incciKliiirii,  in  coniiniino  (hiiiiniiiii  Iraii.sit, 
ad  quod  inlrrcipiciidiiiii  oiniics  lioiiiitics  iriiiiiicitii.s^  (jnas  liahiir- 
ruiil,  priiis  quicsiciilüius ,  cum  (lili<^cntia  (icbcaul  sc  niuluu 
juvurc, 

385.  De  i n  c c  n d i 0  ,  q  u  n  n  l u  m  a d  a  c t  o  r  e  m  e  l  r  c  u  m, 
et  quanluni  ad  consiliuni  et  pcrceptuni.  (II.  88''. 
A.  29.  4.  B.  38\  1.  C.  20».  1-2.  D.  85  ^  1.  K.  illK  1.) 
Jureli  dcChrcnisir  scripserunt  sie:  Cuidain  de  noslris  iioclis 
tempore,  nee  miuis  nee  moniliouihus  praeeedenlibus,  in  curia  sua 
stahulum  incensum  luil.  Quod  cuu»  percepisset,  subilo  suifrens 
ignem  extinxit,  Mane  auleni  faclo  uuum  de  conjuralis  nostris 
accedens  super  lioc  casu  dar!  sibi  consiliuni  postulavit.  Qui 
assumlis  quibusdam  aliis  juratis  sibi  suasil  ,  quod  in  oppidis 
et  locis  vicinis  clamari  faceret,  si  aliquem  laesisset,  illi  jiixla 
proborum  virorum  ordinationem  componere  paratus  esset.  Quod 
consiliuni  cum  negligerel,  postea  Iransactis  oclo  diebus,  ilerum 
in  curia  sua  incensus  fuit  et  iguis  in  lanlum  invaluit,  quod 
quatuor  vicinis  eorum  aedificia  sunt  cremala.  Qui  vicini  ipsum 
in  causam  trabentes  pro  se  sententialiter  petunt  sententiari.  Ex 
quo  consilium  juralorum  imitatus  non  fuerit,  ulrum  ejus  etiam 
responsione  non  audila  ad  salisfaclionem  damnorum,  quae  ex 
ejus  negligentia  receperunt,  non  sit  ipsis  rationabiliter  obligatus. 
Super  quo  sententialum  fuit,  quod  responsio  praedicli  bominis 
incensi  est  audienda  et  postea  secundum  ejus  responsionem  et 
partis  adversae  querimoniam,  est  diflinitiva  sententia  proferenda. 
El  est  valde  caute  circa  liunc  casum  procedendum ,  consilium 
enim  juralorum,  quod  diclo  bomini  porrexerunt,  non  necessi- 
tavit  ipsum;  per  proclamalionem  enim,  quam  dictum  consilium 
fieri  ei  faciebant,  saepissime  jusli  homines  et  innocentes,  qui 
nullum  laeserunt ,  ex  parle  inaleficiorum ,  qui  de  boc  confisi 
minas  incendii  eis  incutiunt  et  eliam  frequenler  actu  incendunt 
seu  cremanl,  suis  pecuniis  sunt  fraudali.  linde  licet  ad  prae- 
ceplum  juralorum  bomo  stare  teneatur ,  ad  eorum  consilium 
tamen,  praecipue  in  quibus  alii  ila  salubriter  sciunt  consulere, 
sicut  ipsi,  ut  accidere  polest  in  casu  praescriplo,  non  obligalur 
aliquis,  nisi  velit. 

386,  De  incendio,  quantum  ad  defensionem. 
(H.  89.  A.  29.  5.  B.  38^  1.  C.  20«.  3.  D.  85\  2.  K. 
171  •'.  2.)  Sentenliatum  est  eisdem  licet  pro  incendio  prae- 
terilo,  cujus  damnum  cerlum  est,  aliquis  fidejubere  possit,  tamen 
pro  minis  incendii  seu  pro  incendio  futuro,   cujus  damnum  non 


177 

est  certuni  nee  taxari  potesl  \  non  sutficit    allijuis    quamcumque 
dives  ad  fidejubendum. 

387.  De  incendio  casiiali  vel  ex  negligentia 
exorto.  (H.  89«.  A.  29.  6.  B.  20\  4.  C.  20^  D.  85^  3,  K. 
171 '\  3.)  Frequenter  sententiatum  est:  Si  ignis  casu  fortuito, 
non  ex  scitu  et  negligentia,  \idelicetj  quia  ipsum  non  exstinxit, 
dum  bene  poluit,  in  domo  cujuscumque  exorlus  fuerit:  propler 
hoc  ad  Solutionen!  damnoruni  reus  ex  igne  tali  contigentiura 
nullatenus  obligatur. 

388.  De  incendio  exorto  absentehospite.  (H.  89". 
A.  29.  7.  B.  38^  1.  C.  20\  5.  D.  86\  1.  K.  17P.  4.) 
In  Heinrichs  actor  conquestus  est  de  reo,  quod  in  ejus 
absentia  per  stullitiam  et  negligentiam  uxoris  et  ancillae  suae 
igne  in  domo  ejus  exorto,  in  octo  modus  siliginis  damnum 
percepit,  in  quibus  sibi  salisfacere  petit  juslitia  mediante;  reus 
vero  quaerit,  cum  ex  verbis  actoris,  qui  cum  dixit  absentem 
fuisse,  merito  sit  immunis:  utrum  pro  uxore  vel  ancilla  tenea- 
tur  respondere  et  in  causa  praecipue  criminali.  Super  quo 
respondetur,  quod  reo  non  est  neccessarium  respondere,  sed 
pure  Yoluntarium  si  placet,  dato  etiam,  quod  respondeat  actori, 
damnum  non  resarciet;  casus  enim  fortuiti,  sicut  incendium, 
homicidium  et  consimiles ,  dum  tarnen  dolum  non  contineant, 
culpa  carent.  Residuum  quaere  supra  titulo  de  accusationibus  sub 
illa  rubrica:  „In  accusationibus  criminum  cujusmodi  sunt  in- 
eendia." 

389.  De  incendio,  quantum  ad  actores  plures 
et  unum  reum,  quantum  ad  tempus  locum  et  qui- 
dam  alia.  (H.  89^  A.  29.  8-11.  B.  38\  1.  39^  2.  C. 
20^  6-11.  D.  86\  1.  K.  172\  1-4.)  Ad  petitionem  civium 
de  Chremsir  frusticis  de  vi  IIa  dicta  Peil  an)  sententiata 
sunt  subscripta.  P  r  i  m  o  quod  incensus  sive  crematus  incendia- 
rium  fugitivum  in  alieno  judicio  insequendo  quaerere  volens, 
statim  per  se  de  domo  ad  domum  poterit  festinanter  transire 
et  inventum  captivitati  judicis  praesentare.  Et  si,  cum  in  talibus 
periculum  sit  in  mora,  ad  querendum  nee  judicis  licentiam,  nee 
ejus  nuntium  sibi  concedi  petiverit,  propter  hoc  tamen  nuUas 
tenebitur  ad  emendas  ;  s  e  c  u  n  d  o  quod  incendiarius  sine  signis  in- 
cendii  praeteriti,  cujusmodi  sunt  titiones  seu  carbones,  vel  in- 
cendii  futuri ,  cujusmodi  sunt  chartae  scripturam  incendii  vel 
ejus  minas  continentes,  vel  cineres  cum  scopa  super  se  non  li- 
galis ,  coram  judicio  statuatur,  propter  hoc  actor  ab  actione 
«on  repellitur,  nee  obnoxius  est  emendae.   Tertio  si  multi  cre- 

12 


178 

iiuili  siiinil  ad  jiKliriniii  vcninni  cl  liiihilu  irilcr  sc.  coiisilio  |mt 
iiiMiiii  v\  eis  in  inccruiiuriiim  o^atit,  (iiiic  ille,  si  juris  ordiiie  et 
sententia  (liiTiiiitiva  (miixIiiiii  artorcrn  cviiscril,  ab  aliis  jiKlicaliir 
actorihns  justilialilcr  ahsoliiliis.  I'^t  scilircl  (iiiuinvis  (ioiiiino 
villae  ca  ercinala  speciale  (laiiniiiiii  eoiiliiitrat:  taineti  si  reus  iii- 
cendii  nctiuiiem  villanoruin  secundnni  jusliliam  deelinaverit,  do- 
mimis  villae  specialem  sil)i  inoNcre  non  poteril  (piaestionem, 
cum  non  sit  verisiniile  villanuruiu  aclionem  laluisse.  (juarlo 
quod  quicumque  pro  parle  acloris  incendii  coruni  judicio  per- 
sonaliler^  c()m|)arenles  iahorant,  verhis  el  faclis  seu  consiliis 
ipsum  fovcndü  el  pro  eo,  quanlum  possunt  faciendo ,  reum  in- 
cendii, si  aclorem  evadit,  jure  in  causam  novam  Irahere  non 
possunt,  maxime  de  incendio  uno  tempore  et  uno  loco  facto: 
secus  autem  esset,  si  forte  de  incendio  alio  tempore  el  aiio 
loco  faclo  inciperent  agere  et  praecipue,  si  de  lali  actione  fu- 
tura,  tempore  primorum  placitorum  coram  judicio  expressam 
interposuerint  proteslationem. 

Capituluiti  de  intordieto* 

390.  De  interdicto,  quanlum  ad  temporispri o- 
ritatem,  ulrum  videlicet  primus  interdictor  pin- 
quius  jus  habeat  quam  secundus.  (II.  90''.  A.  30.  1. 
B.  39^  3.  C.  20^  1.  D.  SG\  1.  K.  172''.  1.)  In  Chrem- 
sir  homo  quidam  convenlo  brasealorio,  cum  quidam  civis  sex 
brasea,  alter  vero  quinque,  tertius  vero  quatuor  sibi  ad  labo- 
randum  dedissent,  ipse  a  civitale  Chremsir  fugitive  recedens 
tantum  novem  cum  dimidio  braseo  in  brasealorio  reliquil.  Modo 
hospes  seu  dominus  braseatorii  primo  judicem  accedens  octo 
brasea  interdixit.  Postea  vero  alii  successive  venienles  quilibet 
eorum  tantum  interdixit.  Postea  vero  alii  successive  venienles, 
quilibet  eorum  tantum  interdixit,  quanlum  homini,  qui  recesse- 
rat,  commisit.  Quaeritur  ergo  ulrum  primus  interdictor  majus 
jus  habeat  quam  secundus,  et  sie  de  aliis  ordinale.  Super  quo 
dilTinitum  fuil,  quod  priorilas  vel  posleriorilas  interdiclionis  ab- 
solutae  jus  non  generat,  licet  super  jure  obtinendo  vel  demon- 
slrando  aliqualiter  attestetur.  Unde  dominus  braseatorii  ante 
alios  de  braseis  relictis  de  censu,  pro  quo  braseatorium  expo- 
suerat,  est  pagandus.  Residuum  vero  de  braseo  quanlum  fuerit 
est  in  quindecim  cumulos  aequales  dividendum,  de  quibus  ille, 
qui  sex  brasea  in  braseatorium  dederal,  sex  tollet;  secundus 
vero  quinque,  ad  tertium  vero  quatuor  pertinebunt.    Et  insuper 


179 

si  dominus  braseatorii  tötum  censum  exposilionis  percipit,  inter- 
dictores  alii  de  braseatorio  se  intromittentes  de  ipso  tanlo  uten- 
tur  tempore,  quanto  ipsum  convenerat  qui  recessil.  In  debitis 
aulem  secus  esset,  ibi  enim,  qui  prior  est  tempore,  potior 
est  jure. 

391.  De  interdictis,  quantum  ad  conservatio- 
nem  rerum.  (H.  90^  A.  30.  2.  B.  39\  4.  C.  SO*».  2.  D.  87«. 
1,  K.  172''.  2.)  Sententiatum  est  ad  plura  loca:  Si  in  domo 
cujuscumque  res  alicujus  exlranei  ex  parte  judicii  ad  petilionem 
cujuscumque  interdicuntur:  dominus  domus,  nisi  velit,  ad  reruui 
interdictarum  conservationem  nullatenus  obligatur ;  imo  si  tem- 
pore interdicti  nuntiis  judicis  dicit,  quod  res  inlerdictas  nolit 
custodire,  judex  ipsas  in  suam  recipiat  custodiam  interdicenti 
de  ipsis  juxta  suam  quaerimoniam  de  justitia  provisurus.  Si 
autem  ipsi  hospiti  ille,  cujus  res  sunt  interdictae,  in  expensis 
vel  in  debitis,  vel  istis  consimilibus  obligatur,  pro  talibus  res 
interdictas  servare  poterit  de  ipsis  principaliter  suum  debitum 
extorsurus. 

392.  De  interdicto  ratione  debitorum  facto. 
(H.  90^  A.  30.  3.  B.  39 ^  5.  C.  20^  3.  D.  87^  2.  K. 
172^.  3.)  In  consilio  sententiatum  est:  Si  civis  hospitem  et 
advenam,  cum  rebus  suis  domum  ejus  intrantem,  irrequisito  ju- 
dice  pro  debitis,  in  quibus  sibi  tenetur,  arreslaverit  et  occu- 
paverit:  solvet  judici  LXXII  parvos  denarios  pro  emenda.  Unde 
ne  civis  emendam  incidet ,  judicem  pro  arrestatione  facienda 
petat,  et  per  ejus  nuntium  seu  bedellum  dictum  hospitem  in 
domo  propria  interdicat;  quod  si  neglexit  et  alius  creditor  cum 
interdicto  judicis  auctoritate  facto  civem  ipsum  praeveniat:  ille 
prius  ab  hospite  et  rebus  ipsius  suum  debitum  judicialiter  con- 
sequetur;  unicuique  enim  mora  propria  est  nociva. 

393.  De  interdicto  pecuniae  diclae  „besse- 
runge."  (H.  90 ^  A.  30.  4.  B.  39 ^  1.  C.  20 ^  4.  D.  87 ^  3.  K. 
173^.  1.)  Sententiatum  est  juratis  de  Chris  ans,  quod  pe- 
cunia,  quae  in  compositione  homicidii  vel  alterius  casus ,  qui 
vulgariter  „pesserung"  dicitur,  dari  debet,  interdici  non 
potest,  quia  sine  contradictione  et  omni  difficultate  debet  per 
reum  actoribus  assignari;  quo  facto  quicumque  tunc  habet  in 
eos  agere,  seu  pro  dicta  pecnnia  vel  quavis  alia  causa,  illi  de- 
bent  objecta  secundum  justitiam  respondere. 

394.  Interdici  non  potest  pro  debitis  debitor 
mortuus.  (H.  90.  A.  30.  5.  B.  39^  2.  C.  20^  5.  D.  87». 
4.  K.    173".  2.)    Ad  loca  diversa  sententiatum,   quod  in  debi- 

12^** 


INI 

lorcin  iiioi  (iiiitii  ircdilor  ii«r(r(-  iioii  polest,  cuin  iilleriiis  jiiris- 
(liclionciii  evnserit  judicis  lemporulis;  in  |)üssessi()nes  aiilcm  bo- 
norum i'jiisdciu  iMorliii  |)()l('sl  }i<;i'i'(;  plt-iio  jure.  Le}j;es  voluiit, 
quod  in  dehiloreni  uiorluuui  eredilor  iij^ere  iiou  polest.  IJudi; 
iion  debet  proliibere,  (juod  corpus  deiuucli  exliji  doniurn  iion 
l»oiielur,  vel  ecclesiiislicue  sculplurue  nou  lijidclur,  uisi  prius 
super  (lel)itoruiu  solulione  caulio  sihi  üul :  iuio  et  eonlra  ere- 
dilores  lioe  peleiiles,  et  contra  judices  hoc  niundantes  sacrae 
leges,  quas  gravissiiuas  slalueruut. 

Capituluiii  do  iiiva^ioiio  floiims. 

395.  De  invasione  domus  in  genere,  quomodo 
probatur  et  quomodo  non  probata  emendatur.  (H. 
91.  A.  31.  1.  13.  39\  1.  C.  20^  6-9.  D.  87\  1.  K.  173^ 
4.)  Cives  de  Rauseins  lamquam  novicii  juris  et  ignari,  cum 
ab  antiquo  usque  modo  jure  Menesesi  sint  usi,  de  excessu 
qui  dicitur  „haymsuchen"   sie  informali  sunt: 

1.  Quicumque  domum  alterius  armis,  ballislis,  arcubus  te- 
merarie  invadere  praesumserit,  dato  etiani,  quod  nullum  in  ea 
vulneret:  tamquam  in  homicidio  puniatur. 

2.  Debet  autem  bospes  invasorem  domus  vincere  duobus 
leslibus  vicinis  suis  ex  ulraque  parte  domus,  vel  cum  uno 
transviam  et  secundo  vicino  a  latere,  vel  cum  solo  Jurato:  et 
sie  convictus  et  per  bospitem  in  domo  violenta  manu  vivus  vel 
mortuus  detentus  est  decollandus. 

3.  Si  vero  invasor  de  domo  recesserit,  et  postea  coram 
judicio  se  innocentem  facere  voluerit,  cum  viris  idoneis  metter- 
tius  in  cruce  se  expurgabit.  Si  autem  invasus  piano  modo  sine 
testibus  querimoniam  super  ipsuin  fecerit,    solus  se  expurgabit. 

4.  Nee  debet  bospes  domus  in  movendo  querimoniam  de 
invasione  praedicta,  quae  gravis  est  excessus,  facilis  et  pronus 
esse ;  imo  de  testimonio  sufficiente  caute  sibi  debet  providere ; 
si  enim  ad  probandum  se  obligaverit,  et  postea  querimoniam 
suam  testibus  probare  non  poterit,  judici  duo  talenta  et  unum 
civitati  solvet  pro  emenda ,  et  hoc  verum  est  de  majori  in- 
vasione domus,  in  qua  vulnera  sunt  commissa ;  pro  minori  in- 
vasione, in  qua  verba  tantum  sunt  commissa ,  actor  si  cadit 
in  causa,  solvet  judici  tantum  LXXII  halenses  pro  emenda. 

396.  De  invasione  domus,  quod  non  oninis  in- 
trans  domum  alterius,  ratione  actus  legitimi  inva- 
sor domus  est  censendus.    (H.  91^  A.   31.  2.  B.   39*'. 


181 

2.  C.  21  ^  1.  D.  8T^  2.  K.  173'\  1.)  Rustici  de  Lautz- 
s  a  n  s  proposiierunt  talem  casum :  Filia  cujiisdam  couvicini  nostri 
verbera  inarili  sui  titnens  ad  domum  patris  sui  fugit ;  postquam 
aiitem  moram  ibi  per  biduum  traxissGt,  marilus  ut  ad  propriam 
mansionem  eam  reduceret,  domum  patris  uxoris  videlicet  soceri 
sui  intravit;  probibitus  autem  per  quemdam  inquilinum  domus, 
ne  uxorem  in  absentia  patris,  qui  tunc  non  aderat,  educeret, 
eundem  quatuor  vulneribus  vulneravit :  quaerit  ergo  praedic- 
tus  pater  uxoris,  utrum  de  dicto  genero  suo  non  debeat  sibi 
tamquam  de  invasione  domus  Judicium  exhiberi.  Super  quo  re- 
sponsum  est  diflinitive,  quod  non ;  cum  enim  maritus  dictae 
mulieris  domum  soceri  sui  non  causa  malignandi ,  nee  in  ira 
et  furore,  nee  armata  manu,  nee  aliquo  gladio  seu  aliis  offen- 
diculis  agitando,  sed  tantum,  ut  legitimam  suam,  quod  actus 
fuit  licitus,  ut  eam  reciperet,  intravit:  invasor  domus  non  est 
censendus  nee  socero  suo  de  invasione ,  sed  tantum  inquilino 
de  vulneribus  tenetur  simpliciter  respondere. 

397.  De  invasione  domus  et  mortificationem 
uno  actu  conti nuato  in  duobus  tamenjudiciis  fac- 
tis,  quantura  ad  actorem  reum,  judices  et  plures 
alios  casus  notabiles  incidentes.  (D.  88 ^  1»  H. 
91''.)  Cum  in  Hu  lein  decem  viri  domum  cujusdam  viri  ho- 
minis ibidem  clausam  armata  manu  violenter  invadentes  ostio 
extruso  intrassent,  ipsum  per  tectum  domus  fugientem  ad  cu- 
riam  vicini  sui  et  de  curia  uUerius  extra  limites  judicii,  in  quibus 
domus,  quam  primo  invaserant  sita  fuit,  in  limites  alterius  ju- 
dicii fugantes  mortificassent.  Quaesitum  est  juratis  per  actorem : 
utrum  coram  primo  judice,  sub  quo  facta  est  invasio  domus, 
vel  utrum  coram  secundo,  sub  quo  facta  est  mortificatio,  debeat 
querulari.  Secundo  eliam  quaesitum  est  a  juratis  ab  eodem  ac- 
tore :  utrum  pro  tam  gravibus  excessibus  non  liceat  sibi  in 
omnes  decem  aeque  primo  simul  agere,  vel  utrum  unum  quemque 
impetere  debeat  querimonia  speciali.  Et  tertio :  utrum  rei  non 
debeant  sibi  primo  judicio  praescripti  denuntiari,  si  convincat 
eos  testimonio  Tide  digno.  Cum  super  primo  sententiatum  fuit, 
quod  cum  neuter  judex  ex  eo^  quod  peccalum  esset  juri  inju- 
riam  facere,  jure  suo  est  fraudandus;  sed  ambo  judices  simul 
judicio  debent  praesidere  et  actor  coram  ambobus  suam  que- 
rimoniam  proponere,  dictique  judices  emendas  judiciales  inter 
se  condivident  aequo  modo.  Si  autem  in  talem  praesidentiam 
judices  consentire  noluerint :  tunc  actor  coram  unoquoqne  id, 
quod    in   ejus    judicis    commissum  est,    conqueratur;    et    juxta 


182 

tali'in  ({uerimoniHm  unus  qiiisquc  jiulicuiii  jiistiliae  sibi  fuciul 
com|)U>inenliiin  iicc  oportet,  qiiod  de  mortifu-iitionc,  qiiuc  muxi- 
mus  vidclur  esse  exressns ,  qunnlnm  ad  aclnin  pritis  eoiKjue- 
ratur;  iino,  ciiiii  iiivasio  doiuus  aequo  eapilalis  sil  excessiis  et 
gravis  siciit  morliiieatio,  |)olest  de  ipsa  priinu  conqueri ,  si  sibi 
videbitnr  expedire. 

Super  seeuiido  auleni  diirinilum  füll,  quod  eum  onines  deeem 
eundein  aeluin  rcceriul,  aclur  si  iicseil,  (juis  eorurn  principalis 
fuerit,  polest  in  oinnes  et  eliain  in  plures  siniul,  si  essent  et 
conjnnclini,  una  actione  agere ;  ipsique  poslquam  una  respon- 
sione  responderint,  se  expurgalionem  oblinucriul,  jural)unl  sin- 
gulalim,  el  quicunique  in  juraniento  cecideril,  \ilüni  perdil.  Et 
hoc  tarnen  alii  non  judicantur  cecidisse ;  sicut  enim  uno  per 
juramenlum  evadenle,  non  omnes  evadent,  sie  nee  uno  cadenle, 
omnes  cadent.  Sed  in  actione  forlassis  civili ,  si  in  plura  una 
actione  pro  debilis  agerelur,  ex  casu  unius  censenlur  alii  ceci- 
disse. Si  autem  aclor  sine  dubio  noscit  illuni,  qui  fuit  origo 
invasionis  donius ,  et  illum,  qui  plagam  letalem  mortifieationis 
dedit,  in  illum  aget  principaliter ;  in  alios  vero  ex  consequenti 
tanquam  in  coadjutores,  et  si  eos  vicerit,  peribunt,  nam  (aciens 
et  coadjuvans  in  excessibus  tarn  gravissimis  pari  poena  subja- 
cebil,  si  autem  expurgare  se  debuerint,  quilibet,  ut  dictum 
est,  juramento   suo  tanlum  salvabil  viUtm    propriam  vel  amitlet. 

Notandum,  quod  in  aliis  homicidiis,  seu  honestis  causis  non 
conceditur  aclori,  quod  in  plures  simul  agat,  Unde  quaedam 
actio  est  civilis ,  et  in  illa  polest  in  plures  simul  agere ; 
quaedam  autem  est  actio  criminalis  ,  sicut  in  proposito  invasio 
domus  et  mortificatio,  et  illa  est  duplex.  Quaedam  enim  fit 
per  unum  actum,  quem  plures  simul  facere  non  possunt,  sicut 
homicidium  fit  per  unam  plagam,  quam  simul  plures  percutere 
non  possunt ,  et  in  tali  actione  cum  actor  dubitat,  in  plures 
agere  simul  polest;  et  iste  actus  vocatur  actus  non  iterabilis. 
Secunda  autem  est  actio,  quae  etiam  fit  per  unum  actum,  quem 
plures  simul  bene  facere  possunt,  quia  plures  possunt  simul 
unum  infamere,  vel  si  obloquitur  vel  in  honore  suo  sibi  detra- 
here ;  et  in  tali  actione  non  est  necesse,  quod  actor  simul  in 
plures  agat ;  quamvis  dubitet,  imo  in  quemlibet  specialiter  de 
eodem  actu  agere  polest;  et  vocatur  iste  actus  iterabilis,  quia 
quilibet  eum  ilerare  potest.  Tamen  si  talis  actus  imponerelur 
determinatae  multitudini,  sicut  forte  consilio  juratorum ,  in  tales 
unica  actione  agi  posset.  Ad  tertium  autem  dictum  fuil,  quod 
facta  per  actorem  probatione  secundum  formam  juris  sufficienti, 


183 

rei  sunt  prinio  judicio  proscribendi,  et  si  per  ambos  judices 
proscribuntur,  non  est  mirandum,  duplex  enim  peccatum  duplici 
poena  puniri  debet,  unde  in  proverbio  dicitur :  „Ad  facinus  duplex 
non  sul'ücit  ultio  simplex." 

398.  De  invasione  domus,  de  qua  domo  sit  in- 
telligenda  et  quod  taberna  non  semper  invaditur. 
(H.  92.  A.  31.  5.  B.  40\  1.  C.  2P.  1-2.  D.  89^  1,  K. 
174'*.  1.)  Sentenliatum  est  in  judicio  civitatis,  si  duo  in  platea 
vel  alibi  p ulnare  incipiunt,  et  unus  alium  in  domum  apertam 
insequens  et  fugans  ipsum  ibidem  vulneret  vel  occidat,  ex  hoc 
non  censendus  est  invasor  domus.  Similiter  nee  ille  dicitur 
invasor  domus ,  qui  tabernam  intrans ,  dato  eliam,  quod  sit 
clausa  et  ad  ejus  petitionem  sibi  aperiatur,  in  ipsa  facta  con- 
tentione  aliquem  mutilet  vel  occidet. 

399.  De  invasione  domus,  quantum  ad  tempus 
in  quo  debet  querulari.  (H.  92.  A.  31.  5.  B.  40^  2. 
C.  2P.  3.  D.  89\  3.  K.  174^  1)  Sententiatum  est  rusticis 
in  Ledawicz,  quod  in  magnis  et  gravibus  excessibus  vulgariler 
dictis  „h  e  y  m  SU  chu  ng,"  qui  verba  continent  et  facta,  vicini 
debent  pro  subsidio  per  invasum  inclamari,  excessusque  tales 
infra  dies  XIV  querulari:  gaudent  enim  dicti  excessus  talijure, 
quod  scribilur  in  juribus  originalibus  rubrica:  De  stupro  nota- 
tum  paragrapho:  „Statuinus  etiam  firmissime,"  et  secundum  hoc 
restringendum  est,  quod  scribilur  in  fine  jurium  originalium  in 
rubrica:  De  invasione  domus:   „Quicumque  domum  alicujus  etc.^ 

400.  De  invasione  domus,  quantum  ad  vicinos 
propinquos  vel  remotos.  Secundo,  quantum  ad 
hospitem  pluresdomoshabentem.  Tertio,  quantum 
ad  diversos  modos,  quibus  inhabitatur  domus. 
Quart 0,  quod  domus  modis,  quibus  illicite  invadi- 
tur, licite  defendatur.  (H.  93.  A.  31.  6.  B.  40^  3-8. 
C.  21^  4.  D.  89\  2.  K.  174\  1.)  Sentenliatum  est  juratis 
in  Heinrichs,  quod  ad  probandum  invasionem  domus  recipi 
possunt  testes  vicini  non  solum  collaterales  superius  et  in  fe- 
rius,  proximi  vel  transversales,  directe  oppositi,  imo  alii,  dum- 
modo  sint  idonei,  quamvis  a  domo  invasa  sint  in  aliqua  di- 
stantia  in  eadem  linea  vel  in  alia  residentes.  Item  qui  plura 
in  una  civitale  vel  in  locis  diversis  habuerit  domicilia,  quamvis 
in  uno  frequenler  habitari  consueverit,  tamen  pro  illo  tempore, 
quo  in  alio  steterit,  de  invasione  domus  testari  poterit  ut  vi- 
cinus.  Item  excessus  ininvasionis  domus  atrox  est,  et  a  domo 
nomen  accepit,    et  debet  accipi  domus,    sive  in  propria  domo. 


184 

(juis  liabilet  sive  in  coiidiiclu,  vcl  f^ruli»  pro  liosiulio  roccplus 
sit.  llcm  (|iiiiinvis  (loinuin  cl  ur(-iii)iis  cl  biillislis  iiivudcrc 
grinilcr  sit  |)r()liil)ilimi  ,  liimru  (loiiiiiin  sie  ^<•I  (|iiiilit(  r(iiiii(|ue 
alilor   (Icfcmicri'   \i(l(liir   liriliiiii   cl   toiiccssiiiii. 

101.  \)  V  i  II  V  :i  s  i  ()  n  ('  d  o  in  ii  s  c  l  s  |)  o  I  i  o  dictO 
„rerawp."  (II.  1)3.  H.  10''.  G.  C.  21''.  8.  1).  &<) ".  3.) 
ISeplcin  hidiu'alorcs  diioniiii  iiidiiconiiii  iiilra  luiiros  cisilatis  ex 
«pposilü  liorli  niinoriin)  rralnini  exlcrius  super  P  o  ii  a  v  i  a  siloruin 
mugisti'i  ciiin  coriiin  quiiKpie  i'ainiilis  tahernain  \iiii  in  civilute, 
in  |)lalt'a  civiiim  lenijjore  sul)iiilraiil('H  aeslivo,  ( iiin  soli  scciim 
taxillis  ludciilt's  iiscpic  ad  nicdiuni  noctis,  (piando  iiullus  proplcr 
eos  jam  aderat  conlinuassent,  et  iiospes  cum  u.xore  et  scriptore 
vini  denarios,  quos  per  diein  emcrat  nuineraret,  inier  se  de  so- 
lutione  XL  lialenses ,  quos  dehiberant,  conlendcre  ceperunt. 
Quod,  cum  hospes  et  scriplor  anucul)iliter  et  Iciiihus  sopirc 
vellent  verbis  simul  surgenles  et  giadios  et  cullellos  nudantes 
in  eos  ac  uxorein  hospilis  tarn  veliemcnlcr  irrucruni,  quod  pro 
\ita  salvanda  vix  in  cellarium  ab  inlra  claudcnles  oslium  eva- 
seriint.  Quo  facto  famulo  cuidani  in  collo  cellarii  dormienli 
manum  ampulantes  quatuor  insuper  ipsuin  vulneribus  vulnera- 
verunt ,  et  landein  pixidem,  quam  hospes  reliquerat  cum  denariis 
cum  slappa,  milram  ferream  et  canulam  exporlanles  diHugierunt. 
Intervallo  vero  facto  hospes,  uxor  et  scriplor  excunles  de  cellario 
cum  pixidem  cum  denariis  non  invenissent,  super  diclos  balneatores, 
tamquam  morlificalores,  domoriim  invasores  et  spolialores  vul- 
gariler  diclos  „rerawber"  clamorem  lerrilicum,  qui  „waffen- 
ges chrai"  dicitur,  llebiliter  protulerunt.  Quo  clamore  precones 
ac  ministri  judicii  excitati  cum  insequerenlur  fugilivos,  solum  duos 
magislros  bahiealores  in  bahieo  super  Ponavia  dormienles 
ceperunt  cum  ghidio  cruentalo  :  quibus  incij)palis  et  tandem  coram 
tribunali  statulis  hospes  de  ipsis,  sicut  praescribitur,  querulans 
pro  se  sententiari  pelunt,  utrum  advocalum  pro  responsione  se- 
cundum  juslitiam  habere  possent.  Super  quo  deffinitum 
fuil,  quod  non :  licet  enim  domus  invasionem  excuset  taberna, 
tarnen  post  recessus  aliorum  bibentium  praeslolatio  nocturna 
solilaria  sessio  ac  mulue  conlenlionis  inter  se  molio  prae- 
sumplionem  fecil,  non  tantum  causa  bibendi,  sed  etiam  polius 
malignandi  proposilio  eos  tabernam  inlrasse.  Item  quia  balaeator 
in  civitate  residens  ab  uxore  domoque  propria  extra  civilatem 
super  P  0  n  a  V  i  a  m  illa  nocle,  quod  alias  facere  non  con- 
suevit,  declinavit,  hoc  ipsum  fugilivum  indicavit.  Item  quod 
subito    post    factum    per    officiales  judicii     cum    gladio    cruen- 


185 

talo  sunt  capti,  hoc  probationis  maximam  vim  ostcndit.  Ex  quam- 
vis  ea,  quac  per  spolium  ,^rerawb"  abstulerant,  non  sint  in 
eorum  maiiibus  inventa,  tarnen  dictae  praesiimliones,  quae  de 
doinus  invasione  per  manus  amputationem,  vulnerationem,  hospitis 
in  cellariiun  lugalionem  et  per  piagas  ac  sectiones  in  lapides 
ostii  cellarii,  qiiae  recentes  videbanlur,  factae  fidem  generant. 
Dictum  etiam  spolium  per  balneatores  commissum  probare  quo- 
dammodo  reputantur. 

402.  De  testibus  invasionis  domus.  (H.  93. 
B.  4P.  1-2.  C.  22 ^  1-3.  D.  90^-l.  K.  174^  2.)  Senten- 
tiatum  est  juratis  in  Budespicz,  quod  conventores  domorum 
bonae  famae,  licet  sint  caupones  et  ducillarii  in  causa  invasionis 
domus-  tanquam  veri  hospitcs  teslimonium  ferre  possunt.  Item 
minor  invasio  domus  sine  sanguinis  effusione  contingentes  per 
testes  vicinos,  si  antequam  per  invasum  statuantur,  per  adversam 
partern  de  vulneribus  incusati  fuerint,  probari  non  potest.  In 
majori  vero  invasione  domus,  in  qua  superficies  apparet,  san- 
guinolenta  exceptione  praescripta  non  obstante  testes  praeliabili 
admittuntur  pacis  domesticae  in  favorem. 


403.  De  electione  judicis,  quis  et  qualissit 
eligendus,  et  quae  conditiones  suo  conveniant 
regimini.  (H.  94.  9.)  Homo  in  judicem  eligendus  non  debet 
esse  perjurus,  nee  etiam  debet  esse  proscriptus  nee  excommuni- 
catus,  nee  sit  etiam  judaeus  nee  haerelicus  vel  paganus,  sit- 
que  legitimi  matrimonii  filius  non  sit  etiam  rusticus,  hoc  est 
in  moribus  rudis  et  grossus ;  unde  multum  est  laudabile,  si 
projudice  persona  haberi  poterit  litterata.  Corpore  etiam  sanus 
existens  in  manibus  praecipue  defectum  non  patiatur;  non  sit 
coecus,  non  sit  surdus,  neque  mutus  ;  in  aetate  quoque  annos 
viginti  et  unum  non  excedens,  octoagesimum  non  attingat.  Et 
istae  conditiones  judici  conveniunt  quo  ad  corpus.  In  anima 
vero  virtutibus  debet  fulgere  cardinalibus.  Primo  justitia, 
quod  nee  amore,  nee  odio,  nee  muneribus,  nee  quavis  actione 
a  justitia  declinans,  partem  numquam  foveat  injustam.  S  e  c  u  n  d  o 
fortitudine.  Debet  enim  tam  virilis  esse  in  animo,  quod 
motibus  dominctur  virilibus,  nee  ipsum  errare  faciant  a  semita 
veritatis.  Unde  pro  tuenda  justitia  more  boni  pastoris  animam 
exponere  debet  et  corpus.  Secundum  quod  sapiens  dixit: 
„pro  justitia  agonista  usque  ad  mortem."  Tertio  prüde  ntia, 
quod  videlicet  inter  bonum  et  malum  distinguere,  sciens  bonum 
et  justum  eligere,    et    maUim  seu    injustum  sludeal    reprobare. 


Iloiii,  cum  iniliuiu  Siipieiitiae  sil  tiinor  (ioiiiini ,  judex  (Ici)t't 
(lominum  liniere;  iinrn  qui  doiuinuin  liiuet,  fuciet  buiiu.  Tuli 
etiiun  judici  ])()|hi1us  lilxnlius  est  uhedieridus  el  sulijectiis.  .luxtii 
i  1 1 II  d  |)  r  0  li  i  I)  ('  t  in  s  e  c  r  e  l  i  s  suis:  Tiinc  iiuipiet  populus 
liiMcrc  r('<:;('iii ,  ciiui  viderit  eiiiii  liniere  doiniiiiini.  Kt  sie  ut 
iioe  dieitiir  de  rege,  sie  suo  modo  de  jndiee,  qui  vicem  gerit 
re«j:is,  inlellij^i  poleril  in  pniesenli.  Quarto  lemperanliu, 
(|ii(>d  motiis  eardinales  restringat  siib  regula  ralionis.  Unde 
iraeundiam  fngiens ,  ebrielalem  eavens;  in  eibis  el  polibus  ut 
sit  moderatus,  in  faelis  eliam  quibuslibel  medium  tenens;  ne 
sil  nimis  praeeeps,  nee  nimis  lardus ;  paiiperibiis  injnriam  passis 
ad  ipsum  querulando  \enienlibus  pia  verba  porrigens  et  be- 
nigna.  Item  judex  facta  eleclione  jurabit  in  cruce,  quod  in 
Omnibus  causis  justum  unicuique  Judicium  faciat,  alque  verum. 
Item  judex  ab  injuslis,  in  praejudicium  jusli  munera  non 
recipial ;  quod  si  feceril,  talia  munera  iion  lanliim  injuslo,  cuius 
ea  recepit  malitio  ,  se  restiluet,  sed  juslo,  quem  ralione  mu- 
nerum  eorundem ,  jure  suo  fraudalnr,  ipsa  lenelur  dare  et  resli- 
tuere  pleno  jure ;  non  solum  bujusiuodi  imoque  omnia  alia, 
quae  ex  diclis  muneribus  jusli  in  judieio  perdiderinf,  judex 
refundere  et  in  ipsis  satisfaccre  debet  inlegraliter  et  complete. 

404.  De  judiee  qualis  in  officio  suo  esse  de- 
beat.  (H.  94.  B.  41  ^  2.  C.  22  ^  1.  ü.  90\  2).  De 
Broda  ungaricali  et  diversorum  locorum  jurati  de  sub- 
scriptis  quandoque  per  verba  et  quandoque  per  litteras  sunt 
instrucli.  Judex  in  officio  suo  non  debet  esse  gravis  et  one- 
rosus  bominibus ;  debet  etiam  esse  a  violentia  et  cupiditate  re- 
molus,  eo,  quod  violentia  est  legibus  inimica  et  acceptio  mune- 
rum  et  praevaricatio  veritatis.  In  judiee  non  debet  esse  ira  et 
furor,  sed  tantum  ratio  dominari.  ISon  enim  ira  viri  Dei  ju- 
stitiain  operatur:  Unde  nihil  debet  judex  tempore  irae  judicare, 
sed  cum  est  in  mentis  tranquillilate,  nam  restringenda  est  sub  ra- 
lione potestas,  nee  quicquam  agendum  priusquam  mens  commota 
ad  quielem  redeat.  Eo,  quod  commotionis  tempore  justum  putat 
omne  esse,  quod  facit.  Debet  quoque  judex  incompositos  disciplinare 
et  praecipue  noctis  tempore  ad  intercipiendum  furta  et  maleficia 
cum  sua  familia  eivitatem  hincinde  pertranseundo  custodire, 
ad   quod   jurati  eorum  sibi  praebebunt    auxilium  cum  effectu. 

405.  De  officio  judicis,  quantum  ad  juratos. 
(H.  94.  B.  42 ^  1.  C.  22 ^  2.  D.  90^  3.)  Item  judex 
debet  juratos  tamquam  legislatores  reverenter  tractare ,  nuUas 
per  se  sententias  dictare,  neminem  sine  ipsorum  scilu  caplivare, 


187 

emendas  civitatis  sibi  non  appropriare  nee  emendas  ad  eum 
pertinentes,  nisi  postquam  a  juratis  adjudicatae  sibi  fuerint  reci- 
pere,  in  tali  receptione  pauperibus  gratiam  facere^  praescriptos 
et  a  civilate  repulsos  sine  juratoruni  consensu  nullatenus  reas- 
sumere;  de  sigillo  et  privilegiis  civitatis,  quae  jurati  debent 
regere,  se  non  intromittere.  Et  concludendo  singulariter  uni- 
versa  et  universaliter  singula  judex  debet  semper  juratos  au- 
dire  et  eis  obaudire,  ad  ipsorumque  consilium  omnia  negolia 
sui  ofFicii  expedire. 

406.  De  officio  judicis,  quantum  ad  sententias. 
(H.  94,  B.  42  \  2.  D.  22  ^  3.  D,  90  ^  1).  Item  judex 
Deum,  qui  praesens  est  in  omni  judicio ,  prae  oculis  habens, 
quando  tribunali  praesidet,  debet  quaerere  a  juratis  de  senten- 
tiis,  sicut  sedent  in  bancis  nullo  prae  postero  ordine  observato, 
nee  etiam  favore,  odio,  timore,  vel  expectatione  premii  debet 
unam  partem  alteri  praefacere  seu  praeponere,  nee  etiam  quaerat 
sententiam  ab  illo  jurato,  quem  noverit  parti  ilÜ,  pro  qua  quae- 
ritur  sententia  magis  favere,  eo  quod  in  judicio  est  omnis  sus- 
picio  submovenda.  Ad  consentiendum  etiam  in  sententiam  tam 
interlocutoriam,  quam  diffinitivam  unam  partem  prae  alia  non 
cogat.  Tenetur  insuper  judex  secundum  propositionem  partium 
de  sententiis  quaerere  a  juratis:  et  semper  quaerat  inter  duas 
sententias,  quod  juris  sit,  nisi  lunc  una  pars  nolit  aut  negligat 
sententiam  per  se  inquirere ,  ex  tune  judex  sententiam  ad  re- 
quisitionem  unius  partis  inquirat.  Et  circa  hunc  punctum  debent 
jurati  hanc  cautelam  servare,  quod  nee  extra  judicia,  nee  in 
judiciis  aliquam  sententiam  communem,  contra  quam  pars  ad- 
versa  nondum  audita  nihil  objicit  vel  allegat,  proferant  et  pro- 
nuntient  quoque  modo.  Ex  talibus  enim  sententiis  in  genere 
prolatis  saepissime  cum  ad  speciem  descenditur ,  vel  maxima 
difficultas  generatur  vel  evidens  contradictio  multiplicatur.  Quaerat 
etiam  judex  de  sententia  nihil  penilus  minuendo  vel  addendo, 
nam  judex  defectum  supplere  non  debet  :^  sed,  si  quid  partes 
vel  advocati  partium  de  jure  omiserint,  illud  supplere  potest, 
in  his  et  in  omnibus  aliis  juris  praeceptis  ad  justitiam  litiganti- 
bus  faciendam  motum  sui  animi  inelinando. 

407.  De  officio  judicis,  quantum  ad  partes.  (H. 
95.  B.  42».  3.  C.  23 ^  1.  D.  90\  2).  Judex  etiam  te- 
netur sententias  a  juratis  prolatas  exequi  reverenter,  ut,  si  ac- 
cusatori  res  immobilis  fuerit  adjudicala,  ipsum  mittat  in  posses- 
sionem  rei  ejusdem^  in  ea  ipsum  viriliter  manutenendo ;  quia 
non  sufficit  quem  millere  in  possessionem,  nisi   in  eam  missus 


tiK'iiliir.  Si  milciii  res  sil  inoliilis,  iiisnm  lulori  tiiiii  eirccl« 
pruecipiat  praeseiilari.  SimI  si  rciis  a  pclilioiu;  luioris  Ciieril 
per  siMiliMiliain  ahsoliiliis,  ex  limc  i|>suni  judex  in  jure  siio  si- 
iiiililcr  liicatiir,  ailori  super  co  perpeluum  sileiiliuu»  inipoiK  iido. 
Ilcni  (iiianiNis  judex  exereeiida  jiislilia  juraveiil ,  (auicn  -soluni 
de  (pierinioiiiae  |)ri()rilate  el  de  nullis  aliis  causis  lestiiuoiiiuni 
Terre  polest,  lloe  eiiini  sj)eelal  ad  juialorum  ollieium.  Hein 
judex  caveal,  ne  eaplivi  in  cippo  rebus  el  veslihus  spolienlur. 
Hein  judex  dehel  providere  parlihus ,  quac  tulae  conij)areanl. 
Ununi  si  neeesse  lueril  i)()lest  prohibere,  (juod  sine  armis  ve- 
nianl    et   niaxinie,   (piod   inennes   eonipareauC   eorani    lril)unali. 

408.  Deelectione  juratoruni.  (II.  1)5''.)  Paler  euni 
fllio  et  frater  cum  fralre  non  eligantur  simul  ad  ollieium  juralorum, 
unde,  (juando  babiles  et  valenles  haberi  possunt  personae,  etiam 
socer  cum  geuero,  non  sint  simul  in  juralorum  ordine.  Tales 
enim  personae  fre([uenler  propler  sui  cohaerenliam  diversilaleni 
generant  inter  juralos  uni  talium  personarum,  quia  quod  placet 
uui,  saepius  alleri  placet,  quamvis  sil  injustum  el  iniquum.  Co- 
gnati  eliam  judicis  sororii  el  aliae  personae  sibi  multum  fami- 
liäres non  eliganlur.  Vel  si  propler  defeclum  personarum  luerit 
neeesse,  tunc,  quanlo  pauciores  in  olHcio  scabinalus  fuerint, 
tanlo  salubrius.  Tales  enim  personae  judici  complacere  vo- 
lentes,  pauperibus  in  emendis  solvendis  graves  sunt  nimium  et 
inlesli.  Psullus  eliam  infamis  eligalur  ad  juratum,  imo  si  igno- 
ranter  eleclus  lueril,  et  postea  de  hoc  consliterit,  deponalur. 
Nam  una  Ovis  morbida  inficit  totum  gregem.  Item  garruli, 
qui  secreta  celare  n^sciunt,  et  qui  indillerenter  bonos  et  malos 
odio  habent,  et  qui  nimis  avide  proprium  quaerunt  commodum 
et  bonum,  et  qui  etiam  nimis  sunt  juvenes  non  staluanlur  in 
juralos;  debent  enim  jurali  commuui  utililali  tolis  viribus  pro- 
videre. Unde  in  antiquis  Cronicis  de  Athenis,  quae 
fuil  quondam  famosissima  civitas,  scribitur  sie:  „Latens  odium, 
privatum  commodum,  juvenile  consilium  destruclio  fuil  Athe- 
niensium."  Omnia  quoque  superius  de  electione  judicis  scripta, 
de  juratis,  qui  abscnte  judice  ejus  vicem  supplent,  quando  de- 
bent eligi,  sunt  servanda.  Et  insuper  jurati,  a  quibus 
Salus  et  periculum  tam  judicis  quam  judicandorum  dependet  cum 
diligentia  videre  tenenlur,  quod  unicuique  debita  fiat  justilia  et 
condigna.  Unde  cum  ipsi  principalissimi  sinl  testes  in  judicio 
et  in  Omnibus  causis  ad  eos  deductis,  semper  habere  debent 
in  memoria  ,  quod  falsus  testis  tribus  est  obnoxius  personis; 
primo  Deo,   cujus  praesenliam    conleninit ,    Dens    enim    omni 


I 


189 

judicio  praesens  adesl ;  d  e  i  n  tl  e  j  ii  d  i  c  i ,  quem  menlieiido  fallit ; 
et  tertio  innocenli,  quem  falso  laedit  teslimonio.  Unde 
cum  uterque  sit  reus,  et  qui  veritatem  occuUat,  et  qui  menda- 
cium  dicit,  quia  ille  prodcsse  non  Yult,  et  iste  nocere  deside- 
rat,  jurati  cavere  debent,  ne  occultent  verilatem  et  ne  profe- 
rant  falsitatem.  Et  ideo  personae,  quae  mentiri  consueverunt, 
pro  jnratis  nullatenus  assumantur.  Item  si  aliquis  juratorum 
moritur,  vel  ex  impedimento  legitimo  officium  suum  regere  non 
possit,  unde  ut  numerus  juratorum  semper  completus  habeatur, 
alter  loco  ipsius  constituatur. 

409.  De  juratis  novis  et  eorum  officiis  etc.  ^) 
(H.  96 ^  A.  22 ^  B.  46 ^  1.)  Novi  jnrati  postquam  locati 
fuerint,  statim  die  sequenti  non  feriata  debent  convenire,  et  sie 
se  ad  invicem  unire,  quod  seniores  informent  juniores,  qualiter 
in  officio  scabinatus  regere  se  debeant  et  teuere,  videlicet  quod 
ad  maniloquia  et  consilia  diebus  statutis,  vel  si  festum  fuerit, 
alia  die  non  festiva  feriam  statutam  proxime  secutura  mature 
et  tempestive  veniant,  et  secrete,  quae  audierint  in  consilio, 
nulli  ea  revelando  apud  se  teneant,  et  alia,  quaecumque 
seniores  sciverint,  juniores  congrue  de  bis  ipsos  fideliter  debent 
informare.  Quo  facto  ut  Status  civitatis  illius  sit  ordinatus,  et 
ordinator  decentium ,  et  communi  melius  provideatur  bono : 
debent  magistros  operum  mechanicorum  praeteriti  anni  vocare, 
et  ab  eis  sub  virtute  jnramenti  praestiti  diligenter  inquirere, 
utrum  aliquid  sciant  correclione  et  emendatione  dignum  ope- 
ribus  in  eisdem:  et,  si  quidquid  non  consonum  justitiae  ipsis 
publicatum  fuerit,  illo  reformato  et  ad  statnm  debitum  revocato 
rebelles  contumaces  et  justitiae  transgressores,  qui  per  magi- 
stros operis  eosdem  accusati  fuerint,  ita  districle  puniant,  quod 
ceteris  transeat  in  exemplum.  Postea  vero  debent  novos  ma- 
gistros jnratos,  quos  ad  boc  idoneos  et  fidedignos  esse  cogno- 
verint,  inter  pistores,  carnifices,  panniparios  et  alios  consimi- 
les  plus  principales  mechanicos  eligere,  et  illos  tacta  cruce  fa- 
cere  jurare,  quod  eorum  sollicita  faciente  provisione  labores  et 
opera,  quibus  praeficiuntur,  juste  et  ordinale  ac  fideliter  fiant, 
ut  in  venditionibus,  in  emtionibus  forum  servetur  debitum ;  si 
autem  transgressores  voluerint  effugere,  poenam  ipsis  juxta 
formam  statutorum  civitatis  et  juratorum  consilium  imponendam. 


')  H,  hat:    De  novis  juratis.     Qualiter    se    debeant  habere    circa 
statuta  et  regimen  politiae. 


190 

Dohenl  eliuni  jiiniti  iiiquisilioiuMii,  de  prnclorilis  operam 
mnpislris  suporins  s(  riplniii,  n  nolurio  civilutis  et  scriplore  ju- 
diiis,  (|ui  pro  l empöre  l'iierinl,  modo  consimili  facero  cl  demutn 
H  subjiidiee  et  |)rjieeonil)iis,  et  eosdem  omnes  olluinles  de  novo 
fjicerc  jiii'iire,  et  ipsis  iiipin|rere,  (juod  in  gerendis  suis  olluiis 
tHiitflin  iidem  liabeant  et  dili^enlium,  siciit  nolu  infumiue  nolunt 
ii\}uiilari,  el  eis  se  dilip^eiiler  eoiiservare;  j)Oslremo  vero,  cum 
juruti  iioii  solum  per  ulios,  inio  eliam  per  sc  ipsos  honum  ci- 
vitatis, (inaiitiiin  od  iitililalem  et  deeentiam  Status  leneantur  pro- 
\idere  el  procurare,  del)ent  semper  duobus  ex  sc  oH'icium  com- 
millere  speciale  pula  duobus  olVicium  propinae,  <|ui  vulj^^ariler 
maj^islri  niensurae  vocaulur,  ordinäre.  Duobus  vero  aliis  in- 
formalionem  murorum  ,  lurrium ,  fossatorum  et  singulorum 
aediüciorum  civitatis,  qui  niuros  interius  cl  exlerius  binc  inde 
respiciendo ,  quidquid  in  eis  nieliorandum  el  reformandum 
esse  invenerinl,  convenlis  et  conductis  operariis  faciant  re- 
parari.  Item  aliis  duobus  olTicium  respicienda  conservaloria 
et  loca  ignis,  cujusmodi  sunt  coquinae  el  fornaces  stubarum 
braseatoriorum  et  braxaloriorum;  quod  caule  in  talibus  locis  ignis 
foveatur  et  conservetur,  et  hoc  olTicium  duobus  circumspeclis 
et  idoneis  est  committendum.  Saepissime  namque  per  incen- 
dium  famosae  civitates  destruuntur,  unde  ubi  ignis  conservalur 
est  summa  diligentia  adhibenda. 

Item  aliis  duobus  vendilionem  et  forum  piscium,  ad  quorum 
mandatum  praeemtores  et  praecipue  mulieres  praeemtrices  pis- 
cium a  foro  repellantur  et  piscatores  principales,  qui  ad  fornm 
pisces  adtulerunt,  per  se  vendent  eosdem.  Poena  autem  talibus 
praeemtoribus  el  praeemtricibus  piscium  secundum  voluntatem 
juratorum  talium  imponetur.  Item  aüis  duobus,  quod  singulis 
diebus  dominicis,  vel  aliis  ad  ho©  statutis,  captivos,  qui  apud 
subjudicem  vel  alibi,  ubi  carcer  fuerit  civium,  servantur,  visi- 
tent  et  accedant,  de  causis  et  excessibus,  pro  quibus,  in  quo 
tempore  capti  fuerint,  et  quibus  detineantur  vinculis  inquirendo, 
hoc  conjuratis  eorum  aliis,  ul  secundum  hoc  ad  Judicium  pro- 
cedere  valeant,  intimando.  Item  aliis  duobus  mundalionem  et 
purgationem  plalearum  civitatis,  ad  quorum  praeceptum  fimus 
et  lutum  de  constratis  et  viis  publicis  educatur,  et  qui  in  hoc 
rebelies  fuerint ,  poenam  a  juratis  eisdem  impositam  luant  el 
persolvant.  Haec  et  his  similia  jurati  diligenter  debent  respi- 
cere,  utilitati  communi  et  reipublicae,  sicut  virtus  juramenli 
eorum  exigit,  in  hoc  praecipue  servientes. 


191 

410.  Dejudice,  quanlum  ad  compescendas  iites. 
(H.  97^.)  Cum  quatuor  riislici  subsides  domini  Marchionis 
de  Camera  in  fora  Brunnensi  pugnarent  et  judex  cum  suis 
ad  pacandum  et  compescendum  eos  acciperet,  ipsi  judici  resi- 
stentes, nee  ejus  verba,  quae  de  gladiorum  resignatione  ac 
pacis  observatione  sonora  voce  perstrepebat ,  advenientes  extra 
portam  Renuensem  et  ultra  Letzam  usque  ad  campum  vio- 
lenta  manu  se  defendentes  processerunt,  judex  autem  cum  crida 
et  clamore  valido  multitudinem  hominum  sibi  in  auxilium  advo- 
casset,  accidit,  unum  de  quatuor  rusticis  occidi,  et  unum  de 
coadjutoribus  judicis  graviter  vulnerari»  Et  infra.  Super  quo 
causa  ad  intercessionem  Purgravii  de  Aychors  sopito, 
jurati  in  pleno  consilio  ad  perpetuam  futuro- 
rum  memoriam  diffiniendo  statuerunt:  Quod  qui- 
cumque  ad  clamorem  judicis  et  suorum  ad  sedandas  Iites  et  de- 
tinendos  maleficos  currentium,  eis  in  auxilium  non  venerit,  vel 
pugnans  judici  poscenti  dummode  defendi  possit,  gladium  et 
arma  non  resignaverit,  vel  qui  verbis  vel  factis  aliquos  impedit 
vel  detinet,  ne  ad  subveniendum  judici  festinent  emendas  LXX'* 
nostrorum  parvorum  solvet.  Et  insu  per:  Quicumque  ad  cla- 
morem judicis  vel  suorum  pacem  indicentium  a  pugna  non  ces- 
saverit  vel  saltem  verbis  se  libenter  cessare  velle ,  si  securus 
esse  posset  protestatus,  non  fuerit  pacem  verbis,  et  postea 
ledens  aliquem  factis  judicatur  violasse.  Item,  qui  in  tali 
pugna  judicio  se  opponens  per  ejus  rectores,  defensores  et 
cooperatores  vulneratus  vel  occisus  fuerit,  non  emendabitur, 
imo  mortuus  decolletur,  nee  postea  tradatur  amicis  ad  sepe- 
liendum,  nisi  praestita  cautione  fidejussoria,  quod  nee  judicis 
malum,  nee  suorum  in  posterum  quaerant.  Item,  qui  judicem 
vel  sibi  adhaerentes  vulneraverit,  poenam  capitis  statim  ad  ter- 
rorem  aliorum  et  ad  roborandam  justitiam  suslinebit.  In  talibus 
etiam  excessibus  commissis  non  solum  jurati,  imo  pro  testibus 
recipiuntur  alii,  dato  etiam,  quod  cum  judice  accurrerint  fide 
digno»  Item  non  est  necesse  in  delictis  tam  manifestis'semper 
ordinem  judiciarium  observari.  Require  supra  in  senten- 
tia  quae  s  e qui tur  XXIV  anno  XLVIIl"  et  in  sententia,  quae 
sequitur  nonam,  anno  XL  VHP  et  in  sententia  octava  anno 
XLIV  et  in  sententia  quinta  anno  XLIII". 

411.  De  judice,  quantum  adcaptivos  asses- 
sores  et  expensas  assessorum.  (H.  98.  A.  32.  2-5. 
B.  43^  1-2.  C.  24^  2.  24^  3.  D.  91^  1.  K.  177^  1-4.) 
In  Lautscheins  quidam  accusatus  de  homicidio  judici  prae- 


senlaliis  csl,  (|ti('iu  ciiin  die  priiclixo  slaliicic  dclxict,  cnrcorcm 
evuseriil.  Oiüh  riliir  cr^o,  (juid  sil  juris  in  lioc,  cjisii.  Super 
quu  rcspoiKlcliir  (lilliiiiliNc,  (|(i()(l  JikUvx  lioiiiiridiim  scu  inak-ii- 
cuin  siiiit  riiiH'iii  cl  spoliiilorciii  sihi  praesciitiiliini,  niioniodo 
sim|dicilt'r  cl  «bsolulc  in  smim  cnslodiam  reccpil  et  clausurnni. 
Alio  vcio  modo  siih  coiidiliont',  qua  videliicl  pro  majori  cu- 
stodia iuNocal  auxiliuiii  sni  sujxM'ioris,  scu  piirli  dicil  ^  <|uod 
sua  coiisci'valio  sil  (lcl)ilis,  cl  (piod  j)cr  sc  de  sccura  cuslodia 
sil)i  providcat:  proleslans  niliilominus,  si  caplivus  cvaderel,  in 
lioc  culpabilis  esse  noilcl.  Modo  si  caplivus,  de  (juo  judex  sim- 
plicilcr  et  absolute  sc  iiilromisil,  cvadil,  judex  pro  ipso  cmcndam 
XXX  marcarum  solvct  et  iusuper  jurainenlum  corporalc  laciel, 
quod  sua  IVaude  non  sit  caplivi  evasio  procurala.  Si  aulein 
caplivus  sccundo  modo  cuslodilus  evasil ,  judex  de  cmcuda 
pecuuiac  supj)orlalus  sim])lici  se  juramcnto  ,  ut  praemillitur, 
expurg^abit.  Debet  lamen  judex  de  caplivo  pro  maleficio  parli 
Judicium  pelcnli  favorabilcm  se  exhibere,  nee  lerminos  pro- 
rog-arc,  nee  gravcm  ac  diiricilem  aliqualiler  se  reddere,  aiioquin 
tamquam  de  fauloria  malclicii,  suspectus  pocnam  malefici  si  eva- 
serit,  personaliter  suslinebit. 

Assessores  ac  juris  defensores  et  protectores,  si  quos  fortassis 
judex  aliunde  sibi  assumsit  illis  non  partes ,  sed  ipse  dunlaxat  ex 
eo,  quod   emcndas  judiciarias  pro  se  tollil,  salisfaciet  in  expensis. 

412,  De  judicis  disciplina  et  qualiter  propter 
enormia  verba  perdit  emendas.  (H.  97^.  A.  32-5. 
B.  43 ^  2.  C.  24\  3.  D.  9P.  2.  K.  177 ^  4.)  Dominus 
cujusdam  villae  personaliter  judicio  pracsidens  cuidam  iiomini 
suo  querulanti  subjecit ,  quod  querelam,  quam  alias  extra  Ju- 
dicium ad  cum  retulisset,  coram  judicio  nutigarct  et  mutaret; 
diclo  vero  homine  objectionem  domini  neganle,  dominus  eam 
resumpsit,  modo  praemisso ;  secundario  vero  homine  negatio- 
nem  replicante  dominus  sibi  dixit:  ,,Mcntiris  sicut  antiquus 
fdius  meretricis"  quaerens  cum  hoc  a  juratis  sententia  dari, 
qualiter  dictus  homo  emendare  debeat,  quod  ipse  dominum 
suum  arguere  ac  ejus  verba  praesumserit  reclamare.  Super 
quo  difTinitum  fuit,  quod  cum  licitum  sit  partibus  verba  judicis 
disciplinate  affirmare  vel  negare,  dominus  per  verba  inhonesta, 
quibus  hominem  suum  arguit,  emendis,  dato  etiam,  quod  de 
jure  sibi  competerent,  se  privavit;  judex  enim  sicut  et  partes 
sie  et  se  ipsum  lenetur  principaliler  magistrare. 

413.  De  judicis  auctoritate  in  vulneribus  et 
excessibus    criminalibus.     (H,  98.  A.    32.   6.  B.   43% 


193 

3.  C.  24^  4.  D.  91^  1.  K.  177 ^  1.)  Si  in  causis  criminalibus 
partes  infra  terminuin  concordandi ,  quem  a  judice  rogaverant, 
non  concordant:  non  oportet,  quod  judex  exspectet,  usque  aclor 
reum  citet;  imo  polest  per  se  partibus  terminum  praefioere ; 
idem  tarnen  terminus,  si  causa  sit  ardua,  habebit  dies  XIV  in 
quibus  partes  amicos  eorum  possint  inquirere,  et  sibi  de  advo- 
catis  providere.   Sic  sententiatum   est  in  Praczaw. 

414.  De  judice,  quan  tum  ad  res,  quas  recepit  in 
domofugitivi.  (H.  98.A.32.  17.  B.  43 ^  l.C.  24*'.  5.  D.  9P. 

2.  K.  177''.  2.)  Si  judex  in  domo  bomicidae  fuerit  et  aliquas  res 
accepit,  illas  postea  facta  composilione  homicidii  juxta  valorem 
earun»  in  emendis  sibi  solvendis  defalcabit.  Sic  instructi  sunt 
rustici  cujusdam  villae. 

415.  De  judice  et  juratissuspectis.'  (H.  98.A.  32. 
8.  B.  43^  2.  C.  24^  6.  D.  91^  3.  K.  177\  3.)  Sicut  judex 
et  jurati  ferre  non  deberent  indigne  si  ab  eis  ad  audientiam 
majorem  appellatur  :  sie  nee  ad  verecundiam  sibi  ascribere,  si 
pro  suspicione  partibus  tollenda  a  causarum  aliquarum  trac- 
tibus  et  judiciis  per  suos  juratos  rationabiliter  amoventur;  pos- 
sunt  enim  causis  eisdem  judicialiter  tractandis  admonitione  prae- 
dicta  non  obslante  extra  sedes  tribunales  sicut  ceteri  interesse. 

416.  De  judice,  quod  non  debet  emendas  sub 
usura  vel  damno  conquirere.  (H.  98.  A.  32.  9.  B.  43''. 

3.  C.  24^.7.  D.  91\  4.  K.  177\  4)  Judex  illum,  qui  in 
emendis  obligatus  sibi  fuerit,  impignorare  potest  et  eadem  pi- 
gnora  sine  exbibilione,  quae  in  judicio  fieri  consuevit  de  aliis 
pignoribus,  vendere ;  ipsas  autem  emendas  ommissa  impigno- 
ratione  sub  usura  vel  damno  conquirere  non  potest  sine  ejus, 
cujus  interest,  licentia  speciali. 

417. De  judice,  quantumad  emendas,  quas  desti- 
tutus  involutas  reliquit.  (H.  98.  A.  32.  10.  ß.  43^  3. 
C.  24^  8.  D,  91^.  5.  K.  178«.  1.)  Ad  judicem  sequentem 
spectant  emendae,  quas  ejus  praecessor  insolutas  dimittens  non 
pepercit ;  emendae  enim  non  personam  judicis  sed  officium  con- 
sequuntur 

418.  De  judice,  quantum  ad  emendas,  in  quas 
personaliter  incidit.  (H.  98.  A.  32.  11.  B.  43^  4.  C. 
24^  9  D.  92*  2.  K.  178*.  2.)  Cum  in  Gurda  jurati 
contra  quemdam  rebellern  diffinitivam  publice  coram  judicio 
dixissent  sententiam,  judex  qui  videbatur  eundem  fovere,  alta 
juratos  inclamans  voce  prorupit  in  haec  verba :  Ir  nie  cht 
den    vrteiln    in    iene    werlt.     Quod    cum    jurati    au- 

13 


«lirenl  et  pro  vtM'Ccimdiu  sihi  jisscrilicrenl  ,  jikIl'X  motus  (|ii(>(liiiii 
modo  |)0('nil('ntin  L'orum  ^^raliuc^  sc  siibjccit.  (jimcsitum  est  erj^o 
et  iuIVu.  Super  quo  rcsponsuni  fsl :  Si  judex,  qui  dixit  :  Ir 
n\  e  c  li  t  den  v  r  l »  i  1  u  in  i  e  n  e  w  e  r  1 1 ,  ex  quo  poenilenlia 
ductus  gruliae  so  suhjecll,  si  nun  conlumociler  nee  honori  jnra- 
loruui  per  lior  dclridiere  voleiis  («IIa  dixil,  solveJ  seeundum 
quemlibel  juraluni  LXXII  liulenses  pro  emendn ;  si  nulem  IViNole 
in  delrinienlum  honoris  juruloruni  |)rae(liela  verba  dixil,  solvet 
pro  emenda  X  marcas  grossorum,  el  in  liac  emenda  nee  judex 
nee  jurali  parfcm  liahebunl;  nee  judex  nee  eliaui  juiali  pro  sc 
teslari  possuut,  qua  inleulione  verl)a  sinl  prolala  praediela, 
quia  nee  aclor  neque  reus  in  causis  propriis  dieere  eorum  pos- 
sunt  testimonium  pro  se  ipsis  \  unde  l'orlassis  in  favorem  reve- 
renliae  judicii  et  juratorum  comniunes  probi  liomines,  qui  assli- 
lenmt  judicio,  in  hoc  casu  pro  leslibus  sunt  audiendi. 

419.  Ad  idem  de  excedente  contra  judicem  et 
de  loquente  contra  juratorum  sententiam,  et  de 
verberante  captivatam  a  judiec.  (H.  98 ^  A.  32.  12. 
B.  dS»».  6.  -  44".  1.  C.  25^  1-3.  D.  92M.  K.178\  3.)  Dum 
in  Gedaw  quidam  pro  insolenliis  delineri  debens  judiei  coram 
juratis  in  tantum  reslitisset,  quod  potenter  superatus  incippatus 
fuit:  sentenlialum  est,  quod  quinque  libras  lialensium  parvorum 
pro  emenda  solvere  teneretur.  Item  ibidem :  Cum  per  juratos 
inier  partes  dilFiniliva  fuisset  sententia  diela,  unus  eorum  jura- 
vit  per  deum  altissimum,  quod  sie  non  esset,  sententiam  per 
hoc  juratorum  quodam  modo  vilipendens :  sententiatum  est  simi- 
liter,  quod  judiei  in  quinque  libris  halensium  obligatus  esset. 
Item  ibidem,  quod  orta  in  domo  judicis  contentione  per  duos, 
judex  unum  de  domo  trudens,  et  seeundum  tamquam  captivum 
supra  scamnum  locaverit,  tertius  aecurrit  et  sedentem  cum  gladio 
non  evaginato  ad  caput  percussit,  quod  de  scamno  cecidit,  verbe- 
ravit :  pro  quo  sententiatum  fuit,  quod  judiei  in  emenda  X  li- 
brarum  halensium  obnoxius  teneretur,  vulnerato  Tero  ratione 
gladii  non  evaginati  esset  taliter  obligatus,  sicut  de  fustigatione 
in  juribus  originalibus  continetur. 

420.  Judices  et  jurati  audire  debent  necessa- 
riaverba  partium  sine  emenda.  (H.  99.D.  92\1.)  Senten- 
tiatum est  juratis  deCrumlaw  quod  judices  et  jurati  benivole 
et  cum  mansuetudine  omnia  verba  partium,  quae  tamquam  eis 
necessaria  protulerunt,  debent  audire  dummodo  reverenter  et 
disciplinate  proferantur.  Unde  si  pars  dixerit:  Reverendi  domini 
judex  et  jurati,  plures  terminos  coram  vobis  habui  plnra  judicia 


195 

et  consilia  quaesivi  et  sie  labores  et  expensas  graves  feci,  peto 
instanter  finem  mihi  dari  vel  ad  majorem  audientiam  me  remilti. 
Vel  si  hodie  causa  mea  justitialitcr  non  poterit  terminari,  oportet, 
quod  causam  meam  alibi  prosequar  vel  quod  coram  vestris  supe- 
rioribus  ipsam  proponam,  Vel  si  sie  saltem  dicat :  Si  causam 
meam  breviter  fine  debito  non  decideiis,  dabitis  mihi  maleriam 
appellandi.  Vel  quicquid  talium  coram  juratis  dixerit,  propter 
hoc  non  oportet,  quod  emendas  aliquas  obligetur,  quia  leg-es 
dicunt :  quod  jurati  debcnt  liles  cum  omni  aequitate  audire 
et  breviter  judicare  ac  homines  liberare  ab  alterna  contentione 
et  non  permittere  causalium  expensarum    occasione  damnificari. 

421.Dejudiciis,  quod  una  causa  non  debet  di- 
vidi  in  duas.  (H.  99.  A.  32.  13.  B.  U\  2.  C.  25^  4, 
D.  92^.  2.  K.  180^.  2.)  Frequenter  sententiatum  est,  quod 
nulli  prorsus  audientia  praebeatur,  qui  causae  continentiam  di- 
vidit  et  ex  beneficii  praerogativa  id,  quod  in  uno  eodemque  ju- 
dicio  poterat  terminari,  apud  diversos  judices  voluit  ventilare, 
poena  ei  ex  officio  judicis  imminente,  qui  contra  hanc  suppli- 
caverit  sanctionem,  alium  super  possessione  atque  alium  super  prin- 
cipale  quaestione  judicem  postulaverit.  Et  similiter  judex  non  ad- 
mittatj  quod  id ,  quod  in  una  querimonia  polest  capi,  in  al- 
tera replicetur. 

422. De  judiciis,  quod  ad  parendum  juri  cautio 
a  partibus  est  peteuda,  (H.  99.  A.  32.  14.  B.  44*.  3. 
C.  25  ^  5.  D.  92  \  1.  K.  180^  1.)  Quaedam  est  cautio  nuda 
sicut  juratoria,  et  illam  sufficit  a  partibus  fieri  de  parendo  juri 
et  stando  judicio  in  dubiis  et  levibus  causis;  sed  est  alia  cau- 
tio idonea  sicut  pignoraticia  vel  fidejussoria,  et  illa  in  gravibus 
et  notariis  causis  a  partibus  est  petenda. 

423.  De  judiciis,  quod  causa  non  perditur  per 
verba  simplicia  et  levia.  (H»  99.  A.  32.  15.  B.  44».  4. 
C.  25*.  6.  D.  92 ^  4.  K.180\  2.)  Cum  duae  mulieres  in  judi- 
cio pro  debitis  contenderent,  et  advocatus  unius  ab  alia  quae- 
reret,  si  de  sua  testes  habere  potest  intentione  probanda,  illaque 
deliberatione  non  praehabita  ex  simplicitate  respondisset,  quod 
mediam  civitatem  pro  testimonio  statuere  vellet:  quaesitum  est 
ab  advocato,  si  mediam  partem  hominum  civitatis  pro  testi- 
monio non  produceret,  utrum  causam  perdidisset.  Super  quo 
diffinitum  fuit ,  quod  per  talia  verba  et  eis  similia  per 
actorem  vel  reum  prolata,  causa  non  perditur  nee  obtinetur, 
sed  solummodo  holung  perdiiur  ;  qua  emendata  in  causa  pro- 
ceditur  sicut   de  jure   fuerit  procedendum,  dummodo   dicta  verb 

13» 


lim 

ex  sim|)licilale  prorerunlur  et  iiidclibcrote ;  quin  si  ex  pciiinacia 
coiitnmacitor  fuerint  prolnln,  |)iirli  pracjudicanl,  sicnl  si  lorle 
(Irrisoric  scu  friNoIr  pars  pro  dcMlis  iinpiionjila  aclori  (liccret 
ila:  linie  l)iirsaiu  iiovain  vcl  aliqiiid  lale^  vi  siniililer  verba  in 
ullima  liolung  prolala,  (lualilcicmiKine  prorcraiitur,  causam  üb- 
tiiuMit  vel   ainilüint. 

42  l.  1)  c  j  u  (1  i  c  i  i  s,  q  11  0  d  a  c  I  0  r  o  b  l  c  n  l  o  a  c  c  c  s  s  o  r  i  t) 
II  on  oblinct  principalc.  (H.  \)\).  A.  32.  10.  H.  44'.  5. 
C.  25".  7.1).  93«.  LK.  178M.)  Dum  in  Zabars  (propcCrem- 
s  i  r)  judii'c  bereditario  morluo  doiriiiius  vilhic  rcliclain  jndicis 
prole  masculina  carcnlem  ad  boc ,  quod  Judicium  sibi  vcnderet, 
compellere  nilcrelur,  et  illa  talem  \cudilionem  facero  nollct; 
praeüxit  ei  talem  terminum  peremtorium,  in  quo  judicialiler  se- 
cum  conlendere  deberet,  utrum  diilam  vendilionem  secundum 
formam  justitiae  posset  reclamare.  Advcnienle  termino  cum 
relicta  sicut  sponte  se  facturam  promiserat,  in  judicio  non  com- 
pareret,  nee  infra  sequens  triduum  causam  abscntiae  legitime 
ostenderet:  dominus  pelivit  sibi  senlentiaiiler  dictari,  ulrum 
propler  abseutiam  reliclae  in  terminum  peremtorium  praettritum 
non  esset  jus  suum  finaliter  executus,  et  de  judicio  reliclae 
emtione  cessante  non  deberet  se  inlromiltere  pleno  jure.  Super 
quo  sententiatum  fuit,  quod  non  Judicium  et  ejus  proventus,  de 
quibus  quaeslio  non  fuit,  sed  solum  venditionem  judicii  per  re- 
liclam  juxta  ipsius  arbitrium  faciendam  dominus  obtinebit  ipso 
jure.  Unde  talis  venditionis  tamquam  accessorii  cujusdam  ob- 
tentionem  non  sequitur  principale,  proventus  scilicet  judicii,  nisi 
prius  emtio  rationabilis  intercedat. 

425.  De  judiciis,  quod  debent  esse  aequalia 
circa  pauperem  et  divitem  et  unumquemque. 
(H.  100.  A.  32.  17.  B.  44\  l.C.  25  \  i.  D.  93».  2.  K.  180». 
3.)  Cum  in  Praczaw  juratus  dives  ruslicus  pro  homicidio  esset 
proscribendus,  quaesitum  est  ab  amicis  suis,  utrum  ultra  sex 
Septimanas,  quibus  communes  homines  proscribendi  in  judicio 
citantur,  non  deberet  merito  adhuc  per  triduum  expectari.  Su- 
per quo  responsum  fuit,  quod  in  judiciis  non  aliter  cum  divi- 
tibus  et  aliter  cum  mendicis,  sed  aequaliter  cum  omnibus  est 
agendum,  cum  in  lege  divina  scriptum  sit:  Ita  magnum  judica- 
bis  ut  parvum,  nee  erit  apud  te  acceptio  personarum. 

426.  De  judiciis,  quod  in  excessibus  manife- 
stis  ordo  judiciarius  omitti  potest.  (H.  100.  A.  32. 
18.  B.  44^  2.  C.  25 ^  2.  D.  93^  1.  K.  181  ^  1.)  Li- 
cet in  causis   singulis   ordo  judiciarius    sit  servandus:     tamen   si 


197 

judex  pro  excessibus  notoriis,  qui  validissima  probalione  sci- 
licet  evidentia  facti  probantur,  reos,  advocato  eis  non  concesso 
et  sie  ordine  judiciario  praetermisso  puniens  ultimo  deputat  sup- 
plicio ,  propter  hoc  non  est  aliqualiter  arguendus.  Si  eniin  cri- 
mina  manifesta ,  quae  nulla  tergiversatione  celari  possunt ,  et 
quae  probatione  teslium  non  indigent,  processu  judiciario  discuti 
debent:  propter  hoc  non  solum  judicialis  disciplina,  quae  sine 
probatione  puniri  non  posset,  verum  etiam  jus  actoris,  cui  onus 
probationis  incumberet,  plurimum  laederent;  nee  ex  oblivione 
praedicti  ordinis  judex ,  qui  jurat  in  omnibus  causis  ordinem 
judiciarium  se  velie  conservare,  censendus  est  perjurus ;  illud 
enim  juramentum  non  juretur  de  excessibus  notoriis,  sed  solum 
de  illis,  in  quibus  est  ordo  judiciarius  observandus. 

427.  De  judiciis,  quantum  ad  obtenta.(H.  100.  A. 
32.19.  B.  44\  3.C.  25''.  4.  D.  93^.  2.  K.  181\  2.)  Antiqua 
consuetudo  civitatum  habet:  Quod  quidcumque  coram  judiciio  ob- 
tinetur,  et  in  labulisjudiciariis  Signatur,  hoc  ante  proximum  futu- 
rum peremtorium  Judicium,  vel  per  impignorationem  vel  modum 
alium,  si  expeditum  non  fuerit,  de  cetero  caret  robore  firmitatis, 
nisi  per  scriptorem  civitatis  in  librum,  ubi  census  et  alia  no- 
tantur  acta,  per  obtentorem  de  scitu  juratorum  scribi  fuerit 
procuratum.     Sic  senlentiatum  est  consilio  juratorum. 

428.  De  judiciis,  quantum  ad  principale  et  ac- 
cessorium,  quantum  ad  juratos,  quantum  ad  arbi- 
tros,  quantum  addolum,  adpraesumptionem  et  quan- 
tum ad  feriarum  o  bs  erva  tionem.  (H.  100^.  A.  33.  1. 
B.  44^5.  C.  25^7.  D.  93^)  In  Lautscheins  postquam  duo 
privigni  cum  eorum  noverca  pro  agris,  per  patrem  privignorum 
praemortuum  nomine  dotis  novercae  deputatis  judicialiter  con- 
tendissent,  et  eadem  contentio  per  arbitros  ex  parte  ad  hoc 
electos  utraque  amicabiliter  quievisset  noverca,  licentia  a  L  a  u  t- 
Scheins  recepta,  domino  Henrico  deLedeczse  subjecit,  qui 
videns  eam  non  consequi  justitiam  pro  aliis  quibusdam  agris, 
quos  judex  de  Lau  ts  chein  s  possidebat,  judicem  eundem,  quem  in 
Led  e  c  z  reperit,  arrestavit.  Judex  autem,  cum  terminum  novercae 
et  Henrico  de  Ledecz  hora  quasi  sexta  usque  ad  horam 
vesperarum  ejusdem  diei  placitandi  in  L  a  u  t  s  c  h  e  i  n  s  coram  juratis 
deputasset,  dictique  Henricus  et  noverca  illuc  venissent,  ju- 
rati,  qui  pro  tunc  aderant,  eis  dixerunt,  quia  major  numerus 
juratorum  in  campis  esset;  erat  enim  illo  die  vigilia  Petri  et 
Pauli  apostolorum,  quo  tempore  villani  circa  campestria  sunt 
intenti,  et  quia  minus  discrete  judex  egisset,  quod  ab  hora  sexta 


i98 

ns(|ne  lul  liorani  vcsperunirn  uniiis  diei ,  et  praecipue  irrequisili» 
ipsis  terininum  jiidicialern  sluliiisset,  et  qiiod  non  expediret,  ab  ea- 
deni  vt'sptTU  iisqno  ad  sequcntis  dici  vespcram,  propter  trinpori« 
fcriatum  iiik'riin  nirrciis  aliqnem  atlmn  jiidiciarium  pxcrccre, 
sed  quod  siisliiu  riiit  tansinn  in  suspenso  lenenles,  qnousque  cum 
eoruin  doniino,  conjuralis  et  villae  senioribus  deliberarenl  super 
terniino  i)eriMn[)t()ri(),  eis  et  judiei  finaliter  praeri|:(eiido.  Quam 
responsioneni  juralorum  Henricus  de  Lodccz  indig^ne  ferens 
judiei  de  Lau  l  schein  s  dixit  coratn  scabinis  :  Judex  I  alium  de- 
l)uisti  deludere;  subses  mea  de  cetero,  a  te  sibi  in  Lautschein  8 
fieri  jusliliani,  non  requiret ;  sed  ego  cum  ipsa  examinahimus, 
utruni  alilü  eani  eonsequi  valeamus.  Postea  vero  praescripta  no- 
verca  pro  judice  praenotato  quemdam  carnificem  de  Lautcheins 
cum  in  oppido  Gobals  occupasset  ei  idem  terminum  ab  ea  et 
II  e  n  r  i  c  0  d  e  L  e  d  c  c  z  impetrassel,  et  in  L  a  u  t  s  c  h  e  i  n  s  veniens 
judicem,  ut  ipsum  ab  occupalione  redimerel,  monuissel,  judex 
respondit:  Chunczmanne,  te  non  redimam,  nisi  rigore  juris 
ad  hoc  compellar.  Quo  facto  cum  Henricus  de  Ledecz 
C  h  u  n  c  z  m  a  n  n  0  plures  termioos  dedisset,  quos  quaesivit ,  fina- 
liter sibi  terminum  sub  poena  perdilionis  et  oblenlionis  causae 
cerlum  assiguavit.  In  quo  cum  Chunczmannus  non  compa- 
reret,  jurati  de  Gobals  ad  instantiam  Henrici  et  novercae 
seutenliaverunt,  quod  Chunczmannus  cujuslibet  excusationis 
futurae  aliegalione  cessante  in  causa  succubuisset  et  novercae  in 
viginti  marcis  grossorum,  ad  quas  agros,  quos  a  judice  de 
L  a  u  t  s  c  h  e  i  n  s  pelebat,  taxaverat,  legilin»e  teneretur.  Ad  audientiam 
vero  Ch  u  n  c  z  m  a  n  n  i  cum  dicla  sententia  pervenisset,  iterum  judiei 
de  Lautsc h eins  dixit,  quod  eum  absolveret.  Qui  poslquam  rei- 
pondisset,  ut  superius  continetur,  Chunczmannus  cum  H  e  n- 
r  i  c  0  et  noverca  pro  sedecim  marcis  componens  etaLautscheins 
se  licentians  ad  bona  domini  Marchionis  se  translulit,  qui  offi- 
cialibus  suis  commisit,  quod  vocatis  ad  eorum  praesenliam 
judice  et  juratis  de  Lautscheins,  Chunczmanno,  Henrico 
et  noverca  causam  audirent,  eam  fine  debito  decidentes.  Assignato 
igitur  termino  Henricus  coram  officialibus  proposuit:  quod 
in  L  a  u  t  s  ch  e  ins  nee  ipse,  nee  subses  sua  de  eorum  querimoniis 
justitiam  cousequi  potuerint  a  juratis.  Chunczmannus  vero  con- 
queslus  est,  quod  ratione  negligentiae  et  contumaeiae  judicis,  qui 
termino  in  Gobals  sibi  praefixo  stare  non  curavit,  daninificatus  sit  in 
sedecim  marcis.  Adjiciens  insuper,  quod  nuper  ipse  et  judex 
memoratus  Brunn  am  venienles  in  unum  de  antiquis  scabinis 
ibidem,  et  alium  famosum  hominem  tamquam    in    arbitros    con- 


199 

coidassenl.  Qui  super  sententia  arbitrationis  proferenda  sub  poena 
perditionis  causae  terminum  statuenint,  in  quo  judex  iterum  non 
comparuit,  de  quo  ipsum  vult  vincere  arbitros  per  eosdem. 
Judex  vero  proposita  per  Chunczmannum  negabat,  dicens,  quia 
cum  domino  suo,  juratis  et  aliis  idoneis  viris  deLautscheins 
sufficienter  vellet  probare,  quod  in  omnibus  praemissis  contra 
jus  nunquam  venerit  et  nihil  aliud  fecerit,  nisi  quod  forma 
juris  exegerit,  et  in  toto  consonum  fuerit  aequitati.  Modo  quae- 
rilur  cujus  testilicatio,  Chunczmanni  vel  judicis,  sit  potior 
in  hac  causa.  Quaeritur  etiam ,  utrum  jurati  d e  Lautscheins  ali- 
cubi  juri  fecerint  injuriam  in  praetactis.  Super  quorum  primo 
de  f  f  initum  f  uit,  quod  judex  ad  probandum  suum  intentum  est 
simpliciter  admittendus,  cum  enim  principale  non  valuerit,  scilicet 
arrestatio  facta  in  Ledecz,  de  carnifice,  pro  judice  nee  ac- 
cessoria  omnia  valuerunt.  Dicunt  enim  leges,  cum  principalis 
causa  non  consistat,  plerumque  nee  ea  quidem,  quae  sequuntur, 
locum  habent.  Et  nota,  quod  quandoque  tenet  principale  et  ac- 
cessorium,  ut  quando  secundum  leges.  Item  quandoque  neutrum, 
ut  quando  contra  legem.  Item  quandoque  accessorium  tantum, 
ut  quando  praeter  legem.  Et  quod  arrestatio  non  fuerit  vigo- 
rosa,  patet  ex  hoc,  quod  non  debet  persona  non  rea  arrestari 
pro  rea,  nisi  coram  competente  judice  justitia  in  loco  debilo 
quaesita  et  denegata.  Judex  etiam  de  negligentia  et  contumacia 
male  arguitur,  cum  enim  frequenter  dixerit :  Chuncz  manne,  non 
faciam  aliud,  nisi  ad  quod  jure  compellor,  liquet,  quod  juri  vo- 
luit  parere.  Et  nemo  juri  obtemperans  contumax  est  censendus, 
licet  etiam  efficax  sit  testimonium  arbitrorum  in  causis,  de  qui- 
bus  cognoverunt,  et  de  quibus,  quid  servandum  sit  ordinantes 
et  statuentes  pronuntiaverunt;  tarnen  hoc  in  proposito  non  est 
actum,  quamvis  etiam  arbitrio  stetur  metu  poenae,  tamen  in  prae- 
senli  perditio  causae,  qua  Chuncz  mannus  loco  poenae  arbitrium 
vailatum  esse  dicit,  cum  dolum  praesupponat,  nullius  est  momenti. 
El  elicitur  dolus  ex  hoc,  quod  Chuncz  mannus,  postquam  plures 
terminos  in  Gobals  quaesivisset,  ad  ultimum  peremtorium  ler- 
minum  venire  nolens  postea  venit,  et  cum  Henri co  et  noverca 
pro  sedecim  marcis  concordavit.  Ex  quo  necessario  praesumitur, 
quod  inter  eos  per  dolum  eadem  sit  compositio  procurata,  et 
sie  nomine  dictae  compositionis  per  Chunczmannum  allegatur 
non  causa  ut  causa,  quod  coincidit  cum  fallacia,  quam  sophistae 
sie  appellant.  Item  terminus  juris,  quem  judex  ab  hora  sexta 
usque  ad  vesperam  statuit,  ob  hoc  maxime  non  valuit,  quod 
ipsemet  reus    fuit,  et  sibi  ipsi   nee  terminum  statuere,  nee  jus 


200 

(liriTO  potiiit,  S('(I  rcsidchntil  lincc  jipiid  jinjilos,  per  (jiios  cudciii 
ruerant  raciendn.  ItiMn  jurati  lieiie  inonclianUir  qiiod  a  v(*s|Mru 
vigiliue  uposlolormit  in  diciii  aliiirn  iiori  iVriatiim  juris  (eriiiiiiiiiii 
poiicre  VDlurniiit :  liicl  ciiiiii  diclms,  (pii  rcriali  smil  ralioiitr 
iiu'ssiiiiii,  vi'l  \ii)(U'iiiinniiii  de  valiiiitale  lili^andiiiit,  reiiunliari 
|)()ssit ,  tarnen  diebus  feriatis  in  honorem  dei  siciit  t'iiil  dies  a 
vespera  vi<>iliae,  iis(pie  ad  vesperain  diei  celebris  aposlolorum, 
currens  rcnunliare  non  expedieljat,  qiiia  paclo  privat oruin  reve- 
renlia  divini  ninniiiis  reniilli  iion  polest.  Kx  istis  palet  responsio 
secundi  (pioesili,  scilicel,  qiiod  li  e  nr  i  c  u  s  indebite  eonqueslus  est 
de  jnralis,   ciiiu   i|>si   a   via  juris   noii    deviaverinl   in   praemissis. 

429.  De  j  u  d  i  c  i  i  s,  q  u  a  n  l  u  in  a  d  h  o  1  ii  n  j^  e.  (H.  1 0 1 .  [). 
95".  1 .)  In  II a  i  n  r  i  c h s  rens  impelitus  cum  super  responsione  de- 
liberalionem  obtinuisset  babilo  cum  suis  consilio,  subito  quatuor 
inIrans  sedilia  crucemque  langens  jurare  volebal.  Unde  quaesilum 
est  ab  actore,  cum  antecedente  pula  responsione  praelermisso 
consequens  scilicet  juramentum  sit  aggressus,  ulrum  causam  non 
perdiderit  ipso  jure.  Super  quo  dilHnitum  fuil,  qiiod  non  causam, 
sed  solum  juris  iteralionem,  quae  vulgariler  liolunge  dicitur, 
pcrdidil ;  qua  emendata  ad  motam  sibi  querimoniam  iterum  de- 
liberatione  praevia  respondebit.  Et  similiter,  si  rcus  non  eodem 
ordine,  quo  impelilur,  sicul  verbi  gratia,  si  prius  ad  lertiam, 
quam  ad  secundain  rospondeat  querelam,  non  propter  hoc  causam, 
sed  holunge  amittit,   qua  emendata,  ut  supra. 

430.  De  judicio  peremtorio.  (H.  102.  D.  9b\  2.)Ju- 
dicium  peremtorium  bis  habetur  in  anno,  scilicet  post  epiphaniam 
domini  et  post  dies  quatuordecim ,  a  die  paschae  numerando. 
Et  in  prima  die  sicut  in  feria  secunda,  fiunt  juramenta  causarum 
tarn  civilium,  quam  criminalium,  de  priori  tempore  feriato,  in 
quo  non  jurabatur.  ad  Judicium  peremtorium  induciata.  Die  vero 
sequenti  habetur  Judicium  homicidiorum,  insolentiarum  et  om- 
nium  consimilium,  et  juramenta  per  reos  actores  et  testes  in 
talibus  facienda,  nisi  precibus  inducientur,  continuo  sunt  prae- 
standa.  Sed  tertia  die  fit  Judicium  debilorum,  in  quo  similiter, 
nisi  precibus  protrahatur,  stalim  est  jurandum.  Ultima  vero  die 
specialiter  est  Judicium  pro  judaeis  isto  videlicet  modo,  quod 
judaei  tantum  agunt  in  christianos,  et  tunc,  ut  prius  christiani 
statin!  jurabunt;  sed  juramenta,  quae  christiani  diebus  ferialis 
per  judaeos  impetiti  ad  Judicium  protraxerunt  peremtorium,  sunt 
feria  secunda,  scilicet  prima  die  ejusdem  judicii  facienda.  Pro 
querimoniis  autem  christianorum,  quas  habent  movere  judaeis, 
judex  judaeorum   speciali  judicio    praesidebit.    Notandum    tarnen, 


quod  cuicunque  extraneo  Judicium  peremlorium  in  genere  sub 
istis  scilicel  verbis  vulg-ariter  dicendo  „czu  offen  tagen"  indic- 
tum  fuerit,  ille  quolibet  dierum  praedictorum  eliam  incluso  sab- 
bato  suam  juslitiam  prosequetur. 

Capituluiti  de  Juelaeii§. 

431.  De  judaeis,  utrum  agendo  et  responden- 
do  judaeus  possit  dici  probus  vir.  (H.  102.  A.  34. 
1,B.  46^  2.  C.  25^  7.D.  95^  1.  K.  186^  4).  Quidam  inGe- 
wiczka,  cui  equus  arrestabatur  in  Boskowicz,  dixit  coram 
judicio,  quod  probum  virum,  apud  quem  dictum  equum  emerit, 
pro  ejus  disbrigatione  statuere  vellet ;  instante  vero  termino 
judicii  quemdam  statuit  judaeum,  contra  quem  adversarius  exci- 
piens  quaesivit,  utrum  judaeus,  cum  sit  infidelis,  locum  probi 
viri  agendo  vel  respondendo  supplere  possit.  Super  quo  diffi- 
nitum  fuit,  quod  cum  judaeus  secundum  aetatem,  secundum  sexum, 
secundum  sensum  i.  e.  secundum  discretionem  et  secundum  pro- 
bitatem,  et  secundum  actus  viriles  sit  et  possit  esse  vir,  et  Om- 
nibus istis  modis  non  repugnet  sibi,  quod  sit  probus :  vicem 
probi  viri,  quamvis  non  probi  christiani,  dummodo  non  sit  in- 
famis  agendo  vel  respondendo,  supplere  potest.  Unde,  quod  non  est 
fidelis,  ex  hoc  solum  habetur,  quod  nou  sit  vir  conjugio ;  matri- 
monium  enim  et  alia  sacramenta   extra   ecclesiam  non    habentur. 

432.  De  judaeis,  quantum  adfurta  etcausas  cri- 
minales.  (H.  102.  A.  34.  2.  D.  95  ^  2.)  Postquam  quaedam 
civissa  hujus  civitatis  de  camera  res  suas  perdidisset,  dictum  est 
ei  per  inquilinos  domus,  quod  quemdam  judaeum  sie  vestilnm  et 
sie  dispositum  in  domo  vidissent.  Ad  quae  verba  mulier  se  con- 
vertens  in  plateam  judaeorum  mutato  habitu,  quo  quotidie  in- 
duebatur,  judaeum  secundum  signa,  quae  ab  inquilinis  audiverat, 
quaerere  coepit.  Eo  itaque  viso  cum  ad  fugam  se  converteret  ita, 
quod  non  videret  eum  amplius,  mulier  cucurrit  ad  judicem  ju- 
daeorum petens,  quod  ipsum  judaeum  tamquam  furem  suum  ca- 
peret.  Judex  vero,  quia  ante  adventum  mulieris  de  furto  ipso 
perceperat,  judaeum  in  fuga  detinuerat  et  in  vinculisjam  habebat. 
Quo  audito  mulier  dicebat  judici:  Domine!  perdidi  tot  marcas 
grossorum  pragensium  in  tali  marsupio,  et  tot  solidos  viennen- 
ses  in  secundo  marsupio  et  peplum,  et  monilia  et  alia  clenodia 
talia  et  talia.  Quae  cum  judex  in  cista  judaei  quaerere  inciperet, 
invenit  aliquos  grossos,  et  etiam  viennenses  in  duobus  marsu- 
piis,  et  etiam  invenit  peplum  et  alias  res  sub  debitis  signis, 
quae  mulier  rebus   dixeral   de   ei.^dem     Cum   igilur  judaeus.   tarn- 


quam  fiir  in  fn<rii  ciiptus,  por  niiilicrem  in  cnusnni  trulicrclnr, 
rt'spondil,  (piod  res  in  sua  |)()l('sl«le  irivenlae  sibi  csscnl  ol)li«(alui*, 
et  (piiu  ipsas  l'urlini  ablatas  if^noraveril,  cas  pro  pi^noriljiis  rc- 
ccpil  ;  (juod  vfllcl  juraniciilo  siio  super  cisdem  pif^noribiis  obli- 
nerc,  siciil  dirunl  jiira  vi  privik'f^ia  judacorum  siib  bis  verbis  : 
lleni  si  cbrislianiis  inipctivoril  judacum,  quod  i)i{rnus,  quod  ju- 
daeus  liabel,  ei  lurlim  vcl  per  violentiam  sit  ablalum;  judacus 
juret  Sliper  illo  pi^nore,  (juod,  cum  reeepit,  fiirlim  ai)lat(ini  vel 
raphnn  i«,ni()ravil  ,  boc  juramento  suo  impiicaiile,  quandu  sit  ei 
pii>:niis  bujiismodi  ol)li<?aluin  et  infra.  In  conlrarium  vero  inulier 
allei^avif,  quod  non  sit  consuelum,  quod  denarii  tamquam  pi- 
jj^nora  |)ro  aliis  dcnariis  judaeis  oblio^entur  •,  nee  eliam  marsuj)ia 
pro  pignoribus  eonsueverunl  oblij^ari.  El  insuper  cum  ipsa  cerla 
signa  dicat  de  clenodiis  in  eisla  judaei  inventis,  utrum  sibi  ipse 
qaniqunm  für  non  debcat  condemnari.  Pendenle  ilaque  termino, 
(per  juiatüs  cbrislianorum  et  judaeorum  ad  dcliberandum  super 
praemissis  aliegationibiis  posito,  judaeus  ipse  promissis  et  tor- 
menlis  de  veritale  dicenda  monitus  et  inductus  confessus  est, 
quod  diclas  res  sublraxeril,  et  quod  quemdam  christianum  M  a- 
tliiam  nomine  sociuni  ejusdem  furli  habuerit,  et  quod  eidem 
Mathiae  de  pecunia  ejusdem  furti  cesserint  sex  marcae.  Se- 
cundum  quam  confessionem  dictus  M  a  t  b  i  a  s  captus  recognovil  de 
praescriptis.  Diclam  vero  confessionem  judaei,  quia  tantum  co- 
ram  cbristianis  juralis  facla  fuerat,  alii  judaei  ex  hoc,  quod  non 
simul  judaei  et  christiani  eam  audiverant,  nullius  esse  vigoris 
dicebant.  Consilium  vero  pleuum  civitatis,  quod  reg-itur  per  vi- 
t^inli  quatuor,  sententialiler  adinvenit,  quod  non  obstante  ju- 
daeorum allegatione,  quia  christianus  ex  proditione  judaei  esset 
captus,  et  accusationem  judaei  veram  esse  recognoverit,  judaeus 
ipse  ex  confessione  propria  coram  solis  cbristianis  facta,  poena 
patibuli  mori  deberet.  Unde  quamvis  judaeus  per  christianos  et 
judaeos  sitconvincendus,  tamen  in  actu  furti  raptus  per  ipsum  ac- 
tum vel  furtum  convincitur  ipso  jure.  Dictus  denique  judaeus, 
quia  judex  judaeorum  a  civitate  declinaverat,  coram  tribunali 
christianorum  ductus  fuerat  abjudicatus,  et  pilleus  de  scutella 
ligno  quodam  elevato  superius  scutellae  more  judaico  imposito 
faclus  cum  pice  ardente  crinibus  et  capiti  judaei  impressus  cum 
eodem  pilleo,  ut  a  cbristianis  suspensis  discerneretur ,  palibulo, 
catenis  et  ferramentis  cum  collo,  venire  et  pedibus  est  aflixus; 
dominus  vero  de  Landstein,  capitaneus  Moraviae  poslea  Brun- 
nam  veniens,  juratis  objecit,  quod  judaeum,  qui  fuisset  servus 
camerae  douiiai  31archionis,    contra    justitiam   suspendissent.    Ad 


203 

quod  jurati  responderuni,  quia  moti  jure  civitatis  judaeum  pati- 
bulo  tradidissent.  Scribitur  enim  in  privilegio  jurium  civitatis 
sie :  Quicumque  in  alio  furto  deprehensus  fiierit,  quod  sexaginta 
denarios  valet,  suspendium  patiatur  et  infra.  Et  quia  nullus  für 
excipitur  a  poena  suspendii  in  verbis  praescriptis,  ideo  jurati 
plenum  jus  habent,  omnem  furem,  et  maxime  cum  furto  captum 
vel  de  furto  confessum,  cum  in  dicto  privilegio  auctoritate  regia 
confirmato  hoc  ipsis  non  sit  prohibitum,  suspendendi.  In  hoc  enim 
nomine infinito,  „quicumque"  omnis für includitur,  et  „nullus'' 
für  excipitur.  In  qua  juralorum  responsione  ipse  contentatus 
nullam  de  judaei  suspensione  fecit  ulterius  mentionem. 

433.  De  judaeis,  quantum  ad  accusationem  et 
defensionem.  (H.  103.  A.  34.  2.  B.  46\  4.  C.  26^  2.  D. 
96''.  1.)  Licet  Privilegium  judaeorum  dicat,  quod  christianus 
volens  judaeum  vincere  cum  christianis,  debet  etiam  judaeum  in 
testimonium  recipere;  tamen,  si  judaeus  christianum  cum  testibus 
christianis  et  judaeis  impetit,  non  oportet,  quod  ipse  hie  chris- 
tianus similiter  cum  christianis  et  judaeis  se  defendat  et  expur- 
get,  sed  sufficit,  quod  defensionem  juridicam  cum  testibus  fa- 
ciat  christianis  ;  cum  enim  accusalio  fit  voluntaria,  et  defensio  sit  de 
jure  naturali,  jus  potius  defensori  debet  succurrere,  quam  ac- 
lori.  Sic  sententiatum  est  in  Gostel. 

434.  Dejudaeis,  quantum  ad  debita  soluta  tes- 
limonio  juratorum  contracta.  (H.104.  B.  47^  2.D.  96  •». 
2.)  Jurati  de  N  a  u  s  e  d  l  i  c  z  scripserunt  sie:  Judaeus  impetivit  chri- 
stianum pro  debitis,  quae  sibi  concesserit  coram  jurato,  et  quaerit, 
si  juratus  de  concessione  testetur,  utrum  christianus  eadem  debita 
solvere  sibi  non  teneatur.  Christianus  autem  respondens  concessio- 
nem  affirmat,sed  debita  se  asserit  persolvisse,  quod  velit  ostendere 
forma  juris  et  infra.  Item  scripserunt  etiam  sie:  Judaeus  impetivit 
christianum  pro  debitis,  quae  coram  jurato  sibi  concessitisto  modo, 
quod  sororio  suo  hujusmodi  debita  solvere  deberet.  Ad  quod 
christianus  respondit,  quod  dicta  debita  coram  eodem  jurato 
jam  mortuo,  dicto  judaei  sororio  etiam  defuncto  persolverit,  quod 
velit  probare  forma  juris  et  infra.  Super  quibus  ambobus  diffi- 
nitum  fuit,  quod  christianus  debita  soluta  mettertius  credibilium 
virorum  in  cruce  jurando  ostendere  tenetur.  Ad  quam  tamen 
ostensionem  christianus  non  admitteretur,  si  tempore  concessi- 
onis  judaeus  hanc  cautelam  interposuisset:  volo,  quod  ista  debita 
mihi  non  alibi,  nisi  coram  jurato  persolvantur.  Et  hoc  est  in- 
telligendum  super  prima  quaestione.  In  secunda  vero,  ubi  jura- 
tus dicilur   esse   mortuus,   locum  non  habet. 


20i 

135.  De  judjicis,  qunntum  n  d  form  um  jurnndi. 
(IL  101.  A.  35.  5.  B.  47«.  1.  I).  Ü7».  1.  K.  IH<)^  1.)  Im  H  „- 
discli  cum  judiiciis  mulieri  ilirisliamie jiirure  ilebcrct  pro  oclo 
Iti|)i(lil)us  laiinc,  «ller  judiuiis  (bnnnm  jiirjmdi  silii  |)rat;(lixit  ijrfis  ver- 
bis  in  vul«»ari:  „D  es  s  w  c  IS  t  du  u  m  h  di  scliuld,  als  dir 
die  f  r  a  \v  schuld  g  n  i  t  bei  der  E  e  d  i  dir  g  o  l  g  a  I)  e 
auf  dem  perg  sinai."  Quaesilum  est  ergo,  ulrum  valeal  isla 
forma.  Et  responsuui  est,  quod  sie.  Ut  auleni  del)ilus  modus  circa 
ipsaui  serveUir,  rccipiendus  est  pentateuclius  Molsi,  scilicet  rodalc 
judueorum,  et  quaeralur  iu  Exodo  vel  in  Deuleronomio  scriplura 
decom  praeceplorum  doniini,  et  super  illo  i)racceplo :  non  perju- 
rabis,  uec  assumes  nomen  dei  (ui  in  vanum ;  judaeus  jurans  mannm 
pönal,  et  sive  repetal  verba  post  illum,  qui  sibi  formam  proponit, 
sive  proponens  totam  formam  pro  se  loqualur,  judeus  subjungal 
solum  Amin,  forma  valet.  Debet  lamen  in  ipsa  forma  res,  de  qua 
placilalur,  alllrmalio  vel  negalio,  quae  ad  hoc  exigilur,  propriis 
verbis  exprimi,  et  si  judaeus  islam  formam  recusans  circa  jus, 
quo  |)rivilegialus  est,  se  petierit  couservare,  hoc  est  sibi  favorabi- 
liter  concedendum. 

43tj.  De  judaeis  ratione  vulnerum.  (H.  104.  A. 
34.  2.  B.  46  ^  5.  C.  26  ^  3.  D.  97«.  2.)  Ad  requisi- 
iionem  civium  de  Chremsir  sentenlialum  fuit,quod  christianus 
accusalus  per  judaeum,  quod  ipsum  vulneraveril,  per  lestes  idoneos 
chrislianos  melius  polest  innocentiam  suain  oslenderc,  quam  ju- 
daeus eum  vincere  possit. 

437.  De  judaeis,  quanlum  ad  conviclionem  in 
criminibus.  (H.  104.  A.  34.  2.D.  97  ^  3.  K.  187^  1.)  In  Ra- 
disch judaeus  deprehensus  in  furto  cum  coram  praelorio 
accusarelur  de  furto ,  alter  judaeus  astans  ibidem  proloculori 
dixit,  quia  major  für  esset,  quam  judaeus,  de  quo  furli  queri- 
nioniam  proponebat.  Ad  cujus  prolocutoris  querelam  modo 
praemisso  expositam  judaeus  respondit  negando  petens,  se  circa 
privilegia  judaeorum  couservari.  Advocatus  vero  christianus  ju- 
daeum Yult  vincere  lestimonio  juratorum,  qui  praetorio  asse- 
derent.  Quaeritur  ergo  et  infra.  Et  respondelur,  si  coram 
judicio,  ubi  judaeus  dicitur  advocatum  chrislianum  furem  appel- 
lasse,  plures  alii  judaei  fuerunt,  sicut  est  verisimile,  tunc  ju- 
daeus cum  chrislianis  et  judaeis  est  vincendus.  Si  aulem  praeter 
illum  solum  alii  non  afTuerunt  judaei,  tunc  super  ferenda  sen- 
tenlia  ditfinitiva  matura  deliberalio  est  habenda.  Est  enim  forte 
contrarium  juri,  ut  jurali,  qui  tribunali  praesidentes,  ubi  major 
est  vis  eoruai   oilicii,  seutenlias  absolulorias    et    contemnalorias 


20o 

in  nslantes  judicio  proferunt ,  non  possinl  testari  de  vorbis  et 
factis,  quae  per  qucmcuinque  hominem  cujiiscunque  prolessionis 
existentem,  ibidem  fierent.  Sic  enim,  si  judaeus  ipsum  jiidicem 
vel  juratum  in  acta  judiciario  vita  privaret,  impune  Iransiret. 
Licet  eliam  in  generali  privilegio  judaeorum  scribatur,  quod  ju- 
daeus per  chrislianum  et  judaeum  vinci  debeat,  tarnen  ex  hoc 
forte  princeps  non  concessit  judaeis,  quod  in  specie  non  esset 
verisimililer  concessurus.  Et  praecipue  cum  hoc  in  dicto  pri- 
vilegio non  sit  expressum  nominatim. 

438.  De  judaeis,  quantum  ad  pignora  et  jura- 
menta.  (H.  105.  A.  34.  3.  B.  46\6.  C  26».  4.  D.  97 ^  1. 
K.  189,  1.)  Sententiatum  est  judaeis  civitatis,  quod  judaeus 
tantum  super  pignora  rei  mobilis,  quae  in  sua  tenet  clausura, 
per  juramentum  potest  suum  debitum  obtinere.  Secus  autem 
est  de  hereditatibus  et  rebus  immobilibus,  quae  sibi  inpignorata 
sunt  ut  asserit,    debet    hoc    per  testes    vel  literas  demonstrare. 

439,  Deusuris,  quando  cedantsortem  et  quando 
non,  et  utr um  judaeus  sorte  et  usura  receptis  pi- 
gnora  sinecontradictione  restituereteneatur  ipso 
jure  vel  non.  (H.  105.  D.  97»».  2.  K.  187^  1.)  Jurati  de  Ra- 
disch de  usuris  et  pignoribus  judaeis  obligatis  duos  scripserunt 
casus,  quorum  primus  est  iste :  Quidam  de  nostris  concivibus  ju- 
daeum accedens  petivit  sibi  concedi  quinque  fertones  grossorum, 
quos  cum  judaeus  sibi  mutuasset,  christianus  usquein  terlium  annum 
solutionem  prötrahens  sortem  principalem,  cui  quinque  fertones 
alios  pro  usura  superaddit,  judaeo  numeravit.  Modo  judaeus  sorte  et 
usura  receptis  petivit  pro  se  sententialiter  dictari,  utrum  in  dicta 
usurade  jure  debeat  contentari,  cum  annus  et  secundus  et  insuper 
plus  temporis  pertransiverit ,  a  die  concessionis  capitalis  pecu- 
niae  supradictae,  Christianus  autem  in  contrarium  allegat,  cum 
nuiium  pactum  inter  ipsum  et  judaeum  primo  tempore  conces- 
sionis de  usura  solvenda  sit  interpositum,  cum  etiam  postea 
debito  pendente  nnnquam  per  judaeum  sit  monitus ,  nee  aliqua 
ratio  inter  ipsos  sit  habila ,  utrum  usura ,  quae  accrevit ,  sum- 
mam  excedere  debeat  principalem.  Secundus  casus  est  talis: 
Quidam  de  nostris  cuidam  judaeo  duo  obligavit  pignora,  quae 
cum  postea  redimere  vellet,  nominatam  cum  ipso  de  usura  fecit 
rationem,  quam  una  cum  sorte  judaeo  expediens,  cum  judaeus 
pecuniam  in  sinum  suum  recepisset  et  christianus  pignora  sibi 
restitui  peteret,  unum  pignus  eidem  obtulit  dicens,  quod  se- 
cundum  tempore ,  quo  auctoritate  domini  Marchionis  captus 
fuerit,  perdidisset.     Ouaerit  ergo   christianus,  cum  judaeus  totam 


2iH\ 

»urlcm  et  usiiriirii  rctcpt'rit ,  et  lux  uiito ,  ncc  post ,  nee  illo 
tempore,  quo  pro  usiira  seciiin  pucluveril  de  pif^noris  aniissione 
iiuMilioiiem  fecerit  ,  iilriim  pijj^iius  simm  perdere  deheul  ipso 
jure.  Super  (pionini  j)rim()  si  iiteiiliiiliun  fuit,  ex  quo  pnela  per 
couveulioneni  Itfieni  atcipiuiit,  el  j)ririio  iuler  tlirislianuni  et 
judaeuin  nulla  noniinuta  facta  est  inenlio  ratione  cujus  usura  tunc 
accessa  aliam  super  se  recepisset  usuram  ,  sullicit,  quod  lanlum 
accreverit  in  usura,  quanluui  luit  de  del)ilo  priucipali.  Kl  est 
ista  sententia  non  nova ,  sed  ab  anliquo  usilala.  Et  quicquid 
judaeis  in  usurarum  voragine  per  istum  modum  deficit,  hoc  ex 
eo ,  quod  in  pactando  debilores  non  nioneudo  nee  cum  eis 
ralionem  habendo,  dcfides  sunt  et  remissi,  propriae  debent  ne- 
gligenliae  imputare.  Et  nota,  quod  redenilo  pignore  a  judaeo 
pro  Sorte,  si  usuras  slatim  debilor  non  solverit  ,  ipsas  infra 
niensem  sine  aiia  usura  judaeus  recipere  tenelur.  Et  similiter 
facta  ratione  inter  christianum  et  judaeum ,  si  judaeus  infra 
mensem  pagatus  non  fuerit,  super  primam  usuram  accrescit 
alia  usura.  Et  hoc  probatur  ex  privilegio  judacorum,  ubi  scri- 
bitur  sie:  Item  si  a  judaeo  chrislianus  pignus  suum  absolverit 
ita,  quod  usuras  non  persolverit,  easdem  usuras  si  infra  mensem  non 
dederit,  illis  usuris  accrescant  usurae.  Decipiunt  ergo  judaei  chri- 
stianos  in  hoc,  quod  redemtis,  pignoribus  vel  habilis  cum 
ipsis  rationibus  pro  debitis,  stalim  per  dies  XIV  super  pri- 
mas  usuras  alias  computant  usuras.  Super  secundo  vero  difll- 
nitum  fuit  pro  christiano  :  judaeus  enim  amissionem  pignoris 
publicare  debuit  statim,  ut  de  ea  certus  fuit,  vel  saltem  illo 
tempore,  quando  cum  christiano  pro  usura  habuit  rationem.  Va- 
lorem  autem  pignoris  amissi,  christianus,  testes  si  habere  non 
potest,  de  hoc  suo  juramento  confirmabit.  Et  trahitur  ista  sen- 
tentia ex  privilegiis  judaeorum  ubi  scribitur  sie:  Si  autem  judaeus 
per  casum  incendii  aut  per  furtum  aut  per  vim  res  suas  cum 
obligatis  sibi  pignoribus  amiserit  et  hoc  consliterit,  et  christi- 
anus,  qui  haec  obligavit,  nihilominus  eum  impetiverit,  juramento 
proprio  judaeus  se  absolvet.  Ecce  per  hoc,  quod  dieitur  con- 
s  ti  t  e r  i  t,  patet,  quod  amissio  pignoris  debet  publieari ,  et  non  sub 
silentio  teneri,  linde  nota  ,  quae  in  talibus  magnam  vim  habet  illa 
publicatio  quae  vulgariter  dieitur  „ u  r k  u  n  d, ''  quia  suspicionem  tollit. 
440.  Utrumsolutioin  parte  facta  judaeis  sit  in 
sortevel  usura  de  falcanda.  (H.  105.  D.  98\  j.K.  188M.) 
Si  chrisianusin  debitis  partem  judaeo  dederit  et  postea  inter  eos  fierit 
quaestio,  christiano  dieente,  quod  in  sorte  partem  illani  solverit,  ju- 
daeo vero  asserente,  quod  in  usuris  eam  recipif,  tuncsentenliandum 


«07 

est  pro  chrisliano  ;  cum  enim  sors  de  jure  debeatur,  usura  vero 
sit  accessoria,  et  quodam  modo  miuus  debile  pelalur,  potius 
est  favendum  sorti  quam  usurae,  quia  etiam  jure  divino  pro- 
hibitae  sunt  usurae. 

441.  De  judaeis  ad  invicem  cont endenlibus.  (H. 
106.  A.  34.  4.  B.  4.6\  7.  C  26^  5  .D.  98^  2.  K.  189^2.) 
In  quaestione,  quam  judaeus  movet  judaeo,  soli  jurati  judaeorum 
sentenfias  dicere  possunt,  nisi  fortassis  nolint,  vel  partibus  habe- 
antur  suspecti;  tunc  enim  christiani  jurati  cum  judaeis  ad  pronun- 
tiandum  sententias  assumantur.  Sic  sentenlialum  est  inRadisch, 

Capitulutn  de  Jurameiitiii« 

442.  De  juramentis,  et  primo  de  forma  jurand 
ingenere.  (H.106.A.  35.  l.B.  49^  1.-2.  0.26 ^  6-7.  D.  98\ 
3.  K.  190 ^  1.)  Rustici  de  Nena  wie z  sunt  informati,  quod  ille, 
qui  juramentum  facere  debet,  si  voluerit,  potest  per  se  sine 
prolocutore  jurare,  et  si  formam  a  scabinis  approbatam  in  ju- 
ramento  non  servat,  male  jurat,  et  in  causa  cadit.  Si  autem 
prolocutorem  habuerit,  tum  prolocutor  ad  hoc  recipiatur,  quod 
homo  in  causa  juvetur.  Si  illum  in  forma  juramenti  per  scabi- 
nos  approbata  Ordinate  et  debite  secutus  non  fuerit,  in  causa 
cadit.  Si  autem  prolocutor  in  forma  erraverit,  et  jurans  ipsum 
eodem  modo  in  verbis  secutus  fuerit,  propter  errorem  prolo- 
cutoris  in  causa  non  cadit,  sed  h  o  1  u  n  g- perdit.  Sed  si  jurare 
debens  tantae  providentiae  fuerit,  quod  prolocutore  errante  ipse 
formam  a  juratis  datam  et  approbatam  debite  et  Ordinate  servat, 
bene  jurat,  et  obtinet  causam,  cum  enim  prolocutor  in  bene 
vel  male  jurando  nihil  perdit,  necessarium  est  jurare  debenti, 
diligenter    formam   juramenti    habere    in    memoria,    ne    causam 

,  amittat. 

443.  Quomodo  forma  juramenti  corrumpitur 
per  nomen  proprium.  (H.  106.  A.  35.  1.  B.49^  3.  C.  26^ 
9.  D.  98^4.  K.  190^  1.)  Ad  loca  diversa  sententiatum  est. 
Item  si  jurans  in  forma  juramenti  nominat  C  h  u  n  z  1  i  n  u  m  in  K  i  n  z- 
1  i  n  u  m ,  quod  est  nomen  diminutum,  cum  ille,  cui  juratur,  simili- 
ter  se  nominavit,  bene  jurat,  imo  et  si  nominat  Conradum, 
quamvis  ille ,  cui  juratur,  nominaverit  se  nomine  diminutivo, 
adhuc  bene  jurat.  Non  enim  baptizatur  homo  sub  nomine  di- 
minutivo. 

Item  si  jurans  dixerit :  De  quo  me  iste  inculpat,  de  ju- 
rando super  ipsum  et  addendo  quocumque  christiano  nomine  vo- 


t>OH 

ciitiis  Sit,  licet  iiiilliini  nonicn  proprium  cxprimiit ,  hcnc;  jurul ; 
iiMO  (liiiiii,  si  uliiid  noincti  expriiiial,  (|tuini  siih  (|ii(>,  ciii  juratur 
sc  lutiniiuivcril,  (liiiiiinodo  addal,  vi'l  (jiiociiiiKjiic  (hrisliaiio  iio- 
niiiic  Noiclur,  adliiic  Ikiic  jiiial.  Si  anlcni  absolute  jurat  iiomi- 
nans  l'ctruni,  cuni  illc,  cui  juratur,  nomiiiavil  sc  Paul  um, 
male  jural   et   iu    causa   succumbit. 

414.  De  forma  jurandi,  quanlum  ad  emenda- 
liouem  et  corru  p  t  i  on  e  m.  (II.  100.  A.  35.  2.  H.  49^  4.  C. 
20 '.  10.  D.  99".  1.  K,  190^  2.)  Si  advocalus  jurare  debentem 
informans  sibi  praedixit  injuramenio  vulgaritcr  diceiido  :  „Und 
eile  czreucze,"  per  secundam  vocalem  o,  et  ille  ipsum  serpiens 
dixerit :  Vnd  alle  craycz,  per  primam  vocalem  a,  uisi  jnrali  lor- 
mam  audieutes  nominalim  sub  causae  perditione  ei  prohibeanl, 
ne  a  proferat,  si  peradicat:  alle  craycze,  bene  jurat;  licet 
enim  usitatum  sit  dicere :  ellecreycz  lameu  per  a  pronuntiaudo 
melius  videlur  esse  praedictum,  quod  patet  in  aliis  dictionibus, 
verbi  gratia:  alle  tag-,  alle  nacht;  all  weg,  all  steg,  et  in  plu- 
ribus  aliis,  quae  magis  proferunlur  per  a  quam  per  e.  Uude 
etiam  advocati  monendi  sunt,  quod  de  celero  dicant  per  a  et 
non  per  e»  Tarnen  si  advocatus  dixit  e  et  jurans  similiter,  bene 
jurat,  quia  advocalum  sequutus   est. 

Advocato  autem  proferente  a  si  jurans  e  protulit,  videtur 
formam  corumpisse.  Sic  sententiatum  est  in  consilio  civitatis. 

445.  Forma  jurandi  pro  homicidio.  (H.  106,  A.  35. 
3.  B.  49^  5.  C.  26^  2.  D.  99^  2.  K.  190^2.)  Quamvis  in 
querimonia  homicidii  nominentur  uxor,  pueri,  fratres  et  onines 
amici  occisi,  tarnen  sufficit,  quod  testes  rei  tanlum  dicant  in  ju- 
ramento,  quod  de  homicidio,  de  quo  Henricus  accusatur  per 
Conrad  um,  ipse  sit  innocens,  et  similiter  reus  tantum  dical:  De 
homicidio  C  o  nr  a  d i  mihi  per  talem  vel  talem  actorem,  quem  no- 
minabit,  impositi,  innocens  sum,  et  non  est  necesse,  quod  de 
uxore,  pueris  et  amicis  specialem  fiat  mentionem. 

446.  De  forma  jurandi  pro  spolio  dicto^rerawp," 
mortificatione,  pacisviolatione  et  excessibuscri- 
minalibus.  (H.  106.  D.99^  2.)  In  villa  dicta  Barffus  Henri- 
cus egit  in  Conradum  prima  querimonia  de  mortificatione,  et 
secunda  de  spolio  rerawp,  videlicet,  quod  occisum  depraedatus 
esset,  et  tertia  de  violatione  pacis  indictae.  Advocatus  autem  Con- 
rad i  cautus  et  circumspectus  cum  pro  seet  Conrado  justitiali- 
ter  diffiniri  obtinuisset,  quod  praedictis  tribus  excessibus,  quorum 
quilibet  poenam  capitis  tangebat,  tantum  una  querimonia  deberet  res- 
ponderi,  quaesitumest  pro  parte  Henrici,  utrum  nonsaltem  tribus 


1 


209 

juramentis,  primo  scilicet  cum  teslibus  et  secundo  ac  lertio  sola 
manu  ita,  quod,  si  primo  deficeret  capitaliler,  secundo  vero  vel 
tertio  pecunialiter  pro  excessibus  tarn  gravibus  puniretur,  suam 
deberet  innocentiam  comprobare.  Super  quo  inventum  fuit,  cum 
querimonia  et  responsio  naturam  quodammodo  relativorum,  quo- 
rum  unum  tantum  refertur,  ad  unum  includant,  cum  etiam  jura- 
menla  in  forma  et  numero  responsionem  sequantur,  et  quod  po- 
tissimum  est,  cum  homo,  corpus  et  res  simul  defendere  possit; 
corpus  enim  et  vita  cum  sint  principalia,  si  defensa  fuerint  per 
juslitiam,  et  obtenta  res  et  bona  tamquam  accessoria  evasisse, 
merito  judicantur,  quod  Co n  r  ad us  tantum  uno  juramento  sub 
hac  forma:  De  mortificatione  spolio  dicto  „rerawp"  et  de  vio- 
latione  pacis,  de  quibus  me  Henri cus  inculpat,  sum  innocens, 
et  infra,  expurgare  se  deberet:  assumtis  tarnen  testibus,  inter 
quos  unus  esset  juratus,  vel  pro  eo  duo  viri  fide  digni  resi- 
dentiam  habentes  propriam  et  alii  quinque;  qui  testes  jurare 
tenerentur,  quod  juramentum  Conradi  mundum  esset,  vel  salvum, 
vel  justum  et  verum.  Et  nota,  si  actor  querulando  longam  aren- 
gam  verborum  faceret,  quae  diiTiculter  esset  resumptibilis ,  non 
oportet,  reum  jurando  totam  eandem  seriem  explicare,  imo 
sufficit,  quod  in  genere  dicat  de  omnibus  spoliis  et  aliis  con- 
similibus  excessibus,  mihi  imp'ositis  et  objeclis,  sum  innocens 
etc.  Nota  etiam  si  advocatus  rei  ad  tres  querimonias  capitales 
actoris  vel,  ad  plures  tribus  responsionibus  vel  pluribus  distincte 
respondeat^  tunc  oportet,  quod  tribus  vel  pluribus  vicibus  reus 
se  expurgat;  de  omnibus  tamen  aliis  praeter  primam,  quae  testes 
exigit,  sola  manu  propria  se  absolvet  et  cadens  vel  deficiens°in 
primo  capite,  in  omnibus  autem  sequentibus  solum  pecunia  puoietur. 

447.  De  juramentis  in  genere.  (H.  107.  A.  35.4. 
B.  49^  2.  C.  21\  1.  D.  99^  1.  K.  190^  3.)  Sententiatum 
est  in  maniloquio :  Si  homo  in  providendis  sibi  necessariis  exis- 
tens  in  termino  ad  jurandum  praefixo  non  comparet,  non  propter 
hoc  slatim  in  causa  cadit,  imo  ex  ostensione  impedimenti  legi- 
timi  potest  se  tueri;  non  est  enim  rationabile,  quod  homo  a 
labore  victus  sui  quiescat,  terminum  judicii  expectando. 

448.  De  juramento  calumniae  specialiter.  (H. 
lO?''.  A.  35.5.  B.  49^  3.  C.  27«.  2.  D.  99^  2.)  Sententiatum 
est  civibus  in  Radisch,  quo  nee  in  causa  pecuniali,  quae  est 
de  bonis  mobilibus,  nee  in  causa  reali,  quae  est  de  bonis  immo- 
bilibus,  sed  tantum  in  causa  personali  et  criminali,  sicut  est  ho- 
micidium,  invasio  domus,  vel  reatus  consimilis,  actor  de  jure 
cogi  debet  ad  praestandum  calumniae  juramentum. 

14 


'^10 

449.  Du  jurnmrrito  (  nlumninc,  qiinntnm  nd  mn- 
lierrm.  (II.  107'".  A.  'A'k  C».  15.  1!)''.  1.  ('.  '^7".  a.  I).  lOO».  1.  K. 
1  Ol  '.  1.)  In  judiiio  civiliilis  sentciilialiiin  est,  (piod,  siciilvir,  sie 
et  inuliiT  jurniiuMilimi  fnliiiimiut'  i)r;u'slarc  dcbens,  si  jurando 
cudil,   in   cuusa   sucnind)!!. 

450.  1  ni  p  e. (1  i  in  e  n  l  u  m  n  u  I  u  r  a  1  e  excusat  casum  j  u- 
rnnienli  ipso  jure.  (II.  107».  A.  35.  G.  B,  50".  1.  C.  27". 
4.  I).  100'.  1.  K.  191".  1.)  Dum  Ileinricus  Conradumpro 
decem  marcis  convenisset  judicio,  senlenliatum  fuil  in  judicio  : 
Si  Iiomo  dehens  jurare  balbutiens,  tilul)ans,  blesus  vel  nalura- 
liler  impeditae  linquae,  ila,  quod  expressc  loqui  non  possit, 
fuerit,  et  proloculor  ejus,  anlequam  jurare  incipiat,  proleslali- 
onem  de  hoc  faciaf,  quamvis  in  verborum  expressionc  tiluba- 
verit  vel  deviaverit:  tarnen  propler  lioc  in  jurando  non  judi- 
catur  cecidisse  ^  defectus  enim  naturalis  vel  inipotentia  loquendi 
recte  casum  hujusmodi   excusat  et  supportat. 

451.  Utrum    jurare    sinistra    manu    valeat,    an 
non.   (H.  107.  A.  35.  7.  B.  50«.  2.  C.  27\   1-2.   D.   100».   3. 
K.  191'.  2.)     Jurali  de  Prazcaw  proposuerunt,  quod  quidam 
apud  eos  pro  vulneribus   sinistra    manu    juravit    et  in  juramento 
non   erravit,  quaesierunt  ergo,  utrum  ccciderit  in  causa.    Super 
quo  diffinitum  fuit,  quod  ex  rigore   juris    utraque    manus    valet 
et  est  sulTiciens   ad  jurandum,  sicut  ad  quemlibet    alium    actum 
legitimum  exercendum  ;  jura  enim  originalia  non  distingunt  inter 
manum  dextram  et  sinistram,  sed  simpliciter  dicunt,  quod  jurans 
debet  se  expurgare  duobus  digitis  in  cruce.  Unde  etiam,  si  ali- 
quis  utraque  manu  truncatus  jurare  debet,  causam  suam  defen- 
dere  rel  obtinere  posset  jurando  solum  verbis,    dummodo    for- 
mam  debitam  non  mutaret,  non  enim  manus  mutatio,  sed  formae 
juramenti  variatio  juramentum  salvat  vel   corrumpit,  quia  tamen 
ex  approbata  et    communi  consuetudine  juramentum  dextra   manu 
fieri  consuevit;  si  jurans    ex   protervia    et  pertinacia    voluntarie 
manum  sinistram  levaret,  seu  cruci  supponeret  pro  dextra,  causam 
perdet.     Si    autem    ex     oblivione    et     dolose     hoc     contingit, 
jurans  in  causa  non  cadit,  nihilo  minus  ut  consuetudo  servetur; 
si  causa  est  criminalis  ita,   quod  in  juramentis  holung  non  ha- 
beatur,  qui  jurat  sinistra  manu,  judicandus  est,    tantum   holung 
perdidisse,  et  debet  postea  dextra  manu  jurare;  et  tunc  secun- 
dum  formam  juramenti,  quam    servat    vel    non    servat,    causam 
obtinet  vel  amittit. 

452.    De    juramentis    hominis    nobilis    et    cle- 
rici  ordinati.  (H.  108.  A.  35.  8.  B.   50».   3.  C.  27^  3.   D. 


I 


211 

100'.  4.  K.  191'.  3.)  Homo  nobilis,  et  militaris,  et  clericiis 
ordinatus,  quamvis  respondeant  pro  debitis  in  judicio  civili, 
tarnen,  si  juiare  debent  et  pelunt ,  ad  judices  proprios  pula 
nobiles  ad  provincialem,  et  ordinatus  ad  canonicum,  quod  co- 
ram  eis  jurent,  more  solito  remittantur. 

453.  De  juramento  facto  cum  uno  digito  solum. 
(H.  108.  A.  35.  10  B.  öO''.  2.  C.  27^  4.  D.  100^  2.  K.  190^  1.) 
In  Hui  eins  sententiatum  est:  Qui  uno  digito  elevato,  vel 
cruci  supposito  jurat,  non  obtinet  intenlum,  quia  semper  in  ju- 
ribus  originalibus  civitatum  scribitur,  quod  juramenta  fierent  cum 
duobus  digitis  vel  cum  sola  manu,  et  boc  est  tractum  de  scrip- 
tura  Sacra,  ubi  dicitur  Quod  in  ore  duorum  vel  trium  testium 
stat  omne  verbum. 

454.  Si  jurans  ex  consuetudine  loquendi  for- 
mam  mutat,  causam  non  perdit,  protestatione 
saltem  praemissa.  (H.  108.  A.  35.  11.  B.  50^  3.  C.  27\  5. 
D.  100^  3.  K.  191''.  2.)  Sententiatum  est  in  Sahars:  Si 
(Renensis)  Wiennensis ,  Saxo  vel  Swevus  vel  alienigena  alium 
habens  modum  loquendi,  quam  hie  loqui  consuetum  est,  jurare 
debuerit,  et  cum  advocatus  formam  sibi  praedicit  et  considerat, 
quod  verba,  sicut  in  suis  partibus  consuevit,  profert,  nee  faci- 
liter  alio  modo  proferre  potest,  protestationem  antequam  jurans 
crucem  tangat,  de  hoc  proponat  et  sie  impedimentum  consue- 
ludinis,  quae  quodam  modo  similis  est  naturae,  variationem  formae 
juramenti  excusat. 

455.  Si  jurans  seit  diversa  ideomata,  sub  quo 
jurare  debeat.  (H.  108.A.  35.  11.  B.  50«.  4.  C.27''.  6.  D. 
100 ''.  4.  K.  191 ''.  2.)  In  judicio  civitatis  sententiatum  est :  Item  si 
jurare  debens  diversa  seit  ideomata,  jurabit  sub  naturali,  quod 
a  suis  progenitoribus  est  instructus,  vel  si  malit,  sub  illo,  quod 
plus  usitavit  et  quod  expeditius  loqui  potest  \  dum  tamen  ex 
protestatione  praemissa,  antequam  levet  manum,  vel  crucem  tangat, 
difinitivam  de  hoc  sententiam  petiverit  pro   se  ferri. 

456.  In  quo  juramento  holunge  habeatur.  (H,  108. 
A.  35.  9.B.  50^  7,  C.  27^  5.  D.  100\  5.  K.  19P.  3)  Antiquum 
jus  civitatis  habet,  si  homo  impetitur  simplici  querimonia  pro 
homicidio,  ante  multos  annos  perpatrato,  vel  in  alio  judicio 
commisso,  vel  cujus  funus  et  occisi  vulnera  jurati  non  perspe- 
xerint  :  ille  simplici  juramento  se  expurgabit,  et  holung  habebit 
et  similiter  intelligatur  de  heymsuchunge   et  excessu  aequali. 

457.  De  juramento,  facto  cum  tota  manu. 
(H.  108.  A.  35.   12.  B.  50\  2.  C.  27\  8.  D.  100\   5.  K. 

14* 


2\2 

191''.  4.)  O'ii  ^""i  «inirique  tlifrills,  lioc  est  cnni  toln  mann, 
cornm  jiidicio  levimdo  ncI  in  triitc  iioii  ex  prolervia  et  ex  pnie- 
suiiilioiic,  simI  ex  (>l)li\i()iu'  vi'I  ex  iilin  ii('<,Hi<>('nlin  jiinmiciiliirn 
liHi  ril,  qiiuii)  nuijor  niiiiu rtis  niinorcin  includul ,  cum  diiohiis 
digitis  juravit,  nee  est  censeiidus,  male  jurasse.  Si  tamen  fur- 
mam  juramciili  non  servavil,  unde  adversario  excipienle  h  o  I  u  n  g  e 
perdidil,  et  de  novo,  sicnl  eonsuclum  est  (ieri ,  jurabit.  Sic 
t>enleiiliiitum   est   in   Clircinsir. 

458.  I  n  forma  lio  j  u  r  a  m  en  torum  debet  fieri  ad- 
versario andiente.  (11.108''.A.  85.  13.  M.  50^  3.  C.  27».  1. 
D.  101".  l.K.  192\  1.)  Advocatus  jurantis  debet  eum  de  forma 
jurandi  coram  juratis  andiente  adversario  informare,  et  debet 
snper  in  eadem  forma  causam  ,  pro  qua  juralur,  aliqualiter 
tangere;  polest  eliam  ille,  cni  juralur,  diciam  informalionem,  si 
defecluosa  fuerit,  per  sc  vel  per  advocatum  suum  ralionabiliter 
emendare. 

459.  Dejuramentis  non  servandis.  (II.  108''. A.  35. 
14.B.50K  4.C.  28  ^  1.  D.  101  \  2.  K.  192^  2.)  Licet  non  sit  tu- 
tum,  aliquem  venire  contra  juramenlum  suum,  nee  etiam  judices 
et  jurali,  ne  actores  perjuri  videantur,  alicui  praebere  debeant 
materiam  veniendi  contra  proprium  juramentum  ;  si  aliquis  judi- 
cialilcr  impetilus  fuerit,  quod  non  servat  juramentum  vergens 
in  interilum  salutis  aeternae,  super  quaeslione  hujusmodi  est 
actori  justitia  simpliciter  deneganda. 

460.  De  juramentis,  quae  fiunt  pro  inciden- 
tibus  et  non  super  negotio  principali.  (H.  108^. A.  35. 
15.  B.  50^  5.  C.  28^  2.  D.  107 ^  3.K.  192».  3.)  Qui  pro 
accessoriis  et  incidentibus,  a  quibus  tamen  facti  principalis  con- 
firmatio  non  dependet,  jurare  debens  in  juramento  cespitaverit, 
non  est  propterhoc  judicandusin  causa  principali  corruisse  totaliter. 

461.  De  juramento  in  cruce  facto.  (H.108''.  A.  35. 
17.  B.  bO\  5.C.  28^  3.  D.  101«.  4.  K.  192*.  4.)  Si  actor  petit, 
reus  jurare  debet  in  cruce  non  qualicumque,  sed  in  illa  dun- 
taxat,  in  qua  signum  passionis  domini  sit  expressum;  quia  cum 
jurans  dicit  in  juramento  :  Sic  me  juvet  Dens  et  ista  crux  etc. 
Ibi  crux  passionem  domini  repraesentat,  et  non  crucem  ligneam 
vel  ferream,  quae  nulli  praestat  subsidium  vel  juvamen.  De  ju- 
ramentis vero  mulierum,   quaere  infra  sub  titulis  de  mulieribus. 

4C2.  Emenda  deponentis  juranti  digitos  de 
cruce.  (H.  109  ^A.  35.  16.  B.  50\  6.  C.  28 ^  4.  D.  101".  3. 
K.  192".  4.)  In  causis  civilibus  vel  criminalibus  si  jurare 
debens    per    definitivam    sententiam  ,    quod   juret   et  per  judicis 


2iS 

licentiam ,  quia  digitos  cruci  jam  ßuperpositos  habet,  obli- 
nuerit  juramentum,  suiim  processum  habebit,  nee  exceptio  nee 
appellalio  contra  talem  jurantem  et  juramentum  per  ipsum  prae- 
standum,  quae  prius  neglecta  sunt,  poterunt  interponi.  Imo 
quicumque  postea  digitos  sibi  subtrahere  vel  de  cruce  depo- 
nere  praesumserit,  quod  vulgariter  „abstreichen"  dicitur, 
quinquelibras  pro  emenda  solvet ,  juramento  nihilominus  modo 
debito  procedente. 

In  arrestationibus  equorum  tantum  cum  protestatione  prae- 
missa  testium  vel  juramentorum  admittitur  repulsio ,  eo  modo, 
sicut  superius  in  sententiis  de  arrestationibus  continetur. 

463.  De  juratis  agentibus  etsimul  testantibus. 
(H.  109^.  D.  lOP.)  De  Gayaw  judex  et  scabini  scripserunt  sie: 
Undecim  praeteriti  anni  scabini  consurgentes  in  duodecimum  una 
querimonia  sibi  impinxerunt  pro  culpa  ,  quod  ex  ejus  consilio  apud 
dominum  suum  in  quinque  marcis  fuerint  damnificati,  ipse  vero 
econlra  respondit,  quod  in  Omnibus  querimoniis,  tam  de  consilio 
quam  de  aliis  sit  immunis  et  innocens,  et  suam  velit,  prout  scabini 
decreverint  ,  innocentiam  demonstrare  :  et  dum  nos  moderni 
scabini  intelleximus,  quod  haec  querela  honorem  reipublicae 
tangeret,  adinvenimus,  quod  ipse  potius  honorem  et  bona  de- 
beat  defendere ,  quam  actores  eum  debeant  abjudicare.  Quam 
sententiam  antiqui  scabini  arguentes,  eam  a  nobis  ad  vestram 
deduci  audientiam  postularunt.  Quibus  rescriptum  fuit  sie,  quod 
sententia  praedicta,  per  modernos  juratos  lata,  processum  ha- 
bere debet,  tamquam  bona,  quia  justitiae  est  conformis :  licet 
enim  scabini  pro  causa  actoris  vel  rei  testari  possint,  in  causa 
tarnen  propria  pro  se  ipsis  teslimonium  ferre  non  possunt,  quia 
aliquem  simul  actorem  et  testem  esse  non  consonat  aequitati. 

464.  Jurati  agentes  vel  respondentes  jurabunt 
in  cruce.  (E.  109.  A.  36.  1.  B.  47\  2.  C.  28^  5.  D. 
101^.  2.  K.  183^  2.)  Item  licet  juratus  pro  alio  teslimo- 
nium ferens  crucem  jurando  non  tangat,  tamen  vicem  actoris 
vel  rei  gerens  in  cruce  jurabit,  sicut  alter  communis  homo. 

465.  Ad  idem,  quod  quandoque  permittuntur 
jurare  in  manilo  quio.  (H.  109.  A.  36.  ß.  47^  C.  28^6.D. 
101  ^.  3.)  Quamvis  de  consuetudine  in  favorem  et  reverentiam  jura- 
torum  juratus,  vicem  actoris  vel  rei  tenens  in  maniloquio  seu 
consilio  ,  judice  et  adversa  parte  praesentibus ,  jurare  per- 
mittatur,  tamen  si  causa  criminalis  est  et  gravis ,  et  adverßa- 
rius  petit,  jurabit  in  tribunali  coram  populo,  sicut  olter  com- 
munis homo. 


4(>r».  Q  u  0  (l  j  u  r n  t  o  t  e  s  l  i  rn  o  n  i  ii  m  pro  v  u  1  n  c  r  i  I)  u  s 
est  r  e c  I  p  i  c  11  (I II  m,  I  i  c  c  t  n  I  i  t  c  r  t  c  s  Ic  ii  l  u  r,  <|  u  u  in  p  r  o  d  ii- 
cantur.  (11.  101).  I).  101*'.  3.)  Jurali  de  Pisencz  scripseniiit 
sie:  Qiiidain  de  iiostris  eonqiiestus  est.,  ((iiod  in(|iiiliniis  (piidam 
in  lalxM'iiii  IHK)  viilricrc  (|iialii()r  sil>i  diojlos  aiiipulaverit  ,  et 
(piod  liospes  domiis  coadjiilor  ipsiiis  in  hoc  l'iicril ,  et  si  con- 
filentur,  verilatem  diennt,  si  vero  neganl,  ambos  vnit  vincere 
per  jiiralmn  ,  (jiii  iiilcrriiit  vi  vidil.  Diclns  itaqiic  jnralus  ad 
virluteiii  jiirainciili  siii  super  verilale  dicenda  iiilerrof^atiis,  post- 
(piain  lenninmu  delibeiaiidi  sex  seplimanas  secimdiiin  coiisueludi- 
nein  scabinoriim  impclrasset,  deposiiit,  quod  inqnilinus  de  vul- 
nerc  per  aclorem  sibi  iinposilo  iDiiocens  esset,  et  quod  Iiospes 
dictum  vulnus  eva«!^inalo  suo  gladio  fceisset.  []m\c  iiobis  dis- 
ccrnere  detis,  quis  ipsorum,  et  qualiter  paticnli  et  judici  salis- 
facere  teneafur.  Quibus  responsum  fuit  sie  in  hoc  casu :  se- 
cundum  testimonium  jurati  est  procedendum ,  actoris  queri- 
monia  non  obstanle.  Uudc  hospes ,  quem  jiiratus  dixit  esse 
reum  de  vulnere,  debet  salisfacere  videlicet  secundum  quamlibel 
mutilalioncm  seu  amputalionem  digiti  ,  judici  duo  talenla  et 
passo   quinque  talenta  persolvendo. 

467.  De  juratorum  excessibus  pnniendis.  (H. 
109.  A.  36.  2.  B.  48".  2.  C.  28^  1.  D.  102.  1.  K.  184^ 
1.)  Ad  Petitionen!  juratorum  de  Ilainrichs  scntenliatum  est, 
quod  si  aliquis  scabinorum  excesserit  in  quacumque  causa,  judi- 
cabitur  sicut  alter  civis,  et  non  gravius  punietur,  cum  enim 
ßcriplum  sit :  Patere  legem,  quam  ipse  tuleris ;  concordat  ju- 
Btitiae,  scabinos  tamquam  legislatores  eisdemj  quibus  judicant 
alios,  legibus  judicare. 

468.  Ad  idem.  (H.  109.  D.  102.)  Sententiatum  est  ju- 
ratis  in  Chremsir:  Quamvis  juratus  ex  ira,  raptus  mentis,  ve- 
hementia,  vel  se  defendens  vim  vi  repellendo,  vel  alio  casu  ho- 
nesto  tarnen  in  poenam  ineidat,  vel  emendam,  quam  luat,  solvat, 
propler  hoc  tarnen  non  est  ab  officio  scabinatus  removendus 
ut  infamis;  cum  enim  melius  sit  nomen  bonum  etc.  non  debet 
homo  faciliter,  nisi  excessus  enormis  ,  qui  honori  derogaret, 
hoc  exigeret,  ab  honestatis  statu  destitui,  vel  deponi.  Ad  idem 
require   supra   de  emendis. 

469.  Quod  juratus  moriens  potest  in  ipsum 
protestata  ad  alium  juratum  deducere.  (H.  110.  A. 
36.  3.  B.  48».  3.  C.  28\  2.  D.  102.  3.  K.  183^  1.)  Sen- 
tentiatum est  in  judicio  civitatis,  quod  juratus  in  extremis  con- 
stitutus  ea,  quae  tempore  officii  sui  de  debitis  vel  causis    aliis 


Silo 

In  ipsum  proteslata  fuerunl,  ad  alinm  de  conjuratis  suis  causa 
memoriae  ac  testimonii  pro  ipso  ferendi  potest  deducere  pleno 
jure.  Si  autem  aliquis  non  existens  juratus  a  jurato  audit  facta 
in  ipsum  protestala,  idemque  juratus  decedat  et  praedictus  postea 
per  tempus  in  juraluni  constituatur,  talis  de  praescriptis,  quae 
audivit,  loco  jurati  praemortui  testari  non  potest ;  obstant  enim 
duo :  Primum  est  quod  iste,  qui  actu  testatur,  per  juratum,  qui 
decessit,  super  audiendis,  de  quibus  testatur,  invitatus  non  fuerit 
et  specialiter  rogatus;  secundum  est:  quod  licet  iste  testans 
pro  nunc  sit  juratus,  tarnen  illo  tempore,  cum  juratum  audivit, 
juratus  non  fuit ;  quare  illa,  quae  testatur ,  efficaciam,  quam 
verba  jurati  faciunt,  nullatenus  sortientur. 

470.  Quod  testimonium  juratorum  est  effica- 
tius,  quam  allegatio  defensionis  ratione  vulne- 
rum.  (H.  110.  D.  102.  12.)  Cives  de  Radisch  scripserunt  sie  : 
Actor  conquerendo  de  reo  ,  quod  ipsum  vulneraverit,  obli- 
gavit  se  ad  verificandum  suam  querimoniam  testimonio  jurati. 
Reus  vero  respondendo  confessus  est,  quod  hoc  fecit,  vim  vi 
repellendo  i.  e.  not  w  e  r,  obligans  se  ad  hoc  probandum  testi- 
monio tot  proborum  virorum,  sicut  postulat  forma  juris.  Quaeritur 
ergo,  cujus  partis  testimonium  sit  alteri  praeferendum,  et  respon- 
detur,  quod  actoris.  Unde  in  hoc  casu  jurati  testimonium  est  au- 
diendum,    et    secundum  ipsum   partibus  de  jnslitia  providendum. 

471.  Dejurator  um  testimonio,  qua  n  tum  adtem- 
pus  et  alia.  (H.  110\  A.  36.  R.  48".  C.  28^  4.  D.  102\ 
2.  K.  183''.  2).  De  Chremsir  scriptum  est  sie:  Actor  con- 
questus  est  de  reo,  quod  ante  XVI  annos  debilum  quoddam 
coram  uno  de  juratis  illius  temporis  et  nusquam  alibi  sibi  sol- 
vere  promiserit,  quod  facere  distulerit,  usque  modo.  Reus  vero 
debitum  negans,  quaesivit,  cum  in  tot  annis  numquam  quaesli- 
onem  sibi  moveret,  utrum  testimonium  jurati  post  tantam  moram 
sit  audiendum ,  et  tamquam  efficax  recipiendum  ;  super  quo  casu 
diffinilum  fuit,  quod  obstante  mora  XVI  annorum,  ultra,  quam 
humana  memoria  infallibiliter  extendere  se  potest,  si  juratus 
testabitur,  quod  debitum  nondum  est  solulum,  et  ex  promisso 
rei  tantum  in  sui  praesentia  solvi  debuit,  reus  ad  ejus  soluli- 
onem  obh'gatur. 

472.  Utrum  jurati  possin t  testari  extra  Judi- 
cium proprium  per  litteras.  (H.  110''.  A.  36.  5.  R.  48''. 
1.  C.  28\5.  D.  102''.  3.  K.  184^  1.)  Sententiatum  est  in 
pleno  consilio  per  viginti  quatuor  juratos,  quod  licet  jurali 
extra  mctas  judicii ,    in  quo    jurav«runt ,    vigorem    toslandi    vel 


216 

exccssiia  arrnsandi  non  hnhciint,  tiirnen  pro  cimsis  coram  eis 
forum  judiiii  vcl  amicnl)ilili'r,  vi'l  per  scnlenlias  diiriiiitivus  expo- 
dilas,  pro  caiisis  It'jriliinis  nhsciiliae,  (|ii.'\o  vuIjrariltT  „(.'li  af  Tlriot'* 
dicuiilur,  pro  dchilis  jiistitialilcr  ohlcnlis,  pro  proHcriptis  el 
qiiihiislibet  nliis  cnusis  criniinalil)ii»,  ad  qiiciiiciiiiKpic  locuni  litcra» 
conim  pateiitcs  snb  sigillis  aiilcnticis  scripscriiil,  illis  (ides  est 
ndliibeiida  el  sceiiiidiim  i])saruiu  tciiorein  Judicium  et  juslitia 
facienda. 

473.  De  juratoruni  tcstimonio,  qnantum  ad  nu- 
merum.  (H.  1I0\  A.  30.5.  B.  48 ^  2.  C.28^^>.  I).  102»».  4.) 
Scnlcnlialuni  est  ibidem:  Quamvis  teätimonium  unius  jurati  sit 
eH'icax»  tamen,  si  aliquis  coram  judicio  dicit,  se  velle  probare 
causam  suam  cum  juralis,  opportet,  ad  minus,  quod  duoshabeat; 
pluralis  eiiim  loculio  duorum  numero  est  contenla.  Si  aulem 
dicit,  quod  per  omnes  juralos  probare  vellel,  per  sex,  vel  per 
octo,  oportet,  quod  per  omnes,  qui  ad  idem  Judicium  perlinent, 
vel  per  tot,  sicut  in  numero  expressit,  causam  suam  probare, 
alioquin  in   causa  succumbit. 

474.  Utrum  testimonium  jurati  accusati  ante 
purgationem  sit  accipiendum.  (H.  Hl".  A.  33.  3.  B. 
46 \  1.  D.  103\  2.)  In  Gostel  aclor  criminaliter  et  divisim 
egit  in  duos  reos,  quorum  unus  non  juralus,  aller  aulem  juratus 
illo  fuit  tempore,  et  cum  non  juratus  reus  innocenliam  suam 
praelenderet,  et  illam  per  juratum,  qui  una  cum  eo  per  actoreni 
accusabatur,  ostendere  niteretur,  quaesilum  est,  utrum  ejus  tes- 
timonium sit  admiltendum.  Super  quo  responsum  fuit,  quod  ju- 
rati rei  pro  seipso  prius  est  responsio  audienda,  et  si  de  ob- 
jeclis  se  purgaverit  forma  juris  per  testes  vel  alio  modo,  sicut 
actoris  querimonia  postulabil ,  lunc  tandem  pro  secundo  reo 
non  jurato  testimonium  ferre  polest ;  secus  aulem  est,  si  se- 
ipsum  non  mundaverit.  Similiter  secus  esset,  si  aclor  indivisim, 
dummodo  sine  dolo  malo  hoc  fecisset,  in  ambos  reos  una  sim- 
plici  querimonia   egisset. 

475.  De  juratis  et  eorum  auctoritate  et  ipso- 
rum  statutis  et  sententiis.  (H.111^  A.  36.  6.  B.  48^ 
3.  C.  29^  1.  D.  103  ^  2.  K.  184''.  2.)  Si  pars  juratorum  vel 
consulum  aliis  absentibus  vocalis  tamen  et  venire  nolentibus,  vel 
ex  causis  polenlibus  quidquid  statuerit,  ordinaverit,  vel  fecerit, 
vel  liles  decidendo  senlenliaverit  de  absenlibus,  non  conlra- 
dicetur,  quia  refertur  ad  universos,  quod  publice  fit  per  ma- 
jorem partem,  sicut  exempli  gralia :  Si  populus  vocelur  per 
tubam  vel  campanam,  vel  voce  praeconia,  licet  non  omnes  veniaul, 


:^I7 

videntur  tarnen  omnes  facere,  quod  faciunt,  qui  convenerunl; 
et  si  tantum  duae  partes  venirent,  major  pars  illarum  duarum 
partium  consentiret,  valeret  etiam ;  ratio  est,  quia  non  omnes 
facile  possunt  consentire,  idem  est,  si  faciat  major  pars  eorum, 
qui  praesunt  universitati,  et  sunt  deputati  loco  totius  civitatis ; 
non  tamen  specialiter,  quod  in  ferendis  sententiis  et  in  expe- 
diendis  causis  judiciariis,  si  consules  praesentes  sine  absentibus 
aliquid  determinant,  in  eo  cauti  sint,  quod  a  via  juris  non  re- 
cedant,  quia  lex  dicit,  quod  imperilia  culpae  adnumeratur.  Et 
ponitur  exemplum  in  medico   et  judice  et  quolibet  artifice. 

Item  obscura  si  sunt  jura  possidentis  et  petentis,  tunc 
sententiandum  est  pro  possidente. 

Item  si  habitatores  loci  alicujus  privileg-iati  sunt,  quod  per 
se  ipsos  principe  non  interrogato  judicem  et  juratos  eligunt  et 
slatuunt  tempore  debito,  tunc  non  est  opus,  quod  XI  jurati  pro 
destilutione  duodecimi  si  hoc  demeruit,  principem  requirant.  Secus 
auteni  est,  si  princeps  sibi  ipsi  auctor/tatem  hujusmodi  reser- 
vavit;  tunc  enim,  sicut  electio,  sie  et  destitutio  ad  eum  perti- 
net,  cum  accessorium  sequi  debeat  principale.  Pro  ista  maleria 
quaere  supra  sub  titulis  de  emendis. 

476.  Excessus  verbalis  coram  juratis  factus 
qualiter  sit  emendandus.   (H.  111^.} 

Jurati  ad  consuetudines  et  aliarum  civitatum 
jura  localia  respicientes  statuerunt:  Si  pro  excessu 
verbali  saltem  coram  eis  facto,  emenda  vel  in  juribus  originalibus, 
vel  in  sententiis  suprascriptis  non  inven/antur,  excedenti  trium 
oplio  detur:  scilicet  quod  vel  anno  et  die  extra  civitatem  et  ejus 
limites  maneat,  vel  novem  marcas  grossorum  prag-ensium  in  ci- 
vitatis emendationem  convertendas  det,  vel  novem  diebus  in 
cippo,  turri,  vel  alio  loco  clauso,  secundum  quod  jurati  qualitate, 
personae  considerata  decreverint,  more  captivi  continuetur;  die 
decimo  vel  anno  cum  die  finitis  ,  si  hoc  elig-ere  maluerit,  ju- 
ratis de  correctionis  disciplina  cum  amicis  suis  et  aliis  probis 
viris  actiones  gratiarum  redditurus  debitas.  Et  cuicumque  prae- 
scripta  data  fuerit  optio,  in  judicio  vel  consilio  civitatis  eo- 
dem  actu  de  matura  deliberatione  praehabita  ex  praefatis 
tribus  unum  eligat,  nequaquam  ad  hoc  longiori  sibi  termino 
deputato. 

477.  De  jure  civili  per  novicios  obtento,  et 
de  prohibitione    malorum    unionum,    quas    mecha- 

niciinczechissuiscomponunt.  (D.  103''.  2.)  Qui  de  novo 
jus  obtinet  civitatis,  postquam  facit,  quae  jurati  sibidixerint  facienda 


^18 

non  (l('l)cl  roinpt'lli  per  siios  ronrlilicc?,  (jnod  H(l  coriini  c/a  iliurii 
et  unioncin  (|iii('(|uaiii  soImiI,  iino  lihcre  siciil  ullcr  civis  (lebet 
Irnclare  res  suas,  siciil  luiheliir  in  privileirio  re«^is  W  c  n  e  e  s  I  u  i 
in  penulliino :  Slaliiinins  iiisiiper  et  voliiiiins  etc.  Kl  si  talis  iio- 
vieiiis  lereNisiaru,  hrasiuin  vel  alias  res  (|ii;jseun(juc  seciim  in 
civitale  diicit,  propinando  vel  alio  modo  in  deiiarios  eas  eoii- 
verlere  polest.  Poslea  vero  ,  si  jn-opinare  voliierit  cerevisiam, 
lanluin  in  eivilale  hraxabil.  Sic  senlentiatiini  est  per  jnralos  in 
consilio  civitatis.  El  notanduni,  quod  sicul  iiniones  niechanicorum 
ex  praeaIle<rato  privilegio  W  e  n  c  c  s  I  a  i  rcj^is  sunt  prohibitae,  sie 
ctiani  per  excellentissiniiim  dominum  noslrnm  K  a  r  o  !  ii  m  nunc  \\o- 
manornm  et  nolieiniae  reooni,  cum  adlinc  in  minoribns  consli- 
tulns  marchionatum  Moraviae  regerei,  sunt  cassalae,  ul  aj)purel 
ex  literis  suis  in  cisla  civium  servatis,  quarum  tenor  talis  est: 
Karolus,  domini  noslri  rcgis  Bohemiae  primogenilns  Marchio 
Moraviae,  dileclo  lideli  sno  Conrado  de  Vit  bis  Burf^gravio  in 
Spilberk  salnlem  cum  pleuitndine  omnis  boni.  Constiluli  nuper 
in  Moravia  relalione  (ide  dignorum ,  quam  plurimorum  lam 
in  Olomuczensibus ,  quam  Snoymensibus  civilalibus  manileslc 
comperimus,  quod  cum  statuta,  quae  carnilices  et  pistores  et 
alii  civitatum  noslrae  terrae  Moraviae  mecbanicae  arlis  operarii 
odiose  inier  se  facere  consueverint,  communilalibus  civilalum 
ipsarum  plurimum  sint  damnosa,  propler  quod  in  diclis  civila- 
libus statuta  bomini  suslinere  diutius  non  valenles  in  Olomicz 
et  Snoyma  ea  cassavimus,  et  fecimus  in  anlca  ea  non  commilti, 
et  volebamus  id  ipsum  Brunnae  procurare,  si  in  boc  negotiorum 
prolixitas  nos  non  impedivissct.  Commiltimus  igitur  tibi,  et  se- 
riöse mandamus  quatenus,  ne  statuta  talia  inter  meebanicos  Brun- 
nenses  deinceps  fiant,  vel  etiam  observentur,  quod,  quam  prope 
civitales  noslras  circumcirca  infra  nnius  miliaris  spalium  non 
babeantur,  de  celero  studeas  auctorilale  nostra  inlercipere  cum 
elVeclu  contra  rebelles  tibi  in  bac  parte  seriosius,  prout  necesse 
fueril,  procedendo.  Dictus  ilaque  C  o  nra  du  s  praescriptas  lileras 
judici  et  juratis  assignans  eis  in  praemissis  commisit  plenarie 
vices  suas.  Ut  autem  a  fuluris  cognoscalur,  quod  perniciosa 
sunt  civilalibus   dicla   statuta,   eorum  aliqua  duximus   exprimenda. 

Mecbanici  in  czecbis  et  capitulis  suis  quando  conveniunt, 
ubi  de  Salute  lanlum  animarum  Iraclare  deberenl,  ordinaliones 
pro  suo  privato   commodo  faciunt  in  hunc  modum. 

Pistores  inhibent,  quod  solum  ter  in  septimana  et  non  in 
omni  die  recens  panis  pislelur  et  ad  vendeiiduin  in  foro,  expo- 
natur.  Simililer  carnifices  inbibent,   ne  pecora  maclenlur,    ante- 


quam  carnes  antiqiiae  veildaulur.  Cerdones  ellam  cum  carnifi- 
cibus  speciales  habent  uniones,  secundum  quas  nullus  ad  opus 
eorum  admiltatur,  nisi  cum  pecunia  jus  et  czecham  secundum 
gratiam  ipsorum  emat,  vel  aliquis  eorum  filiani  in  uxorem  ducat, 
si  paler  carnifex  vel  cerdo  moritur  et  pueros  suos  cum  bonis 
eorum  alteri  homini,  quam  carnifici  vel  cerdoni  commiserit :  lales 
pueri  jure  operis,  quod  pater  eorum  se  nutriverat,  sunt  privati. 
Prohibent  etiam  cerdones,  ne  liospites  corium ,  quod  Brunnam 
ducunt  sutoribus  et  aliis  mechanicis  indigentibus  corio,  in  do- 
mibus  vel  in  foro  vendantur.  Eodem  modo  sulores  multos  operis 
sui,  qui  cum  civitate  contribuunt,  propter  hoc  solum ,  quod  in 
czecha  eorum  non  sunt,  calceos  suos  in  foro  etiam  communi 
die  forensi  vendere  non  permitlunt.  Ditiores  etiam  cerdones 
prohibent,  ne  aliquis  eorum  operis  corium,  nisi  pro  paratis  de- 
nariis  sutoribus  vendat;  de  quo  pauperes  cerdones  pereuntes 
plurimum  damnificantur.  Et  insuper,  quando  nocivum  est  ma- 
xime,  communiter  mechanici  in  czechis  suis  compromittunt,  ne 
aliquis  juvenis  et  puer  opus  eorum  informetur,  nisi  prius  pa- 
rentes  ejus  cum  tot  vel  tot  marcis  jus  czechae  sibi  compararent, 
quas  marcas  puero  moriente,  vel  ab  opere  discurrente  pro 
czecha  recipiunt  et  conservant.  Item  sartores  inhibent,  ne  fa- 
muli  ad  civitatem  venientes  laborent  sartoribus  non  existenlibus 
in  czecha,  eosdem  sie  a  civitate  repellentes.  Item  communiter 
dicitur,  quod  mechanici,  qui  sunt  in  czecha,  inter  se  statuunt : 
Si  novicius  ad  civitatem  se  recipiens ,  et  czecham  secundum 
eorum  beneplacitum  convenire  nolens,  per  quemcumque  eorum 
occidatur,  pro  illo  debeat  salisfieri  et  emenda  solvi  de  pecunia 
czechae:  quam  tarnen  solum  pro  salute  animarum  se  dicunt  com- 
ponere,  taliter  dictam  detestandam  malitiam  occultantes.  Haec 
et  his  similia,  communi  bono  contraria  tamquam  ad  inventiones 
pessimas,  quasi  omnes  machanici  in  suis  czechis  ordinant  et 
confringunt;  cum  tarnen  salubre  sit  et  utile,  quod  omnis  homo, 
cujuscunque  operis  sit,  absque  quolibet  impedimento  Brunnam 
vel  alias  se  recipere,  et  ibi  laborem,  quem  sciverit,  libere  va- 
leat  exercere. 

478.  De  jure  vinearum.  (H.  113.  D.  104''.)  Vineae  cum 
suis  montibus,  siciit  et  montana  metalli  cujusmodi  sunt  aurifodinae, 
argentifodinae  et  labores  consimiles,  quibus  ferrum,  plumbum  cete- 
raeque  species  aeris,  in  aqua  vel  terra  queruntur,  speciali  gaudent 
jure.  Unde  omnes  causae,  liles,  sententiae,  traditiones,  cessiones, 
obligationes,  appellationes,  et  universaliter  singula,  et  siugulariter 
universa,  quae  circa  talia  per  modum  quaestionis,    responsionis 


220 

vel  aliiirn  qiicrnvis  niodiirn,  sive  super  prituipuli  vcl  «((«rssoriis 
nnucxis  iiuidciilihiis  vi  ('iiu'r*>(MitiI)iis  occiinuiil,  in  illis  jiKÜciis 
sunt  quncrciKia,  iibi  vineae  scu  niuntana  sita  sunt:  et  nun  ibi, 
uhi  (loiniiii  Niiieaniin  et  nioiitiiiioruin,  si  forte  in  locis  aliis  resi- 
dentiiin»  liahenl,  habilare  cünsucveriinl.  Kt  ergo  euni  super  vinea 
(piadam  ex  parte  cujusdain  civis  Bruunensis  et  cujusdani  rustici 
de  La  u  t  s  c  li  c  i  u  s  quaeslio  esset  suborta,  jnrafi  Hninnenses  quae- 
slionem  eandeni  ad  juralos  in  A  u  s  p  i  c  z  ,  iil  ibi  lenuiuarelurj  quia 
vinea  ibidem  fuit  sita,  deduci  jusserunl.  Qui  senlentiain  ejusdem 
quaestionis,  de  qua  dubilabant,  ulterius  ad  juralos  in  Falcken- 
stai  n,  ubi  antiquiora  sunt  inoulana  viuearuin.  (|u;itn  in  alicpio  loco 
in  Moravia,  vel  ex  ista  parte  Üanubii  in  Austria  deduxeruul.  El  cum 
per  eosdem  sententia  fuisset  in  scriptis  Burggravio  de  Eichhorns 
Iransnüssa,  ipse  ad  examen  juratorum  Brunnensium  eain  dirigens 
a  juratis  et  pleno  consilio  responsum  accepit  in  scriptis  sub  bis 
verbis:  Domine  Burggravie,  ad  vestras  semper  stare  preces  nos 
habetis  inclinatos ,  in  praesenti  tamen  casu ,  qui  jus  vinearum 
tangit ,  quamvis  libentissime  faceremus,  nihil  ad  nos  perlinet, 
ncc  expcdit,  quod  vel  super  facto  principali,  vel  quovis  acces- 
sorio,  principali  annexo,  incidenti,  emergenli,  seu  per  appella- 
tionem  et  modum  alium  quempiam  intervenienti,  dilFinilivam  sen- 
tentiam  proferamus.  Habent  enim  vineae  jus  speciale  monlium, 
in  quo  omnes  dictae  causae  consuev^^runt  terminari.  Ad  idem 
etiam  jus  nos  et  anlecessores  nostri  singulas  causas  tales  soliti 
sumus  remitiere,  ut  modo  debito  lerminentur.  Unde  non  aegre 
feratis,  quod  pronunc  ab  admissione  precum  vestrarum  juslitia 
consueludinaria  non  excusat. 

479.  De  jure  nov alium,  cujusmodi  est  novo- 
rum  agrorum  mensuratio,  metarum  signatio,  ter- 
minorum  positio  et  eorum  evulsio,et  de  emendis 
pro  talibus  solvendis  et  aliis  diversisin  hac  mate- 
ria  contingentibus,  prout  articulatim  sequitur  in 
haec  verba.  (B.  83^  1.  C.  28^  9.  D.  105^  1.)  Cum  in 
villis  nee  scriptorum  nee  literarum  habealur  copia  ideo  sub- 
scripta,  jura  agricullurae  deservientia  verbis  vulgaribus ,  ut  a 
rusticis  intelligantur  lucidius ,  taliter  conscripta  sunt :  Wann 
man  new  ecker  mist ,  so  gait  man  einem  leben  als  vil,  als 
den  andern  ,  vnd  tailet  mager  ecker  vnd  fruchtber  ecker 
czu  iczlichen  lehen  vnd  was  dann  das  los  einem  iczlichen  gait, 
das  ist  sein ,  vnd  mit  rain  vnd  mit  gemerkhen ,  es  sei  stein 
oder  kolen,  die  man  in  grossen  höfen  in  die  erde  grebl,  vnd 
steiuhauflen  darauf  legt,  ader  semlich  ander  dink ,  mercket  mao 


I 


22  i 

die  mafs  der  ecker,  das  die  niemant  prech,  nach  die  rain  aufz 
erde,  nach  die  staine  von  iren  rechten  steten  lege;  wann  wer 
das  thuet  mit  vorsacz  vnd  wirt  des  vberwunden,  sam  ein  recht 
ist,  der  ist  bestanden  wandeis  funffczig  gülden ,  die  machen 
zehen  marck  grofser  pfennige.  Thuet  es  ader  des  herren  knecht 
ader  sein  dirn  in  argem  list  an  des  herrn  wifsen  vnd  an  sein 
gepott,  so  ist  der  herre  vnschiildig  vnd  der  knecht  ader  die 
dirn  ist  mit  dem  halze  bestanden,  si  wolle  dann  der  herre  mit 
funfczig  gülden  ledigen.  Bescheicht  aber  ein  semlich  aus  eren 
(von  geschieht?)  von  eim  tayl  des  ackers  ader  von  vndenken,  aber 
ob  die  staine  dieplich  eczlichem  czu  schaden  geruckt  wurden, 
dann  sie  von  ersten  gelegen  sint,  das  ist  nit  buefs  wirdig. 
Chumpt  ader  einer  vor  den  richter,  vnd  pit  das  man  seine  ecker 
vnd  Seins  nachpaurn  ecker  mefs  durchs  rechten  willen,  vnd  der 
ander  begert  auch  desfelben,  vnd  keiner  vnder  in  klaget  auf 
den  andern,  das  er  in  hab  vber  arn  an  semelicher  sache,  mag 
sich  wol  die  mafse  an  bufse  ergeen.  Claget  ader  einer  auff  den 
andern  mit  namen,  er  hab  in  vbereckert,  ader  die  rain  ader 
die  gemercke  zuprochen  wifsentlich  vnd  willighch,  des  wolt  er 
in  wol  mit  der  masse  vberwinden,  wer  dann  vnder  in  schul- 
dig wirt  funden,  der  ist  der  bufsen  bestanden,  doch  schullen 
richter  vnd  schöffen  fleifsichglich  betrachten  ein  semelichen  Sachen, 
ab  czwischen  nachpaurn  nach  der  ersten  mafz  icht  newer  wil- 
kier  sei  geschehen  ader  wie  die  ecker,  ader  der  acker  mafz 
von  einen  auff  den  andern  sei  kumen  mit  kauffe ,  mit  erbtail 
ader  mit  geschafte  ader  mit  ander  Sachen,  das  dornach  einen 
iczlichen  ein  recht  geschehe,  wirt  auch  krieg  zwischen  nach- 
paurn vmb  czwaierlei  ecker  die  ee  ein  man  hat  gehabt,  der- 
selbe hat  er  sich  wol  an  trewe  vnd  an  warhait  enthalden,  mag 
der  krieg  wol  entweren,  mit  welchen  gemercken  er  einem  icz- 
lichen seinen  acker  hab  verkaufft;  wer  auch  umb  semeliche 
Sache  auf  dem  andern  klagen  wil,  der  schol  sich  wol  ee  vor- 
sehen, das  er  in  icht  an  potwar  vnd  welle  im  mit  vnrechte 
seines  ackers  abgewinnen;  wann  wirt  er  des  vberwunden  mit  der 
mafse  und  der  warheit,  so  verleist  er  seines  aigens  ackers  als 
vil,  als  er  mit  argen  listen  frembdes  ackers  wolde  haben  ge- 
wunnen.  Teitigen  vmb  rain  prechen  ader  vmb  vbereren  gehört 
czu  veldecker,  vnd  nit  czu  hauszecker,  ader  gerten,  die  mit 
czewnen  ader  mit  andren  dingen  sind  befrit ,  wann  vmb  se- 
meliche ecker  ader  umb  maierhöfe  ader  vmb  heuszer  in  den 
steten,  die  mit  wenden  vnderschaiden  sind,  vmb  ir  hoffstete, 
vmb  ir  weite,  vnd  vmb  ir  lenge,  do  taidingt  man  nicht  vmb  die 


vorji^escliribene  l)nfse ;  wer  »luli  vheruiuidcii  >viii,  (his  er  den 
niulcrn  vhereren  liiih,  uder  die  raiii  c/.iiproelieii  liul,  der  scliol 
dem  andern  seinem  neker  wider  guncz  mueheii  vnd  besundern 
Ulli  sieliti«^eii  «i:enuTl\en  vnd  scIioI  das  lliiien  in  den  niiehslen 
viere/.cluii  la»>(ii  luieh  dem  >nd  die  saelie  <r(!lai(lin^el  ist,  er 
nuig:  dann  vor  eliafliger  noll  len<;er  lat>  liahen  vnd  scliol  im 
darvher  densell>i<;en  aeker  als  lan<;e  vnd  als  prait  er  ist  wol 
tungen  mit  misl  in  den  vorgescliriben  viere/elm  lagen,  wo  er 
das  niehten  lliucl,  so  ist  er  im  mit  X\V  gniden  bestanden. 
Wann  berren  ader  frawen  die  aigen  ecker  baben  der  vorge- 
nanlen  buelV.  vberbaben  wollen  werden,  so  seliollen  si  new 
kneeble,  die  si  ezu  iren  eeker  e/.u  pauen  neinen  aull  die  eeker 
füren  vnd  scbollen  in  czii  angesiebt  der  necbslen  nacbpuurn 
die  ecker,  die  rain  die  gemerke  an  prait  vnd  an  ienge  czaigcn 
vnd  scbollen  in  gepieten  ,  das  sie  recbt  ackern  vnd  niinant 
das  seine  nemen  \  tbun  si  das,  so  werden  si  der  pusse  ledig  vnd 
die  knecbte  mufsen  verpuesse,  ab  sie  icbt  vnrecbt  tetlen,  (pricbt 
derselbige  scbol  wann  man  in  anspricbt  umb  vbereren  ader  rain- 
precben,  es  bab  sein  pllugknecht  getan  an  sein  wifsen  vnd  an 
sein  gebeifse,  begert  dann  sein  der  clager,  er  muels  darumb  sein 
recht  vir  dem  creucze  tun,  vnd  feit  er  an  dem  recbten  ,  er  ist 
mit  dem  wandel  bestanden,  er  hat  dan  dem  knechte  ec  die  ecker 
geczaiget  vnd  habe  in  recht  baifsen.  ercn,  als  vorgeschriben  ist; 
vmb  vbereren  ader  rainprechen ,  mag  ein  iczlich  nachgepaur 
auff  den  andern  clagen,  doch  Aver  ee  fiier  dem  richter  seine 
clage  bringet,  er  werde  schuldig  ader  vnschuldig,  er  hat  die 
vorklage.  Dem  mefser  schol  beide  der  clager  vnd  der  antworler 
sein  Ion  geben.  Haben  czwene  miteinander  einen  gemeinen  grünt 
ader  erttreich,  do  vil  ecker  aufliegen,  do  rein  durchgeen,  der- 
selben mag  ainer  aufl"  den  andern  nicht  clagen  vmb  vbereren 
ader  rainprechen,  die  andern  nachpauern  mögen  wol  auf  si 
clagen ,  ader  si  auf  die  andern ;  hab  ich  und  du  einen  gemainen 
acker,  vnd  dobei  hab  ich  allein  ein  besundern  acker,  von  der- 
selben wegen  mag  ieh  auf  dich  nit  clagen  vmb  vbereren  ader 
rainprechen,  wan  was  ich  auf  dich  clagen,  das  gieng  auf  mich, 
selben  dauon,  das  ich  vnd  du  von  des  gemainen  ackers  wegen 
an  eines  ackers  slat  stehen.  Die  maierhöfe  haben,  die  schollen 
ir  mair  ader  ir  pflugknecht,  ab  sy  die  höfe  mit  knechten  pauen, 
vor  die  schofTen  stellen,  vnd  in  gepieten,  das  si  niemancz 
vbereren  nach  acker  gemercke  prechen ,  so  werden  si  furbas 
der  pufse  ledig  vnd  die  mair  ader  die  knechte  muefsen  vor- 
puefsen,  was  sie  vnrecbt  daran  begeeul.  Darumb   wer  dreyfsig 


25ja 

jar  sweiget  vmb  vbercren  ader  rainprechen  der  mag  furbas 
dariimb  auf  den  andern  nicht  clagen. 

De  agro.  (D.  lOG".  1.)  Sententiatum  est  de  eo,  qui  agrum  seu 
partem  agrorum  sibi  usurpavit,  quod  restituat  agrum  firmatum  et 
secundum  quemlibet  de  communitate  residentem  et  habentem  lie- 
reditatem  solvet  quinque  grossos  pro  emenda.  Similiter  qui  deducit 
annonas  alienas  de  die,  violenter  reddat  annonas  et  stramina  et 
secundum  quemlihet  solvet  quinque  grossos  ut  supra  dictum  est. 

Mensurati 0  miliarium  regalium.  (B.  84'*.  D.  106''. 
J.)Das  ist  die  mafse,  wie  lang  ein  daicze  rechte  maile  ist,  ader 
sein  schol,  die  do  behelt  kuniges  mafse  :  Ein  rechte  daicze  mail 
kuniges  mafse  die  schol  vir  ecker  lenge  haben,  vnd  iede  ecker  lenge 
sol  haben  czweliff  gewende,  das  sint  acht  vnd  vierzig  gewende, 
vnd  iedes  gewende  sol  haben  dreifsig  mefsruten,  so  schol  iede 
ruten  behalten  funffczehen  waldelen  ader  rechte  holczelen,  das 
ist  ein  rechte  daicze  maile  kuniges  mafse ,  vnd  wann  man  die 
mefsen  wil  ader  schol,  so  soll  man  das  zaile  anlegen  an  der 
stattor,  in  welcher  wagenlaise  man  wil. 

De  laneo.  (D.  106**.  2.)  Man  sol  mercken,  das  czwai  vnd 
dreifsig  daumellen  machen  ein  sail;  newn  sail  lang  vnnd  czwai 
sail  prait,  vnnd  ein  schritt  machen  ein  lechen. 

Alius  modus  miliarium.  (D.  106''.  3.)  Quinque  pedes 
passum  faciunt,  passus  quoque  centum  vigintiquinque  Stadium, 
si  vis  miliare,  octo  tenet  stadia ;  duplicatum  dat  tibi  leucam  \ 
quinque  vero  leucae  germano  dant  miliare. 

Capituluiii  de  literiü« 

480.  De  literis  negandis.  (H.  114.  A.  37.  1.  B. 
51^  1.  C.  SO«*.  1.  D.  lOe''.  4.  K.  193^  1.)  Jurati  licet  per- 
sonis  jure  civitatis  utentibus  ad  eorum  facta  et  ordinationes 
confirmandas,  cum  rogantur,  literas  sub  sigijlo  communi  civinm 
confectas  denegare  non  debeant ;  tamen,  si  inter  personas  tales 
pacta  fiant  et  promissa,  seu  tractatus  et  compositiones ,  quae 
juribus  civitatum  derogent^  vel  honori  vel  utilitati  reipublicae 
praejudicent,  talia  confirmare  per  literas  non  tenentur. 

481.  Ad  idem,  quomodo  literae  missiles  ne- 
gantur  et  pertestes  refutantur.  (H.  115.)  Cum  Wentla 
soror  Michaelis  et  Margaret  ha  ejus  uxor  pro  domo  per  M  i- 
chaelem  relicta  contenderent,  consenserunt  in  plebanum  de  Ni- 
colspurga,  quicquid  inter  eos  diceret,  eis  placeret.  Et  cum  idem 
plebanus  Brunnam  prae  infirniitate  venire    non  posset,  Wentla 


224 

ipsum  occessit,  qiii  iina  cum  ei<  scolarcm  suiiin  cum  si<>:illu  ßruiinuin 
misit,  ut  scril)i  prociiraret  in  lileru  cluusn,  (piod  duintis  ud  Olurgu- 
r  e  th  0  m  et  non  ad  W  c  ii  1 1  u  m  pcrtincrel.  Sculuris  uulein  lumquain 
ciriMnn.spccIus  iic^lrxil ,  (piod  NN' e  ii  1 1  u  scrihi  procnruvil ,  (juiu 
plcbaiius  Icsturclur,  quod  doimis  ad  cum  vi  iioü  ad  M  a  r  g:  a  r  c  l  Ii  a  m 
spcctaret.  Dicta  vcro  lilera  cum  Jtiratis  esset  praesenlata  et 
coram  Mar  garet  ha  Iccta,  appcllavil  ab  ea,  quia  esset  verilale 
tacila  impetrala.  IMacuit  ergo  juralis,  quod  ipse  plebanus  per- 
sonaliter ßruunam  veniret  et  diceret,  quid  sii)i  de  dicta  domo 
constaret.  Qui  cum  venisset  et  literam  personaliter  legisset,  dixit 
sigillum  esse  suum,  sed  maleriam  suggesla  falsitale  niulalam; 
adjiciens,  quod  hoc  ex  improvidenlia  Scolaris,  cui  sigillum  suum 
commiserit,  processisset.  Ad  quod  W  e  n  tl  a  pro  se  scnlenliari  pe- 
livit,  utrum  plebanus  literam  suo  sigillo  signatam  ncgare  possei. 
Contra  quod  plebanus  replicavit,  quia  per  plures  fide  dignos  tes- 
tes  de  N  i  c  0  1  s  p  u  r  g  a  ,  qui  ullimae  volunlatis  patris  Michaelis 
et  Wentlae  interfuerint,  oslendere  vellet,  quod  domus  ad  solam 
M  argaretham  ex  obilu  Michaelis,  de  cujus  hereditaria  porti- 
one  fuisset  comparata,  pertinere  deberet.  Et  cum  ulraque  pars  eos- 
dem  testes  acceptasset,  et  ipsi  vocati  pro  M  a  r  g  a  re  t  h  a  deposu- 
issent,  domus  fuit  eidem  per  deffinitivam  sententiam,  silentio 
Wentlae  imposito,  adjudicata.  Ex  qua  sentenlia  colligitur,  quod 
literae  missiles  clausae  ex  causis  rationalibus  negari  possunt, 
et  extingui  per  illum,  sub  cujus  sigillo  sunt  confeclae.  Vox 
eliam  viva  testium  idoneorum,  ut  in  praesenti  factum  est  casu, 
literis  talibus  antefertur,  (et  est  casus,  quod  ille,  qui  debuit 
literam  pro  N  i  c  o  1  a  o  procurare,  scribere  ;  pro  C  o  n  r  a  d  o,  (?)  ex 
negligentia  sui  scripta  fuerit;  ergo  vox  viva,  si  adest  testium 
idoneorum,  literis  talibus  antefertur).  Utrum  autem  literis  si- 
gillis  clausis  et  teslibus  pro  una  parte  facientibus  praeferri 
debeant,  soli  testes  per  aliam  partem  producti,  testium  idoneitateac 
attestationum  consonantia  ceterisque  circumslantiis  diligenter  con- 
sideratis,  perscrutatione  indiget  sapienti.  Require  supra  sub  illo 
titulo  :  Utrum  jurati  possint  testari  extra  Judicium  proprium  per 
literas. 

482.  Quod  per  litteras  vincuntur  proscripti 
pro  maleficiis.  (H.  115.  D.  107*.)  Cives  P  ragenses  scrip- 
serunt  sie :  Prudentibus  viris  etc.  Prudentiae  vestrae  praesentibus 
innotescat,  quod  Andreas  Tuchmacher  concivis  noster  in 
ipsius  civitatis  Pragensis  judicio,  prout  in  nostris  tabulis  et 
libris  invenimus,  Fridlinum  fralrem  Albini  P  fefflini  apud 
Yos   detentum    pleno    jure   proscribi    procuravit ,   et   plene  jus 


2^5 

suuln  est  assecültis.  Souper  eo,  quod  ipse  t^ridlinus  diclo  An- 
dre a  e  iixorem  M  a  r  I  li  a  ni  iinacum  rebus  valoris  X  sexaa'.  irroi^s. 
dei  et  juris  tiinore  postposito  alias  abstulit  oc  deduxit.  Quo 
circa  Vos  rogömus  sincere,  qualenus  ipsi  Andrea  ie^  aut  suo 
nomine  aniicis  suis  praesentiiün  exhibiloribus  de  diclo  Frid- 
linö   facialis  jusliliani   expedilami 

Hamm  ig^ilur  virlute  lilerarum  Corain  judiciü  publice  lecla- 
rum  ipse  Fridlihus  ex  sententia  diffihiliva  pro  furlo  abju-^ 
dicatus   et  in  ligno  palibuli  süspensus  fuit» 

Capitulutii  de  ludo  iai^illorilBtii 

483.  De  lüdo  taxiltofum.  (H.  115.  A.  38.  1.  B. 
51*.  4.  C.  30^  5.  D.  107^  2.  K.  194«»  5.)  De  Geyaw 
judex  et  jurali  scripserunt  sie ;  Actidit^  quod  quidam  nobilis 
oppidum  noslrum  subiutraiis  la  quodam  hostl-o  quaesivil  oppi- 
daho ,  utrum  ejus  fidelis  et  bonuö  hospes  esse  Vellet,  cui  au- 
dacler  respondil:  ille  introiehs  equös  loCavit,  et  ad  hospitem 
lecedit.  Mora  autem  elapsa  quidam  SUperVenieiis  cum  hospite 
super  praehabilum  hobilem  conspiraVit  et  teiiüit  occullei^  et  dum 
pariter  luderent  hospes^  geböte  s  VulgaHter  dictos,  gebot  po'- 
nebal.  Uli  aulem  ludo  uhus  scabiiiol'uill  compUtaUs  ussedit  et 
cüusideravil  injuriam  hobiii  bina  Vice  factam  et  contiuuo  ab 
eis  surgens  recedere  iiitendebat  ^  öC  tarnen  precibus  victus  lu- 
dentium  eis  tamdiu  commansil  ^  quousque  memoralus  nobilis 
novem  marcas  forluna  contraria  delusiL  Solutione  autem  totali 
iilius  pecuniae  facta  iteruin  ille  liobilis  hobis  aslanlibus  ab 
hospile^  ad  quem  deluseral,  quaesivil^  si  promiseritj  ejus  esse 
fidelis  bospeSi  Ipse  mahifeste  fassüs  cognovit.  Nobilis  vero 
in  nos  proleslans  de  illala  sibi  injuria  a  nobis  justitiam  po- 
stulavit.  Ea  de  causa  ad  vos  recurrentes  de  tali  nos  pelimus 
causa  literatorie  informari,  qualiter  sit  decidenda.  Q  u  i  b  u  s  r  e- 
sponsum  fuit  sie:  quia in  nostra  civitate  secundum  approbatam 
ab  antiquo  consüetudinem  servamiis ,  quod  pro  ludo  seu  pro 
debito  ludi  nullam  alicui  justitiam  exhihemus,  attamen  rigore 
juris  exigente ,  quia  literae  veslrae  dicunt  ,  unum  de  scabinis 
ludo  compuiantem  et  numeralitem  affuisse  et  nobili  bina  vice 
injuriam  faclam  esse  considerasse,  et  hospitem  super  nobilem 
conspirasse  occulte  et  tenuisse,  et  gebot  es,  vulgariter  dicendo 
gebot,  posuisse,  bene  consonat  justitiae,  quod  nobilis  ad  So- 
lutionen! pecuniae  taliter  delusae  non  tenealur.  De  enienda  vero 
et  correctione  hospitis,  qui  coram  vobis  fassus  est  promisissö* 
se   velle    dictum    nobilem    bene    el   fideliler   hospitare,    dicimus, 

15 


(|tMi(l    in    pocilit    (|niii(|ii('    liilciiloniiM  .     (|ti(iniiii    Icriiti    |)!ir><  jiKlici, 
(iuac   iMviluli   soivi   liclxiil^  juslitiulilcr   ohli^aUir. 

4H4.  ()n()d  c  o  m  t*  II  s  u  I  (' s  n  o  ii  |)()ssuiil  res  d  o- 
m  in  Ol  II  IM  SIMM- Ulli  d  c  1  ii  d  c  r  c.  (II.  1  I  (J ".  A.  i-5H,  LH.  TjI". 
5.  C.  HO''.  7.  I).  107''.  2.  K.  194».  1.)  Senlcnlialiim  csl  in 
C  r  i  8  »  II  s,  (|ii()d  iicc  piirri  iicc  lumuli  res  pulruin  et  doiiiiiionim, 
(|ii()riini  paiuiii  coincdiiiit ,  cum  tesserihiis  deludere  possunt,  el 
est  Iracla  isla  senleiitia  de  j  u  r  i  h  u  s  o  r  i  o^i  n  a  I  i  I)  u  s  ex 
rubrica    de  ludo    laxillonini  :   proinheiiins  cliaiii    el   inl'ra. 

485.  De  laxillis  injuslis.  (II.  MO".  A.  H8.  2.  ß. 
51  '.  6.  C.  30 ^  8.  D.  108".  1.  K.  194V  2.)  Ad  loca  diversa  senten- 
tiatuin  est,  quod  in  eiijus  liidenlis  manu  falsi  el  injusli  laxiili 
t'uerinl  invenli,  illius  poliex  ampulelur  el  omnihiis  lall  ludo  ac- 
quisilis   careat. 

CapHuliiiti  de  liiiiiiiiibu.«$. 

486.  De  luminibusurbanorumaedificiorum.  (II, 
116*.  A.  39.  1.  B.  51^  1.  C.  SO»'.  9.  D.  108V  2.  K.  194V 
8.)  Luiniiuim  Servitute  constituta  id  adquisitiim  videtur,  ut  vi- 
cinus  luinina  nostra  excipial  et  transmittat.  Cum  aulem  sei- 
vilus  impoiiilur,  ne  luminibus  noceatur,  hoc  maxime  adepli 
videamur,  ne  jus  sit  vicino,  invitis  nobis  aliquid  aedificare  et 
minuere  lumina  aedificiorum  noslrorum  ;  invitum  autem  in  ser- 
vitulibus  accipere  debemus,  non  tantum  eum,  qui  contradicit, 
sed   etiam   eum,   qui  specialiter  non   consentit. 

Item  infantem  et  furiosum  invitos  recte  dicere  possumus, 
non  enim  ad  factum ,  sed  ad  jus  servitutis  haec  verba  ref^- 
runtur.  Cum  eo,  qui  extollendo  obscurat  vicini  aedes,  quibus 
non  servit,  nulla  competit  aclio,  quia  nulli  facit  injuriam ,  qui 
utilur  jure  suo.  Si  ita  sit  eaulum,  ne  luminibus  noceatur,  hoc 
verbo  generali  omne  lumen  Signatur,  sive  quod  in  praesenti, 
sive  quod  tempore  conventionis  conligitj  futuro  enim  aedificio, 
quod  non  dum  est,  vel  acquiri  vel  imponi  servitus  polest, 
Eos  ,  qui  jus  immittendi  luminis  non  habuerunt,  aperto  pariele 
communi  nullo  jure  feneslras  immillere  patet.  (Ad  loca  diversa 
sententiata   sunt.   H). 

Capituluiti  de  mulieribus. 

487.  De  mulieribus,  quantum  ad  actionem  et 
responsionem,  sive  uxores  sint  vel  viduae^  sive 
per  ße,  sive  niaritipro   eisjurentvelproeisagant, 


2:^7 

vel  causas  dereiidunl.  (II.  il6.  A.  40.  1.  B.  51»'.  2. 
C.  31-\  2.  1).  108".  2.  K.  195^  1.)  Civihus  de  Cruri.  law 
scriptum  est,  quod  vir  ad  ogendum  vel  respondeiiduui  pro  uxore 
rigore  juris  compelli  nou  potesl.  Si  vero  voluiilarie  causaiti 
uxoris  sibi  assuniit  in  jurando ,  sicut  in  causa  propria  cadil 
et   causam   amittit. 

Uxor  autem  vicem  actoris  gerens  et  causam  jurando  ob- 
tinere  volens  in  juramento  cadit  et  causam  perdil  sicul  vir:  locum 
vero  rei  tenens,  hoc  est  respondens  et  causam  defendens,  hac 
praerogativa  et  privilegio  mulierum  gaudet,  quod  in  jurando 
non  cadit.  31ulier  tarnen  vidua,  quia  bonorum  est  domina,  sivc 
agat,  sive  respondeat,  tamquam  vir  jurando  cadit  et  causam 
oblinet  vel  amittit.  Si  tarnen  adversa  pars  pro  se  hoc  sentcn- 
tiari  petierit,  qua  petitione  neglecta,  si  advocatus  viduae  jus 
mulicbre  sibi  excipiat:  tali  jure  debet  gaudere ,  scilicet  quod 
vicem   rei    tenens  jurando   non   cadit. 

Item  mulier  habens  maritum  a  civitate  declinantem  et  anno 
et  die  legitime  non  impeditum  absentem  existentem ,  si 
medio  tempore  civiliter,  hoc  est  pro  possessionibus  vel  debitis 
in   causam   Irahitur,   ad  respondendum   compelli   non  potest. 

Post  dictum  vero  teinpus,  quod  spatium  praescriptionis  in 
jure  civili  continet,  non  obstante  mariti  absentia,  si  nuilier  ad 
Judicium  citata  fuerit ,  ad  motas  sibi  querimonias  compellitur 
respondere.  Praenotato  etiam  tempore  anni  et  diei  currente  si 
mulier  aliquem  judicio  convenerit,  ex  hoc,  quod  vivum  habet 
maritum,  qui  non  adest,  conventus  non  compellelur  ejus  ob- 
jectionibus  respondere;  et  est  causa,  quia  mulier  maritata,  cum 
bonorum  non  sit  domina,  sicut  vir  res  et  possessiones  non 
tarnen   potest  perdere,  sie  nee  polest  judicialiter   obtinere. 

In  venditionibus  et  emtionibus  rerum,  ornalum  muliebrem 
respicientium ,  cujusmodi  sloieria  pepla  sunt,  vittae,  crinalia  et 
consimilia,  dummodo  non  sint  magni  pretii,  quia  frequenter  mu- 
lieres  sine  virorum  praesentia  talia  tractant,  possunt  judicialiter 
contendere  et  vicem  actoris  et  rei  gerere  non  obstantibus  virorum 
suorum   absentia,   praedictaque  justitia   rigorosa. 

Et  pro  ista  materia  legas  sententias  Script  as  inferius  sub 
titulo  de  juramento  mulierum. 

488.  De  mulierum  et  virginum  oppressionibus, 
scilicet  de  stupro,  adulterio,  raptu  et  excessibus 
CO  nsimi  1  ibus,  quibus  virginibus   et  mulieribus  vio- 

15^ 


22S 

ienliH  infiilur.  (H.  1  17.  A.  41.  i.\\.y^\  i.C.lM  ".().!).  lOS''. 
1.  K.  lOö''.  1.)  C'ivcs  (1(^  II  H  II  s  (' i  n  s  de  violcnliis,  qiinc  itife- 
ruiitur  vir^:iiiihus  et  miilicTii)iis,  kuiiI  lalitcr  informnti  :  0>i><'»ii^<|"^ 
de  opprcssiüiie  violenta  convictus  iurril,  decullubilur ;  tuli  autem 
modo   viiuH'tiir; 

Si  \iig()  fucril  dcllonil!!,  iiiil  mulicr  lioin'sla  viohila,  nno 
teste  in  cum|)(),  sive  sil  paslor,  sive  aliiis,  duobus  vero  in  ci- 
vilale  ('«»-ehit :  per  quos  si  probaNcril,  s(!  exciamasse  illo  tem- 
pore, cum  opressa  vel  rapla  liieril ,  vel  slalim  postea,  suain 
querimuiiiam   pr()|)osuei'it,    iiiteiilum    ol)tiiiei)il. 

Si  vero  virgo  vel  mulier  honesta  non  liahens  tesics  cnm 
signis  oppressionis  et  violenliae  sihi  laclae,  sicul  sangninolenta 
et  cum  vestibus  laniatis  ,  conquesla  fuerit,  incusatus  cum  duo- 
bus testibus  se  expurg^abit,  Si  autem  sine  signis  praedictis, 
etiam  sine  testibus  conquesta  fuerit,  accusatus  cum  duobus  digilis 
in  cruce  se  expurgabit.  Et  quia  in  juribus  originalibus 
circa  istum  tilulum  mentio  fit  de  exciamatione  et  termino  que- 
rimoniae,  considerandum  est,  quod  semper  cum  virgo  vel  mulier 
querimoniam  vult  obtinere,  debet  specialiter  probare  clamorem 
se  fecisse.  Si  enim  non  clamaverit,  sed  tacuerit,  videbitur  vo- 
luntarie  consensisse.  Ad  terrorem  autem  oppressorum,  quod 
a  dicto  scelere  sibi  caveant ,  est  tcrminus  in  bujusmodi  queri- 
moniis  ad  dies  XIV  prolongalus;  unde  etiam  in  praescripto  ti- 
tulo  praeter  modos  conquirendi  et  expurgandi  praedictos  scri- 
bitur  sie  propterea  : 

Si  illa  infra  dies  XIV  testimonio  VII  credibilium  virorum 
illum  convincerit,  nulla  sibi  conceditur  expurgatio,  sed  capilali 
sententia  punietur. 

De  oppressione  vero  mulieris  communis  quaeratur  superius 
titulo   de  praescripta  rubrica. 

489.  De  raptu  uxoris  ligitimac.  (H.  117.  A.  41.  2. 
B.  52^  2.  C.  S\\  7.  3P.  3.  D.  109^  l.K.  195^2.)  Si  quis  al- 
teri  uxorem  legitimam  deduxit,  Septem  idoneis  testibus  aut  duobus 
vicinis  illius,  cujus  uxorem  rapuit,  et  convincitur,  et  una  cum 
uxore  rapta  pali,  id  est  ligni  praeacuti  seu  fuslis  poena  morielur. 
490.  De  adulterio.  (H.  117.D.  109^2.)  Si  quisjuxta  uxo- 
rem suam  quempiam  deprehenderit  et  ambos,  scilicet  adulterum 
et  adulteram  interfecerit,  statim  judicem  et  juratos  vocabit  et 
dictas  personas  interfeclas  ad  terrorem  aliorum  pale  seu  fuste 
perforabit.  Si  vero  virum  interfecerit  et  uxor  eflugerit,  vel  e  con- 
verso  uxorem  interfecerit  et  vir  effugerit,  tunc  si  interfector  fugam 
et  recessum  unius   mettertius  probaverit,  pro   interfectione   alle- 


2'49 

rius  nulli  emendae  seu  satisfactioni  subjacebit.  Et  in  casu  educ- 
tionis  uxoris  vir  non  agel  per  procuratorem ,  eed  propria  in 
persona. 

Si  autem  vir  vulneratus  vel  uxor  vulnerata  efFug-erit,  postea 
idem  vir  detentus  vel  inulier  detenta  fuerit ,  VII  manuum  te- 
stimonio   convincitur  et  capilalem   sententiam  sustinebit. 

491.  De  superductione  secundae  uxo  ri  s.  (ibidem) 
Si  aliquis  ab  uxore  sua  legitima  recessit  et  ea  vivente  aliam  super- 
duxit   et  de  hoc  convictus  fuerit,   decollari  debet. 

493.  D  e  eductione  filiae  a  licuj  us.  (ibidem)  Si  quis 
alicui  liliam  suam  eduxerit  et  cum  ea  captus  fuerit,  judicio  tali 
judicabitur  in  praesentia  judicis  et  juratorum  et  aliorum  proborum 
virorum  ac  parentum  ;  filia  praedicta  nee  minis  perterrita,  nee 
promissis  demollita  in  medio  circuli  ponetur,  et  si  ad  educ- 
torein  iverit,  ipsum  ducet  in  uxorem,  sed  si  parentes  accesserit, 
decollabitur;  et  ad  idem  quaere  rubrica :  de  virginum  et  viduarum 
eductione. 

493^.  De  mulieribus,  quantum  ad  titulum  prae- 
scriptum.  (H.  117\  A.  41.2.  ß.  52»'.  1.  C.  31^  4.  D.  109\ 
1.  K.  195''.  2.)  Sententiatum  estjuratisin  Heinrichs.  Si  mu- 
lier confessa  fuerit,  quod  ante  querimoniam  in  tertia  septimana 
detlorata  vel  oppressa  sit,  ad  ejus  querimoniam  reus  non  re- 
spondebit;  si  tamen  ipsa  mulier  tempore  praedicto  causa  legitima 
non  fuit  impedita   et  propter  quam   forte    non    potuit    querulari. 

493^.  Q\xi  vendiderit  propriammulierem  suam 
alieno.  (ibidem)  Sententiatum  est  in  pleno  consilio  de  eo, 
qui  uxorem  suam  legitimam  alten  vendere  praesumit,  in  hunc 
modum,  quod  talis  vendens  in  cippo  per  quatuordecim  dies  de- 
tineatur  captivus ,  et  insuper  solvet  duas  libras  pro  emenda. 
Item  emens  solvet  unam  libram  denariorum  pro  emenda,  qui 
legitimam  alterius  emere  praesumit.  De  quibus  emendis  judex 
lerliam  partem  habebit,  duae  vero  partes  ad  civitatem  pertinebunt. 

494.  Qualiter  reus  querimoniam  deflorationis 
vel  oppressionis  per  testes  evadere  non  possit. 
(H.  118.  A.  41.  2.  B.  52\  2.  C.  31b.  5.  D.  109''.  1. 
K.  195''.  2)  Sententiatum  est  in  Heinrichs:  Si  reus  ad 
querimoniam  super  defloratione  vel  excessu  consimili  factam 
respondebit,  quia  confiteatur,  quod  virginem  defloravit  vel  muli- 
erem  oppressit,  et  hoc  de  bona  sua  voluntate ,  cum  ante 
deflorationem  vel  oppressionem  pecuniam  sibi  pro  eo  dedit,  quod 
vellet  per  testes  idoneos  demonstrare :  ex  tali  responsione  non 
absolvitur,   nee  ad   hujusmodi   lestimonium   «liqualiler  est  admit- 


i>30 

teiuiiis ;  iiicrilo  ciiiiu  priicsuiiiilui' ,  (|iii)(l  lalcs  Uslcs  iiec  idoiici 
sinf  nor  jusli ,  riiiiii  posl  fiirlum  prurdiclus  exi't'ssus  loiiussis 
\){'V    bonos    hoinincs    placiliiri    possif. 

Ad  pliuilandiiin  iiiitciu  de  i|)SO,  (jiiod  iiat  in  fuliiro,  noii 
eoiisiu'Ncriiiil    sc,   nisi   niali   cl    ncqiiam   lioiiiincs   iinniiscrrc. 

ncsidinini   (|iuhm'(>   iiilVrius   de   sUipro   cl    riiplii    innlicrntn. 

495.  0"<><l  c  Oj?  n  OS  ccn  l  (' s  luiilicres  v  u  ^^  a  s  non 
sunt  spoliandi.  (II.  1  18.  A.  42.  2.  IJ.  52''.  li.  C.  .'U ''.  (1.  \). 
10*.)''.  1  K.  19;")''.  2.)  (Jni  clcrirnni  vcl  lai(  um  oh  hoc,  (piod  niu- 
Ucrcm  \a«;iini  (hei  vcl  noctis  tempore  in  (|iio(iini(|U('  h>co  co- 
^noscit  carnalilcr,  rchns  vel  vcslihiis  suis  privat  vcl  dcnudat, 
pociiam   furli   vci   spolii   snslincbit. 

49i).  ü  t  r  u  m  m  u  1  i  e  r  a  1)  s  c  n  t  c  m  a  r  i  l  o  i  n  c  a  ii  s  a 
criminali  tigere  possit.  (H.  ^I8^  A.  41.  3.  ß.  r)2 ''.  4. 
('.  31^  7.  I).  l()9^  4.  K.  19^)^  l.)  .iudex  cl  jurali  de  Hos  k  o- 
Nvic/.  scrij)scrunt  sie.  (juia  (juaedani  muiicr  pro  pucro  suo  inler- 
Tccto  quemdam  liominem  ae  filium  ipsius  eoram  nohis  jndicio 
praesidcntihus  impetivit,  cpiod  cjusdern  liominis  fiiius  equilans 
per  phitcam  pcpulit  equum  ante  sc,  qui  quideni  equus  piierum 
praedictae  mulieris  ealcando  intcrlccit.  Ad  cujus  (picrinjoniam 
jdem  impetitus  respondere  noiens  propler  absentiam  mariti  mulieris: 
posquc  ad  ejus  rcquisifionem  senicntiavimus,  quod  cum  marilus 
ipsius  mulieris  j)lurihus  annis  trnnsaclis  ab  ea  recesseril,  nee 
sciatur  ubi  sil,  quia  mulier  ipsum  marilum  suum  per  sex  septimanas 
intra  terram  quaerere  et  adducere  deberet,  si  viveret;  quibus  iinitis 
dicla  mulier  coram  judicio  comparens  et  petens  sibi  et  amicis 
suis,  quos  habere  potuit,  de  diclo  homisie  et  filio  ipsius  pro  diclo 
puero  suo  intcrleclo  justitiam  exhiberi  asserendo,  quod  maritum 
suum  quaesiveril  intra  terram,  quem  invenire  nullatenus  possit  nee 
habere,  volens  hoc  per  juramcntum  suum  demonsfrare  et  pro- 
barc.  Ipse  vero  impetitus  pelitionem  mulieris  admittere  nolcns, 
sed  repetens  lidejussores  ab  ea,  quod  a  marito  ipsius  sit  se- 
curus,  et  in  posterum  per  cum.  si  unquam  ipse  redire  contin- 
geret,  minime  impetatur,  quos  mnlier  dicta,  cum  sit  pauper, 
lidejussores  habere  non  potuit,  sed  promitlere  sub  juramento 
voluit,  quod  si  maritus  ipsius  unquam  rediret,  et  ipsum  hominem 
et  filium  suum,  quem  pro  puero  suo  impeteret,  ipsa  ab  impe- 
titione  lldeliter  removere  vellet,  et  infra.  Quaerimus  ergo,  cum 
eadem  mulier  lidejussores  habere  non  possit ,  utrum  impetitus 
sibi  super  interfectione  pueri  debeat  secunclum  justitiam  respon- 
dere. Quibus  dill'initive  respousuir  t'uit :  cum  muüer  sex  septi- 
manis,   sicut  jurali  et   non   irrationahiliter   senlentiaverunt,   mari- 


i>31 

liiin  suum  intra  terram  quaerens  noa  invenerit,  ipseque  multis 
aniiis  nee  adhuc,  ubi  sit,  sciatur,  absens  fuerit,  reus  debel  ejus 
querimoniis,  secundum  formam  justitiae  respondere  ,  dictaeque 
mulieri  est  tarn  pleiia  justitia,  sicut  marito  suo,  acsi  persona- 
liter compareret,   secundum  puncta  juris  singula  facienda. 

497.  Mulier  allegans,  se  habere  maritum  ab- 
sentem  et  viventem,  debet  probare  quod  vivat,  si 
pars  adversa  petit.  (H.  118^  A.  41.  3.  B.  52^  5.C.  31  ^ 
8.  D.  110^  1.  K.  196''.  1.)  Sentenliatum  est  praedictis  juratis 
in  Boskowitz:  Quamvis  mulier  in  absenlia  viri,  qui  personam  et 
actoris  et  rei  pro  ipsa  gerere  polest,  in  causam  ex  consuetu- 
dine  non  trahatur;  tarnen  si  praetextu  praedictae  absentiae  ad 
Judicium  vocata  se  vult  tueri,  debet  parti  adversae  requirenti  de 
vita  niariti  fidem  et  certitudinem  facere ;  de  homine  enim  extra 
sensum   existente   dubium   est,   si  vivat. 

498.  De  mulieribus  allegantibus  absentiam 
maritorum  viventium.  (H.  118.  A,  41.  4.  B.  52''.  6.  C. 
SP.  9.  D.  110^  2.  K.  196^  2.)  Si  mulier  maritata  pro  de- 
bitis  tempore  viduitatis,  vel  prioris  mariti  praemortui  per  eam 
contractis  in  causam  trahitur,  non  obstante ,  quod  pro  nunc 
allegat,  maritum  vivum  sed  absentem  se  habere,  actoris  queri- 
moniis respondebit. 

499.  üejuramento  mulieris,  licet  per  se  non 
ca  d  a  t ,  t  a  m  e  n  t  e  s  t  e  s  ej  u  s  c  a  d  u  n  t.  (H.  1 1 8 ''.  A.  41 .  5 . 
B.  52\  7.  C.  31^  10.  D.  110\  1.)  Ouamvis  mulier  jurare 
debens  in  juramento  non  cadat,  tarnen  testes  ejus,  si  in  forma 
juramenti  deviaverint,   cadunt   et  in   causa   succumbunt. 

500.  De  juramento  mulieris  viduae  specialiter. 
(H.  119.  A.  41.  5.  B.  52\  8.  C.  31\  11.  D.  110^  2.)  Jurati 
de  Crumlaw  venientes  ad  maniloquium  proposuerunt,  quod 
ante  aliquot  annos  informati  fuerint  hie  in  Brunna,  quia  mulier 
vidua  sive  agat  sive  respondeat,  jurando  cadat,  cum  bonorum 
suorum  sit  domina  ,  et  cum  in  praesenti  quaedam  vidua 
ratione  debitorum  per  maritum  suum,  dum  viveret,  contractorum 
cuidam  actori  jurare  debeat  et  quaerat,  utrum  illo  jure,  quo 
prius  vivente  marito  usa  fuerit ,  etiam  modo  uli  non  debeat, 
informari  petiverunt,  quod  sit  juris  in  hoc  casu.  Quibus  verbo- 
tenus  responsum  fuit,  quod  mulier  vidua  in  causam  tracta  seu 
ad  Judicium  cilata  pro  debitis  per  maritum  suum  contractis,  si 
jurare  debuerit,  jurando  non  cadit ;  in  hoc  enim  casu  gaudebit 
eo  jure,  quod  sibi  vivente  marito  competiisset. 


Si  aulein  viduu  pro  dehilis  (eiiipoie  viduilatis  üiiac  He 
bonis  ad  ipsatn  propiia  cl  persoindiler  |M>rliiu>iilil)iis,  vi  (|ii(>i'uiit 
[HT  se  esl  domina  ,  conlrarlis  aliciii  i[)saiii  impcleiili  jurarc 
dobueril,  in  hoc  casn,  si  impetons  contra  ipsani  liujiistnodi  alU*- 
p:al,  jiiraiulo  cadit,  in  causa  succuiui)it.  Si  vcro  talia  contra  cain 
allcyala  noii  fuerinl,  et  ex  ejus  parte  jus  inulierntn  sibi  exci- 
piutur,  jurando  iion  cadit,  et  esl  ratio,  duni  \idna  de  bonis 
propriis,  (pioruni  per  sc  est  domina,  faccre  possii  et  disponere, 
(|uid(|uid  plaiel  sicut  vir,  (li<rnuni  censetur,  (piod  ctiain  aj^endo 
vel  respondendo  super  bonis  talibus  eideni  juri  siibjacebit,  cpio 
vir   subjacel   ipso  jure. 

501.  Quod  niulieres  regere  possunt  bona  v  i  r  o- 
ruiii  inutilium.  (II.  119  A.  41.  (i.  li.  53".  1.  C.  32".  1.  D. 
110^.  3.  K.  11)6''.  3.)  Juratis  de  Bisen  cz  senlentiatum  est : 
Quum  muliercs  a  domo  parenlum  per  j)atrimonium  emaiici- 
patae  sui  juris  sint  ellectae,  si  sagaces  sunt  et  aetalis  legitimae, 
et  marilos  babent  l)onorum  dissipalores,  bona  per  se  ipsas  re- 
gere  possunl   et  immiscere  contraclibus  sicul  viri. 

502.  Qu  od  muliercs  tulelam  et  cur  am  piipil- 
lorum  gerere  non   possunt.  (ü.  1 19.  (A.  41.  7.  B.  53''.  2. 

C.  32^  2-3.  D.  110^  4.)  Sententialum  est  in  Radisch,  quod 
matertera  quorundam  orphanoruin ,  qui  nullum  alium  consan- 
guineum  babent  praeter  eam,  de  i[)sis  et  eorum  bonis  nomine  pro- 
visoris  intromittere  se  non  debiiil,  sed  potius  jurati  curam  talis 
provisionis  secundum  eorum  conscienliam  debenl  committere 
probis  viris. 

Mulieres  tarnen  viduae  curam  Pdiorum  et  bonorum,  quam- 
diu  stalum  viduilatis  non  mutant,  licite  rcgunt;  dicunt  enim  j  u  r  a 
origiiialia:  Slatuimus  insuper,  quod  quicumque  civium  mo- 
riatur,  si  uxorem  habuerit  vel  liberos,  judex  vel  advocatus  nequa- 
quam  inlromiltent  se  de  bonis  ipsorum,  sed  sint  in  potestale 
uxoris   et  liberorum. 

503.  Quod  mulieribus  non  est  committendum 
arbilrium.     (H.   119.   A.    41.    8.  ß.    53^  ibd.    C.    32^    3. 

D.  HP.  1.  K.  196''.  4.)  Secundum  rigorem  justitiae  mulie- 
ribus non  esl  arbilrium  committendum:  nam  juxta  regulam  juris 
civilis  feminae  a   publicis   officiis   sunt  remolae. 

504.  Quod  mutiere  mortua  bona  transeunl  ad 
marilum.  (H.  119.  A.  41.  9.  ß.  53^  ibd.  C.  32^  4.  D.  lll^ 
2.  K.  l97^  1.)  Senlentiatum  est  in  judicio  civitatis:  Si  vidua 
res  habens  et  pueros  marilum  duxerit,  et  postquam  ab  eo  car- 
naljler  cognita   fuerit,    decesserit ,    portio    bonorum ,    quae    eam 


233 

contingebat,  ad  mariluin  etiam  pueris  reclamantibus  devolvetur. 
Vir  enim  non  solum  corporis,  iino  bonorum  uxoris  et  dominus 
est  et  rector.  In  bonis  tarnen  maternis,  quandoque  succedunl 
propinqui  matris,  et  de  hoc  leg-e  superius  in  sententiis  de  here- 
ditalibus  prope  finem ,  et  incipit  sie:  Jurali  de  ßu  despitz 
proposuerunt  hunc  casum. 

505.  Qu  od  mulier  es  impraegnatae  pro  malefi- 
ciis  non  sunt  occidendae.  (H.  119.  A.  41.  10.  B.  53^ 
ibd.  C.  32».  5.  D.  111«.  3.  K.  197 \  3.)  Mulier  impraegnata 
pro  maleficio  capta  propler  foetum,  quem  habet  in  utero,  morti 
non  est  tradenda,  sed  moderate  flagellanda;  et  si  verbis  ejus 
non  creditur,  quod  sit  impraegnata,  tunc  duae  mulieres  honestae 
in  secretis  eam  examinent,  quae  si  virtute  juramenti  sui  im- 
praegnatam  ipsam  attestantur,   eis  est  credendum. 

506.  In  quibus  casibus  mulier  testimonium  ferre 
p  0 1  e  s  t.  (H.  1 19.  A.41 .  10.  B.  53.  C.  32^  6.  D.  1 1 1.  4.  K.  197^2.) 
Si  examinari  debet,  utrum  virgo  sit  deflorata,  vel  utrum  sit  mulier 
impraegnala,  vel  si  in  conlraclum  matrimonium  testimonium  exi- 
gilur,  vel  si  numerus  annorum  discrelionis  alicujus  juvenis  sit 
probandus,  vel  si  aliquis  claustrum  intrans  in  dormitorio  vel 
alio  loco,  ubi  mulieres  tantum  habitare  cousueverunt ,  unam  ex 
eis  defloret,  in  talibus  casibus  et  eis  consimilibus  est  recipiendum 
testimonium   mulierum. 

507.  D  e  mulieribus ,  quantum  ad  testimonium, 
quod  uxor  testari  non  potest  sine  consensu  ma- 
riti.  (H.  119.  A.41.  11.  B.  53\  1.  C.  32^  7.  D.  HP.  1.  K. 
197".  3.)  In  judicio  civitatis  sententiatum  est,  quod  mulier 
existens  uxor  de  dote,  vestibus,  peplis  et  consimilibus,  quae 
apud  juristas  paraphernalia  dicuntur,  seu  clenodiis  et  rebus 
quibuscumque  nihil  legare,  nullumque  testamentum  facere  potest 
sine  consensu  mariti  sui,  qui,  sicut  uxoris  sie  et  bonorum  omnium 
dominus  est  et  rector.  Vidua  vero  de  portione  eam  contingente 
disponere  et   testamentum   potest  facere,   sicut  placet. 

508.  Ad  contrarium,  quod  uxor  quandoque  te- 
stari potest  invito  marito  suo.  (H.  119.  A.  41.  11.  B. 
53  ^  2.  C.  32  ^  8.  D.  111  ^  2.  K.  197  ^  3.)  Sententiatum  est 
rusticis  in  Strucz,  si  virgo  vel  mulier  res  habens  maritum 
duxerit,  cui  certum  promittat  dotalitium,  et  tandem  pueris  secum 
non  habitis  moriatur,  de  rebus  dotem  excedentibus  reclama- 
tione  mariti   cessante,   sicut  vult    disponere  potetit  et  legare, 

509.  Quod  uxor  invito  marito  suo  testari 
potest    quandoque.      (H.    120.     B.    53 ^     3.    C.     32«.    9, 


2:u 

I).  111''.  M.)  In  S  I  I  U  (»  ^^  i  (- /.  \i(liiii  liiiK-iiiii  liiihcns  liluiiii  siiain. 
riii  iioiiiiiKMiolis  iiicdiiitii  Iritdidil.  viio  iiiiilriiiiüiiiiililer  ropiiluvit  ; 
(di  |>()sli|ii;itn  iili(|ti()l  iiiiiiis  i-(>iiiil)ilassct^  ex  «-jusiiitc  scinitic  jxk  ros 
procrciissrl  ,  iiiahr  ij)siii.s  itliiiiii  hifici  incdiclalcni  in  artiiiilo 
mortis  posita  sil)i  .speiialiltT  exrluso  nuirilu  <lepiiluvit.  Kiidcin 
anlciii  tilia  ciirsiiin  liiijus  vitae  ünire  dehons  diilum  mediclaleiri 
laiuM  sil)i  per  inalreiii  U'<>atam  avniKMilo  siio  disposiiit.  Quod 
niaridis  roiilradicciis  pro  se  sctilciiliari  pelivil:  iilniin  uxor  siia 
poleril  aliqiiid  eo  reluclante  disponcrc  vcl  lefrare.  Ad  cujus 
pi'lilioiuMi»  jiirali  de  Slikowicz  sciiUMitiavcniiil,  qiiod  uxor  in- 
vito  viro  in  l)ünis  (|uil)iislil)ct  laiiliini  de  tribiis  ol)ulis  polesi 
conderc  teslainenluiu.  A  (pia  seiilenlia  tainqunin  iniqiia  pars  ad- 
versa  ad  juralorum  Bru  n  ii  c  n  s  i  n  in  consiliuni  appellavil,  et  inl'ra. 
Su|)er  quo  dilTiniluni  fuit,  heue  esse  appellaliini  el  male  senlen- 
lialum  :  ex  quo  maier  exceplive  medium  laueum  filiae  le^avil, 
constat,  quod  marilus  nulluni  jus  ad  ipsum  liahuit.  Unde  non 
de  bonis  suis,  de  quibus  forlassis,  sicut  dicla  sentenlia  dicil, 
tanlum  ad  Ires  obulos  legarc  poluit,  sed  de  bonis  propriis 
avunculo  suo,  proul  de  jure  poluit,  supradielum  laneum  medium 
depulavit.  Et  insuper  si  dicta  lilia  sine  prole  intestata  deces- 
sisset,  lieredilas  praenolata  polius  forlassis  ad  propinquos  matris, 
a   qua  iiliae  data   fuit,  quam   ad   maritum  hereditarie  transivisset. 

510  De  testamento  m  ul  i  er  i  s.  (H.  120.  B.  53^  4.  C. 
32''.  10.  1).  111'».  4.)  Mulier  vidua  filium  habeas  maritum  duxil 
viduum  friam  babentem.  Qm  poslquam  pueros  ex  ea  generassel 
moriens  quaedam  bona  sibi  specialiter  depulavit.  Quae  bona  cum 
ea  decedenle  primo  fdio  suo  leg-averit,  quaerunt  pueri,  quos  ma- 
rilus ex  ipsa  generavit,  utrum  talia  bona,  quae  ab  eorum  pro- 
cesserunt  palre,  non  debeant  ipsis  polius,  quam  alleri  cuiquam 
deputari,  et  infra.  Super  quo  senlenlialum  fuit,  quod  disposilio 
mulieris  valet.  Quicquid  enim  sibi  nominatim  datum  fuit  a  marilo, 
primo  fdio  sequenlibus  pueris  vel  alteri  cuicumque  legare  poluit, 
ut  volebal.  Competit  enim  homini ,  quod  über  sit  slilus  ejus 
ultimae  voluntalis. 

511.  De  mulieribus,  quantum  ad  matrimonium 
et  dotem  correclionem  et  divortium.  (H.  120.  D.  1 12''. 
5.)  Poslquam  Georgias  ferreus  civis  Brunnensis  uxorem  suam 
verberans,  capillis  per  domum  trahens,  pedibus  calculans  et  plu- 
ribus  aliis  modis  illicitis  non  pie  disciplinando,  sed  magis  crudeli- 
ter  corripiendo  inhoneste  tractavit,  nee  affectione  vellel  prosequi 
maritali,  uxoris  ejusdem  parentes  ipsum  per  se,  tandem  per  juralos 
frequeutissime,   quod  a   dictis    cessaret    enormitatibus    alTectuose 


235 

pelenles   rnonueriiiit.   Qui   respondit,   quod   iixorem    suam,    cujus 
ipse  Caput  essel   et  doiniiuis,   ut  sibi   placeret,   magistrare  vellet. 
Et  cum   quaereretur  al)   eo,   in   quo   excederet,   et   quod  mali    fa- 
cerel,   asseruit,    quod   uullarn   inlionestam  causam   sibi  ascriberet, 
sed  solum,   quia  in   aetate  tenera  ipsam  taliter  corrigere  vellet^ 
quod   tempore  succedente  eum  timere,   coutraque    sua  praecepta 
non   cousuesceret  aliqualiler  rebellare.  Videutes  autem  parentes, 
quod  nee  praecibus,  nee  salutaribus  monitis  Geo  r  gium  a  maligni- 
tate,   quam   conceperat,   averlere  possent,  petiverunt    judicem  et 
consules,   quod  juris  beneficio   eis  suffrageretur,    ne    sine    culpa 
ipsorum  iiiia   niortis  periculum  sustineret.   Consules  vero    habita 
deliberatione  Georgium  accedentes   sibi    suaserunt,  quod   cum 
uxore  benigne  viveret,  eampotius  bonis  affatibus  et  virgae  disciplina, 
quam   turpibus  alloquiis,   flagellis  et  violentis    castigationibus   ad 
bonos  mores  et   consuetudinem  laudabilem  exhortando.   Ad  quae 
verba   G  e  o  rg  i  u  s  subridens  dixit,  quia  libenter  videre  vellet,  quae 
juslitia  posset  impediri,   ne  uxorem   suam    qualiter    et  quotiens 
veliet,  jux(a   libitum  verberaret.   Quo   facto   cum  parentes  uxoris 
viderent,  quod  Georgius  de  die  in  diem  semper  inpertinacia  cres- 
ceret,   et  hora   quaedam  eorum  filia   manus  ejus,    qui    pro    tunc 
decumbens  ipsam   sulFocare   nitebatur,   in   quandam   cameram,  ubi 
se  clausit,   effugisset,  iterum  judicis   et    juratorum    auxilium  im- 
plorabaul,   ut  ipsorum  filia   de  camera    excepta    eis  assignaretur, 
ne  miserabiliter  sie  periret,  quod  et  factum  fuit,  et  G  e  o  r  g  i  o  ad  in- 
stantias    parentum   dies  praefixus  peremtorius ,    quo   et  uxori   et 
pareutibus  ad  objecta   de  justitia   responderet.   Pendente  vero  die 
Georgius   per  appellationem  inlerpositam   dominum  Marchionem 
ininvitavit ,   ut    in   causa,  quam  uxor  sua  motura   sibi  esset  judicio, 
praesidere   personaliter  dignaretur.   Quo  praesidente   uxor  et  pa- 
rentes  secundum  modum  praelibatum  de  verbo  ad  verbum  sunt  de 
Georgio   querulati,  rogantes  pro  se  sententialiter  inveniri,  utrum 
uxor  dotem  promissam   scilicet  centum  marcas    grossorum   Pra- 
gensium   et   omnem   donationem  antenuptialem  in  vestibus,   lecti- 
sterniis    et    aliis   diversis  clenodiis,   in   quibus   fuerit,   non   esset 
judicialiter  consecuta.  Ad  quam  querimoniam  cum  Georgius  ratio- 
nabiliter   non   responderit,   sententiatum   fuit  pro  uxore.   Quo  au- 
dito  Georgius  domini  Marchionis  gratiae  se  subjecit,  quam  CC 
marcis  datis,   cum  in   c  arcere  conlinuasset  aliquandiu,  difficuUer 
meruitobtinere.  Et  sie  parentes  eorum  filiam  assumpserunt,  nee  cum 
Georgi  o  ulterius   babitavit.    Et  pro  ista  sententia  coram  domino 
Marchionelecla  fuerunt  verba  legum,  quaedicunt  sie:  Si  mulier po- 
terit  oslendere  maritum  aut  adulterio   delinquentem    aul  veneficii 


2:i6 

sistentein,  aut  sedilioiiibus  occupaliim,  aut  lutrociiiiiirn  sectnntcni, 
mit  lalrociiuintein  siiscipienlein^  uut  si  probet^  oiiin  pliiirjnriiiin 
mit  luxuriöse  vivcnlcm,  uiil  inspiciente  uxoro  nitn  «liis  corniiii- 
palur,  nul  si  iiisidias  sc  pnssas  a  viro  probet  circa  ipsius  salii- 
tcin,  aut  ^ladio,  aut  vciicuis,  aut  per  aliqucm  aliuin  ruodum,  aut 
cliaiM  si  llatrcllis  super  ea  utatur:  si  i<ri(nr  tale  ali({uid  uiulier 
üsleudere  poleril,  liceuliatn  dal  ei  lex  repudio  uti,  et  nupliis 
abslinere  dolenKjuc  percipere,  et  aiiteuuplialein  douatiouem  lotaiii 
et  non  solum,  si  omnes  probaverit  causus,  sed  cliaiii  si  uuam. 
Item  lex  licenliam  dat  viro  mulierem  abjicere  si  adulteratani  in- 
venict,  aut  venelicain  aut  deliiKiuenteu»  bomicidiuin,  aut  sacri- 
legium  aut  plagiariain  exisleiilein,  aut  raveiitem  lalronibus,  aut 
viro  uesciente  vel  etiain  probibenle  gaudentein  in  conviviis  ali- 
orum  iiibil  sibi  conipclentiuin,  vel  etiain  invito  viro  contra  ratio- 
nabilein  causam  foris  pernoclanlem,  aut  contra  ejus  voluntatein 
spectaculis  inbaerenlcm,  aut  insidias  sibi  facientem,  ex  veneno 
aut  gladio  vel  alio  modo  factas,  ex  quibus  circa  vitam  peri- 
culum  est,  aut  falsitatis  ream  constitutam,  aut  conscientiam  tiran- 
nidem  meditantem,  id  est,  contra  imperalorem  cog-ilantem,  aul 
audaces  ejus  manus  inferentem  sibi  marito :  lex  concedit  abjicere 
mulierem,  si  solam  probaverit  dictarum  causam,  et  lucrari  quidem 
dotem   et  antenuptialem  donationeni    habere. 

Qualiler  puniendae  sunt  mulieres  pro  maleficiis,  quaere 
inferius  in   sententiis   de  poenis. 

512.  In  quibus  causis  uxor  regere  potest  bona 
loco  mariti  sui.  (H.  120^  ß.  53^  5.  C.  32\  2.  D.  112'». 
1.)  Si  maritus  naturaliler  puta  senio,  aetate,  decrepita  aegri- 
ludine,  maxime  tarnen  rationis  privalione,  loquendi  impotentia. 
seu  communis  cohabitationis  hominum  separatione,  sicul  acci- 
dere  consuevit,  freneticis,  furiosis,  apoplexia  percussis  et  leprosis, 
vel  casualiler  ut  vulneratis  et  in  membris  truncatis,  vel  culpa- 
biliter  velut  occisis  tabernariis,  taxillariis,  et  aliis  modis  praedictis 
consimilibus  ad  illum  statum  pervenerit,  quod  curam  domesticain 
cum  ceteris,  quae  ad  officium  patrisfamilias  spectant,  regere 
non  poterit  vel  negligat,  rationabile  judicatur,  quod  uxor  legi- 
tima,  si  circumspecta,  provida  fuerit  et  honesta,  omnia  faciet, 
ordinet  et  disponet,  quae  in  venditionibus,  enr.tionibus  et  sin- 
gulis  aliis  contractibus  ipso  marito  praehabitis,  non  obstanlibus 
impedimentis,  ex  eo,  quod  caput  est  mulieris  et  dominus,  com- 
petere  dinoscuntur.  Et  idem  censendum  est,  si  vir  rationis  compos, 
corpore  sanus  et  defectibus  carens  uxorem  suam  scienler  et 
publice,  hincinde    coram    populo,   modo  praemisso  curam  regi- 


V 

I 


minis  ad  se  pertinenlis  ag-ere  paliatur.  Sic  cribratum  est  et  pensa- 
tum  per  juratos.  (Cum  S  y  n  d  r  a  ni  u  s  F  e  r  r  a  t  o  r  civis  Brunnen- 
sisvesanus  et  rationis  expers  coram  judicio  et  in  consilio  atten- 
tabat  in  irritum  revocare,  quae  per  niulierem  sensatam  et  ho- 
nestam,  quam  de  ancillari  suo  servitio  matrimoniali  copula  le- 
gitime sibi  associaverat,  tiactala  fuerant  creditis  debiiis,  solutio- 
nibus  et  aliis  contractibus  supradictis,  quaere  folio  CX  sub  illa 
rubrica:  quod  mulieres  regere  possunt  bona  virorum  inutilium.  D.) 
513.  De  virginum  seu  viduarum  eductione  et 
deceptione  in  communi.  (H.  121''. D.  113^.1.)  Statuta  super 
sexus  feminei  deceptione  quondam  edita,  et  propter  ejusdem 
abusum  vitii,  quasi  oblivioni  data,  moderno  tempore,  quo  dictum 
ob  otiosorum  ei  inutilium  malitiam  hominum  nimis  inolevit  de- 
lictum,  iterum  innovata  ad  perpetuam  memoriam,  ac  firmam  ob- 
servantiam  in  haec  scripta  sunt,  verbis  sequentibus  sunt  redacta: 
Nos  jurati  moderni  et  antiqui  habito  consilio  maturo  seniorum 
civitatis,  quia  frequenler  experti  sumus  et  quotidie  videmus, 
quod  personae  leves  ac  homines  vanam  vitam  ducentes,  taber- 
nas  sectantes,  rerum  et  bonorum  consumtores ,  et  laboris  in- 
sistere  non  curantes,  bonis  hominibus  eorum  filias,  neptes,  pro- 
neptes,  cognatas,  agnatas  et  consanguineas,  ac  nomine  tulorio 
eis  commissas,  vel  per  ipsos  in  filias  adoptatas  virgines  ac  viduas, 
non  propter  matrimonii  fidem,  sed  potius  propter  earum  pecu- 
nias  dissipandas  decipere  et  educere  consueverunt.  Statuimus 
primo ,  communis  boni  honoris  et  utilitatis  civium  Brun- 
nensium,  et  futurorum  et  praesentium  causa:  quod  quicum- 
que  de  cetero  talis  inutilis  homo  alicui  filiam,  neptem  et  infra 
ut  superius  et  inferius  continetur,  virginem  vel  viduam  suam 
commensalem  non  emancipatani  per  ipsum,  si  fortasse  ut 
tutori  vel  sub  alio  quovis  honesto  modo  et  decenti  conditione 
sibi  commissam  habet,  eandem  alias  a  pane  suo  proprio  locatam, 
quod  educatur  et  traditam  praesumserit  educere,  absque  omni 
spe  reversionis  et  gratia  a  die  eductionis  per  annos  L  a  civi- 
tate  unacum  educta  debel  absens  esse;  de  bonis  seu  heredi- 
taria  portione,  puellam  seu  viduam  talem  contingentibus,  et  eductor 
et  ipsa  infra  annos  praedictos  nihil  penitus  percepturi.  Ante 
finem  autem  dictorum  annorum  si  viro  mortuo  mulier  redire 
voluerit,  civitatis  sibi  introitus  non  est  denegandus,  et  si  per 
sanguineos  suos,  vel  eos,  quorum  interest,  petita  et  obtenta  li- 
centia  juratonjLim  aUquid  sibi  de  gratia  datum  i'uerit,  hoc  habebit; 
sed  de  jure  nihil  repetere  poterit  ab   eisdem. 


t>38 

TransHclis  rliiuii  jiiinjs  I,.  si  \ir  nmi  iiiiilKrc  rcvcrsns 
fiierit,  pro  niillis  hoiiis  (-oiisniiK^iiincos  iiiulicris,  vcl  cos,  in\  (|iio.s 
pcrliiu't,  iuiix't  itiiprlcrc,  »vi\  liiiiliiin  propriis  hiborihiis  sihi  ipsis 
v[    luMcdibus   suis,   si   (pios   linbi'iil,    de    lUMCssariis    i)rovi(l('l)iiiit. 

5  11.  De  V  (I II  c  t  i  0  n  c  \  i  d  ii  a  e  c  m  a  n  c  i  p  a  l  a  c  i  n  s  p  v- 
ciali.  (II  122.  Ii.  5  1».  2.  C.  :\2\  4.  I).  113''.  I.K.  adid.) 
(Jiii  vidiiain  propriam  mi'iisam  liabcnleiii  educcrc  pracsiim- 
seril,  Ulla  cum  ipsa  per  \  annos  coiilimios  civilalcin  vilahil 
et  de  bonis  viduae  ipsiiis  ronsanffiiinci  proximiorcs ,  vel  illi, 
ad  quos  spectat,  se  inlroiuiltant,  nibii  de  eisdeni  penilus  ei  dando, 
nisi  forlasse  nuilier  inlra  X  aiiiios  viro  dcriinclo,  vel  post  X 
annos  ipso  vivenle  ainbo  sirnul  rcdire  Noinerint;  lunc  enini  non 
de  jure,  sed  soliiin  de  «^ratia  in  hoc  casu,  sicul  et  in  prae- 
scriplis  a  consilio  civitatis  nominalim  oblenla,  si  quidquani  eis 
daliim   fuerit,  hoc  habebunt. 

515.  De  r  a  p  t  u,  s  e  u  r  a  p  t  o  r  i  b  u  s  v  i  r  g  i  n  u  m  et  v  i- 
duaruin.  (II.  122.  B.  54  «.  3.  C.  33  ^  I.D.  113^  2.  K.  ad  id.) 
(juicuiKjiie  puellam,  quae  annos  XII  non  eomplevit,  in  loco  quo- 
cunque,  vel  puellam  post  annos  XII,  vel  viduam  in  domo,  in 
ecclesia  vel  alio  comodo,  quod  ostio  claudi  potest,  raptam  edu- 
cere  praesumserit,  absque  omni  gratia  tamquam  spolialor  decol- 
labitur,  vel  perpetuo ,  si  evaserit,  civitale  carebit.  Ipsa  vero 
puella  vel   vidua   statutis   gandebit   supradictis. 

5 1 6.  D  e  d  e  c  e  p  t  i  0  n  e  j  u  v  e  n  i  s  m  a  s  c  u  1  i  n  i  s  e  x  u  s.  (II. 
122.  B.  54^  1.  C.  33^  2.  D.  113\  3.  K.  ad  id.)  Cum  non 
sit  malilia  super  maliciliam  mulieris:  si  mulier  vel  adulta  puella 
fdium,  fratrem,  ncpotem  et  infra,  ut  superius  continetur,  alicujus 
boni  hominis  annos  decemocto  non  habentem,  dolose  ad  hoc 
induxit,  quod  occulte  sine  consanguineorum  vel  illorum,  quoruin 
interest  ,  consilio,  vel  eam  duxerit,  vel  per  verba ,  quae  non 
revocari  possunt,  ducere  promiserit,  vel  secum  exiverit,  heredi- 
taria  porlione  perdita  talis  seductrix  cum  seducto  annis  quiu- 
quaginta  civitate  carebit :  servatis  tarnen  conditionibus  de  re- 
versione,  infra  vel  post  dictos  annos,  si  fieret  superius  prae- 
notatis  :  nisi  fortassis  talis  juvenis  cum  bonis  suis  a  consan- 
guineis  vel  cura  tutoris  divisus,  propriae  fuerit  poteslatis,  tunc 
enim  si  stuite  vel  male   egerit,  imputet  sibi  ipsi. 

517.  Quod  orphani  pertut  oreni  maturo  te  m- 
pore  matrimonio  sunt  trade ndi.  (H.  122.  ß.  54^.  2.  C. 
33^.  3.  D,  114^.  1.  K.  ad  id.)  Si  orphani  eujuscumque  se- 
xus,  virgines  vel  puellae  res  habentes  alicui  eoriim  consanguineo 
vel   extraneo,  tamquam   tutori   et  provisori  commissi  fuerint,  qui 


^:^9 

forsan  ex  eo,  qiiod  bonis  coriini  iililur,  ipsos  nuttrimonio  tra- 
(iere  nimis  tradat ,  ad  uliquos  de  consilio  juralonim  seu  ad 
plebanum  seu  cont'esssoreni  ibuiit,  qui  ipsoriim  volunlaleni  et 
iiilenlionem  de  contrabendo  matrimonio  ad  coiisiliiim  civitatis 
deducent.  Quo  audito  consilium  per  se  contradictione  tuloris 
non  obstante,  ut  talium  compleatur  desiderium  orpbanorum,  sta- 
tim  cum   diligentia   de  contrahendis  nuptiis  providebit. 

518.  Hominem  trigenarium  non  ligant  statuta 
praedicta.  (H.  123.  B.  54^  3.  C.  33\  4.  D.  114^  2. 
K.  ad  id.)  Postquam  vir  et  niulier  ad  annos  XXX  pervenerint, 
statutis  praedictis  non  subjacebunt,  nee  poenis  in  eis  contentis 
(aliqualiter  ligabuntur). 

519.  Poena  procurantium  eductionem  velrap- 
tum.  (H.  123.  D.  114^  4.  C.  33^  5.  B.  ibid.  K.  ideni.)  Quicumque 
etiam  virorum  vel  mulierum  convictus  fuerit ,  quod  praedictani 
eductionem  vel  occultam  copulam  sine  scitu  et  consilio  parentum, 
seu  iilorum ,  quorum  interest,  viri  et  mulieris  ordinaverit  et 
procuraverit,  seu  consilium  et  auxilium  ad  boc  dederit,  sine 
spe  redeundi  per  annos  L    carebit  introitu   civitatis. 

520.  Poena  parentum  contra  statuta  prae- 
scripta  venientium.  (H.  123.  B.  ibid.  C.  33  ^  6.  D.  114^ 
5.  K.  idem.)  Q^i^umque  de  numero  parentum  vel  iilorum, 
quorum  interest,  juvenis  masculini,  puellae  vel  viduae  prae- 
habito  modo  statuta  violare  praesumserit  qualitercumque,  absque 
remissione  tantam  summam  pecuniae,  quantam  masculus ,  virgo 
vel  mulier  in  sua  habere  debuerat  portione,  solvet  pro  emenda 
in  usum  civitatis  convertendam. 

521.  Quod  praedicta  statutanon  contrarian- 
tur  privilegiis  civitatis.  (H.  123.  B.  54\  A.  42.  2.  C.  33^ 
7.  D.  114^  1.  K.  199^  1.)  Nee  per  statuta  praetacta  pri- 
vilegia  vel  sententiae  juris  civitatis  cassantur.  Quia^  cum  di- 
citur,  quod  in  arbitrio  fdiae  alicujus  vel  viduae  est  nubere  vel 
non  nubere  cuicumque  velit,  hoc  intelligendum  est,  quod  puella 
vel  mulier  ad  virum  hunc  vel  illum  ducendum  non  est  cogenda; 
nam  sicut  ad  fidem  seu  baptismum  nullus  compellitur  nisi  vo- 
lens ,  sie  nee  ad  conjugium  est  homo  per  violentiam  compel- 
lendus.  Ex  hoc  patet,  quod  iste,  qui  pueüam  vel  viduam 
educit  vel  rapit,  non  potest  se  salvare  per  jus  praescriptum, 
cum  veniat  contra  ipsuni ;  nam  frustra  invocat  legem,  qui  peccat 
in  legem.  Per  violentiam  autem  virgiuem  vel  viduam  qui  educit 
vel  rapit,  ad  matrimonium  nititur  coartare,  quamvis  etiam  puella 
vel  vidua  componat  occulte  cum  eductore,  vel  in  raptum   coa- 


*^40 

sontiiit  volunliirii",  tunu-ii  noii  de  ^(■(-r(■li.s  liiijiisiiiodi,  sed  iiui^^is 
H(>  rii|>tu  et  (>diirtj<)iu>  iiuMiiicslis  linlxiil  lioiiiini-s  judinirc.  Illu 
olinm  siMitenlin,  qmi<>  diril,  qnod  lilia  «•diirln  tum  cdiictorc  vcl 
liiptorc  sit  in  riiM  iiliiin  siiiliu  iiila,  dchct  iiil('IIi<>i  de  NJro  piobo 
vi  liont'slo,  (|iii  hvwv.  se  toiiscivjivil ,  scniper  jmI  Iioc  lahorjniM, 
«juod  in  Itoiiis  inoliciiil  t'l  Iidnore  ,  i'l  qui  setuiidiiin  pincn- 
(cliint,  Niltini,  sliihiin,  digniUilciii,  conditioiicin  ,  res  el  lionorcH 
corri'spondeiis  esl,  el  similis  nmlicri  vel  virgini ,  qiiuni  ediixil. 
El  licet  ad  virun»  lalcm  vir^^o  vi«!  nmlier  in  circulo  decliiiaviril, 
udliiic  proptcr  vioU-ntiain ,  (|iiaiii  in  cdiiciionc  vcl  ra[)tu  inlulil 
rivilati,  nihil  de  porlione  dahilur  luredilaria  eideni  mnlicri  >el 
virgini   per  parenles  vel  illos,    qnornnt  interest,  nisi   de  gralia, 

si   ipsani   a   consilio   obtinuerit  civilutis. 

« 

C«')pBtiiluiii  i\o  iiiortificatione. 

522.  Ouanlum  ad  di  ffe  r  en  t  i  a  m.  (H.  123.  A.  43. 
1.  B.  55".  1.  C.  33^  1.  D.  114''.  2.  K.  2()()«.  1.) 
De  Budespicz  jiirali  quaerentes  de  diflcrentia  niortificalionis 
sj)olii  el  honiicidii,  informati  sunl  sie:  Mortificatio  in  hoc  prae- 
cipue  dilTert  a  homicidio ,  qiiod  annexum  sibi  habet  spolium, 
vulgariler  dictum  reraup.  Unde  morlificalor  proprie  dicitur, 
qui  postquani  alium  occidit,  res  ab  eo  aufert.  Qui  vero  sine 
occisione  res  toUit ,  spoliator  dicitur.  Sed  homicida  dicitur, 
qui  ex  ira  ratione  vindictae  de  vilipensione  sumendae,  vel  ex 
conlentione  in  taberna  vel  alibi  facta  cum  alio  pugnans  ipsum 
inlerficit.  Mortificator  etiam  ex  consequenti  dicitur,  qui  dor- 
niienteni,  vel  in  leclo  quiescenlem.  vel  in  niensa  comedenlem, 
vel  in  balneo  existentem  interimit.  Item  hospes  etiam  inqui- 
linum  et  advenam,  vel  e  converso  inquilinus  et  advena  hospiteni 
pro  rebus  aulerendis  jugulans,  mortificator  dicitur.  Unde  qui- 
cunque  animo  deliberato  positis  insidiis  alium  expectando  cap- 
tiose  ipsum  interficit,  mortificator  dici  potest.  Et  talis  si  eflu- 
gerit ,  statim  sepulto  mortificato  semel  citatur  et  statim  pro- 
scribitur  ipso  jure.  Homicida  vel  spoliator  tribus  judiciis  infra 
IV  septimanas  citatus ,  si  adhuc  per  duas  se|)timanas  quarlo 
judicio  non  comparuerit,  est  proscribendus.  Mortificator  quidem 
equo  alligatus  per  plateas  est  trahendus  et  postea  rolandus; 
sed    homicida  et  spoliator    poena   gladii   mori   debent. 

523.  De  mortificationisprocu  ratione.  (H,  123.  C. 
33^.  3.  D.  115*.  1.)  Qui  consilio  et  pecunia  aliqucm  occidi  pro- 
curaverit,  poenam  non  simplici  homicidio,  sed  mortificationi  de- 
bitam   sustinebit. 


II 


2i\ 

lumniae  et  prodiictis  teslibus,  cum  quibus  sulTicienter  probet 
intentum,  alias  reus  tribiis  edictis,  sicut  consuetuin  est,  citatus, 
si  quarto  judicio  non  comparuit,  proscribilur. 

525.  De  mortification  e  et  traditio  ni  bus  et  eo- 
r u  m  b  0  n  i  s.  (H»  1 24.  D.  1 1 5\  ergänzt  in  J.  und  W.)  S  t  e  p  h  11- 
nusde  Tracht  civis  Brunnensis,  collector  hospilum  duos 
mercalores  de  Gewiczka  domum  suam  sicut  hodie  intranles  et 
pecuniam  octoginta  marcarum  sibi  ad  servandum  dantes  bona 
fide  ;  cum  die  crastina  quia  in  aurora  recepta  pecunia  abirent, 
perfide  tradidit,  quod  per  suos  complices  ipsos  sequentes  in 
campis  sunt  invasi,  pecunia  depredati,  vulnerati  letaliter,  et  se- 
mivivi  relicti ;  et  qualiter  jurati  veritatem  dictorum  maleficio- 
rum  ex  confessione  Stephlini,  quam  in  tormentis  et  post  tor- 
menta  constanter  in  ea  perseverans  fecit,  cognoverunt,  apparet 
ciarein  processu  subscripto,  qui  in  praesentia  Stephlini  primo 
in  judicio  et  secundo  in  solario  domus  suae  ,  ante  cujus  ho- 
slium  patibulum  ereclum  erat,  in  quo  Stephlinus  cathenis  usque 
ad  triduum  pependit,  coram  populo  est  sub  verbis  theutonicis 
voce  praeconia  taliter  recitatus:  Der  vntrew  bozbicht 
Stephel  von  Tracht,  der  hie  stet,  hat  seine  gesl, 
die  in  seinen  haus  gestanden  sint,  feischlichen 
verölen,  das  si  ermordet  seint,  die  scheppfen  in 
der  weis  auf  die  Wahrheit  kamen.  „Si  haben  ge- 
sant  czu  der  Gewicz  czu  denselben  gesten  vnd 
liesensi  fragen,  von  wem  si  iren  schaden  bieten; 
do  bechanten  si,  do  si  der  morgens  frue  aus  Ste- 
phleins  haus  schölten  cziehen,  do  wolt  man  si 
nicht  auslafsen,vnd  in  der  weil  stund  Stephel  auf 
u.nd  chomen  leut  vnd  clopften  an  die  tue r,  czu 
den  gie  Stephel  aus  dem  haus  und  raunet  mit  den, 
dornach  do  lies  man  die  gest  aus,  die  sahen  in 
dennoch  sten  und  raunen  mitdenselben  leuten, 
vnd  auf  dieselben  leut  legen  die  gest  iren  scha- 
den. Nach  derselben  bechantnufs  haben  sich  die 
scheppfen  gericht,  vnd  haben  gefangen  Stephlein, 
vnd  all  sein  hausgesind,  vnd  fragten  Stephlein 
umb  dieselb  vorretnufs,  der  czaigt  auf  sein 
knecht,  das  man  die  dorumb  czichtigicht,  vnd 
die  hat  man  gemartert,  die  haben  alleweg  ge- 
laugnet,  das  si  in  umb  die  vorretnufs  nichtes- 
nichte  chunt  sein.  Dornach  hat  man  Stephlein  ge- 
martert, do  man  sach,    das  er    ofsein    knecht   ge- 

16 


-^  I  ^ 

Ionen  iicrt,  (1 0  hat  er  dir  wailicil  hccliiiiif  also: 
Er  li  a  I)  vir  gesellen  k'  e  li  a  h  (  ,  die  ii  a  I)  e  ii  mit  i  ni  a  ii- 
g  e  l  r  a  «ü:  e  ii  u  ii  ()  er  mit  in,  v  o  r  S  l  e  p  h  I  e  i  n  s  l  u  c  r  n  n  d  c  r 
d  e  in  ^  e  nv  e  1 1) ,  da  s  ni  a  n  d  i  e  g  e  s  l  er  ni  o  r  d  l  hat,  u  n  d 
i  r  s  g  n  le  s  p  c  r  a  n  I)  e  l  u  n  d  h  e  e  l  i  n  e  z  a  i  c  li  e  n  g  e  g  e  I)  e  n, 
d  u  s  s  i  f  r  n  e  k  u  in  c  n  v  n  d  K  1  o  |)  l'l  e  n  a  ii  s  ein  l  n  e  r ,  so  s  i 
in  treten.  Do  s  I  n  n  d  Sle|)liel  auf,  vnd  gab  dun  ge- 
sellen i  r  gell,  und  ging  vor  die  liier  c  z  u  d  e  n  s  e  I- 
ben  in  ordern  sein  gesellen,  n  ii  d  lies  si  selten, 
das  sein  gcst  mit  dem  gelt  ansrilen.  Die  riten 
in  nach  u  n  d  in  o  r  d  e  l  e  n  s  i  u  n  d  n  amen  in  das  gel  l. 
Dos  c  hol  S  l  e  p  h  e  1  t  a  i  1  h  a  b  e  n  ,  a  n  v  n  d  d  o  r  u  m  b  ,  av  e  n 
er  ein  v  n  g  ew  o  n  igleich  pozheil  vnd  vorrelnuls,  di 
ee  nie  ist  czu  lirunn  geschehen,  getan  liat,  do- 
rumb  legt  man  in  einen  vngewonigl eichen  tod  an, 
das  man  s  c  h  1  a  i  f  t  vnd  für  sein  a  y  g  e  n  haus  h  e  e  c  h  t, 
do  di  vorrclnufs  ausgegangen  ist  vnd  daz  tuet 
man  czu  einem  p  i  1  d  e ,  das  sich  ein  j  e  g  1  e  i  c  h  man 
vor  sem  lieber  posheit  huette.  Und  wer  das  hin- 
dert mit  werten  oder  mit  werken,  der  ist  mit 
leib    vnd    mit    gu et  bestanden, 

Intcr  cetera  Stephlinus  intcrrogatus,  de  pecunia  confessns 
est,  quod  eodem  die,  quo  fuit  reccpta,  complices  ejus  parteni  cum 
conlingentem  sibi  olTerebant,  quam  assumere  nolens  caulelose 
se  suggessit,  quod  eo  domi  dimisso,  donec  factum  antiquaretur 
et  rumor  in  populo  cessaret,  pecunia  Iota  simul  a  civitate 
Brunnam  ducerctur,  ibique  quilibet  partem  suam  capiens  ad  di- 
versa  annualia  fora  in  S  t  i  1  f  r  i  d,  in  P  e  t  r  o  n  e  1,  II  a  i  m  b  u  r  g  a  m, 
et  alias  divisim  declinarent  et  diversi  generis  mercimonia,  post- 
quam  emissent,  successive  per  intervalla  temporum  Brunnam 
ducentes  interrogantibus,  responderent ,  quod  sub  credencia  hinc 
inde  apud  socios  et  amicos  pecuniam  praetextu  participationis 
lucri  commodassent.  Recedentibus  igitur  cum  pecunia  compli- 
cibus  Stephlini  ipso,  ut  praedicitur,  in  patibulo  mortuo  de 
bonis  per  eum  relictis  coram  judicio  excepto  domini  M  a  r- 
chionis  specialiter  ad  hoc  habita  motae  sunt  querimoniae  sub- 
notatae.  Primo  creditores  multiplices  ,  tarn  christiani  quam 
judaei  proponebant,  S  t  e  p  h  1  i  n  u  m  in  diversis  eis  debitis,  obligari 
petentes  pro  se  sententiam,  cum  in  omni  jure  mortuo  debitore 
principalis  heres  sit  credilor,  utrum  ipsi  de  debitis  eorum, 
quae  vel  libro  civitatis  vel  litcris  sub  sigillis  juratorum  con- 
feclis  vel  alio  fide  digno  testimonio  demonstrare    possint,    non 


243 

sint  ante  omnes  impetilores  de  bonis  Stephlini  pagandi.  Uxor 
vero  Stephlini  proponebat,  qiiia  nomine  dolis  proinisissct  sibi 
quadraginta  marcas,  quas  habere  deberet  supra  domo  sua,  sive 
habitis,  sive  non  habitis  heredibiis,  diem  extremum  clauderet 
vitae  suae,  obligans  se  ad  verificandum  propositionem  suam  per 
testes  idoneos  ad  contractum  nuptialem  vocatos  et  rogatos 
verum  judicum  civitatis  Brunnensis,  et  alium  probum  virum 
de  Pohorzelicz.  Qui  auditi,  modo,  quo  praemittitur,  testa- 
banlur.  Ultimo  nomine  mercatorum  de  Gevriczka,  qui  dolo- 
ribus  vulnernm ,  tamquam  obstante  causa  legitima  comparere 
non  valebant,  uxor  unius  eorum  conquesta  est  in  hunc  modum. 
Stephlinus  de  Tracht  maritum  meum  cum  socio  et  eo^j^m 
pecunia,  quam  fidei  suae  comiserunt,  in  domum  suam  tamquam 
hospes  recepit,  et  postquam  facto  mane  recederint,  ipsos  suis 
complicibus,  sicut  homo  perifidus  tradidit,  qui  eos  insequentes 
pecunia  spoliarunt  et  mortifere  vulnerarunt.  Petivit  igitur  in 
sententia  diffinitiva  sibi  dictari,  cum  Stephli'nus  dedicla  tradi- 
lione  sit  confessus ,  prout  notum  est  judici  et  juratis,  et 
poenam  mortis  pro  ea  sustinuit,  utrum  de  Omnibus  bonis,  quae 
reliqiiit,  non  sit  pecunia  per  malum  dolum  et  fraudem  Stephlini 
tradita  persolvenda.  Cessante  praecipue  uxoris  questione  de 
dote  cum  ipsa  una  cum  Stephlino,  si  aliquid  de  dicta  tradi- 
tione  ad  cum  pervenisset,  particeps  fuisset,  celasset,  expendisset 
et  in  usus  proprior  convertisset.  Super  quibus  diffinitum  fuit: 
Si  quidquam  de  bonis  mercatorum  de  Gewiczka  in  potestate 
Stephlini  uxoris  ejus  vel  alibi  inventum  fuerit,  hoc  ipsis  debet 
restitui ,  contradictione  qualibet  quiescente»  Ad  judicem  enim 
pertinet,  quod  justis  ablata  restituat  et  malificos  vivere  non 
permittat;  in  aliis  autem  bonis  Stephlini,  cum  ipse  morte  de- 
liclum  suum  poenituerit,  potiores  sunt  habendi  creditores.  De 
dote  vero  mulieris  inspectis  et  perlectis  diligenter  diversis  sen- 
tentiis  super  questionibus  dotis  ad  loca  plura  scriptis  et  datis 
pronunciatum  fuit,  quod  quia  non  esset  sulTicienter  de  ea  cau- 
tum,  erg-o  creditores  de  bonis  Stephlini  essent  secundum  tem- 
poris  prioritatem,  tamquam  heredes  propinquiores  de  suis  de- 
bitis,  quae  legitime  probarent,  expediendi.  Domino  etiam  Mar- 
chioni  quaerenti ,  quod  juris  sibi  ad  bona  Stephlini  sibi 
competeret,  ostentum  fuit  in  Aichorns  per  juratos  trans- 
scriptum  privilegiorum  civitatis,  in  quo  hinc  inde  legeretur :  nihil 
talium  est  inventum,  quia  de  casu  tradilionis  non  fit  ibi  mentio 
specialis.  Omnes  etiam  emendas  ibi  scriptas  tollit  judex  no- 
mine Marchionis,    quod    sicut   judicii  sie  est  et  domino  ci- 

16* 


2U 

vitntis.  (juniuloquc  (iiiiicii  jiuicx  liiihct  jus  ud  hoiia  liiiiliiin, 
qiiiiiKloqm'  lul  iilriiiii<|iu'.  Kl  (ic  hoc  qnacri;  iiitrriiiH  siil)  illo 
(itiilo:  (lo  poenn  iHlsiirii  (ieixirioriim  et  moiielae,  circa  (iiicin 
ejusdcni   scnliMiliac. 

520.  M  ()  r  t  i  r i  c  a  l  i  o  n  o  ii  c  u  m  m  i  t  ( i  l  ii  r  i  n  t  c  r  i  ii  i- 
m  i  c  0  s.  (II.  125,  1).  115''.  1 .)  Cum  .1  a  c  o  b  u  s  d  i  c  l  u  m 
D  r  0  s  b  i  c  z  j)er  coirnalos  L  e  o  n  i  s  PI  a  ri  l  o  n  i  s ,  quem  prius 
ordine  judiciario  scrvalo  cremari  procuraNciaf,  in  caiiipis  oc- 
cisus  tuisscl,  quacisilum  est,  ulruui  (alis  oicisio  morlilicalio  sil 
ccnsenda.  lux  adversa  vero  parte  quaesitum  est,  utrum  inimicitiu 
manifosla,  quae  iiitcr  cof^natos  Leonis  et  Jacob  um  aliquot 
nniüs  duraverat,  morliücalionem  nou  excusel,  et  infia.  Scn- 
tentiatum  fuit,  quod  qui  prius  nolorias  cum  alio  liabuit  inimi- 
citias,  si  eum  occidit,  mortificator  dici  non  meretur.  Quilibet 
cnim  cavere  sibi  debet  ab  insidiis  inimici.  Unde  propriissime 
nequam  homines,  qui  ex  inlima  cordis  malilia  non  ex  ignoran- 
tia  vel  impotentia  peccantes  mortem  hominibus  inferunt,  morli- 
ficatores  dicuntur. 

527.  De  mor  ti  fi  cation  e  ,  quantum  ad  r  e  u  m, 
qiiantum  ad  fugam,  quantum  ad  excusationem, 
quantum  ad  convictionem,  quantum  ad  calumniam, 
quantum  ad  pr  o  scr  ip  ti  o  n  e  m  e  t  a  I  i  a  d  i  versa.  (II.  125. 
B.  55 ^  1.  C.  33 ^  6.  D.  115^  2.  K.  200 ^  2.)  Praescriplo 
homicidio  in  persona  Jacobi  Dresbicz  facto,  cum  plures 
boni  homines  villani  accusati  fuissent,  sententiata  sunt  subscripta. 
Si  mortificatio  fiat  extra  habitalionem  hominum,  sicut  in  campis, 
silvis  vel  aliis  locis  consimilibus  et  actor  conqueritur,  de  aliquo, 
tunc  videndum  est,  ulrum  talis  reus  prius  laudabile  nomen  ha- 
buit,  et  si  sie  est,  actor  metsecundus  jurabit  de  calumnia,  et 
si  jurando  deviaverit,  reus  absolvetur.  Si  autem  non  deviaverit, 
reus  se  metseptimus  expurgabit,  hoc  eliam  considerato,  si  reus 
tempore  mortificalionis  in  alio  loco  tarn  remoto,  quod  hie  esse 
non  potuit,  se  fuisse  probavit  per  litteras  sub  sigillis  authen- 
ticis  confectas,  vel  teslimonio  proborum  virorum,  tunc  raliona- 
biliter  absolvetur:  nisi  probetur,  absens  hoc  dolo  fecisse  vel 
fieri  curasse.  Si  autem  reus  accusatus  de  morlificatione  prius  laesam 
habuerit  lamam  et  nomen  malum,  seu  vitam  culpatam,  tunc 
temporis  locus  et  aliae  circumstantiae  mortificalionis  considerari 
debent,  et  si  ex  ipsis  considerari  polest,  quod  veritali  concordal 
et  notabilem  suspitionera  facit  de  reo,  tunc  actoris  teslimonio 
convincelur  ex  praesumlione  judicandus. 

Si  autem  reus  elTugerit,  una  facta  proclajnatione    continuo 


245 

proscribetur.  Ilem  si  tarnen  accusalus,  qui  prius  semper  nomen 
bonum  habnit,  eirugerit  et  mandaverit  vel  rescripserit,  quia  pa- 
ratus  sit,  juri  parere,  judicandus  est  et  non  uno  judicio  pro- 
scribendus.  Unde  semper,  ciim  reus  in  actu  vel  in  fuga  conti- 
nua  facta  morlificatione  non  captus  abscesserit  et  morlificalio 
non  est  notoria  et  manifesta,  antequam  proscribatur,  actor  jurabit 
de  calumnia,  jus  suum  demonstrando,  quod  si  non  fecerit,  reus 
debilis  ediclis  tribus  est  citandus  et  postea  quarlo  judicio  si 
non  comparuerit,  proscribendus.  In  mortificationibus,  quia  occulte 
consueverunt  fieri ,  praesumliones  maxime  locum  habent.  De 
hoc  quaere  infra  circa  finem  libri  in  illa  rubrica  de  V.  quod  in 
Yulneribus,  homicidiis  et  mortificationibus* 


Capitulum  de  officio  et  custodia  pastoris« 

528.  De  officio  pastoris  et  custodia  pecorum 
et  pecoribus  ad  nutriendum  missis.  (H.  ISS**.  A.  46. 
B.55^C.  35«.  1,  D.  116^  2.  K.  20P.  1.)  Rustici  diversarum 
villarum  frequenter  in  consilio  de  officio  pastoris  et  custodia 
pecorum  quaerentes  ex  eorum  relatione,  quia  majorem  habent 
experientiam  circa  talia,  quam  cives ,  de  subscriptis  sunt  in- 
slructi  primo;  quod  nullus  rusticus  sive  quicumque  alter,  pe- 
cora,  quae  gregem  sequi  possunt,  domi  fovere  debet  praeter 
pecora,  pecudes  et  specialiter  scrofas  juvenes  nulrientes.  Item 
nullus  habeat  proprium  pastorem  in  praejudicium  pretii  com- 
munis pastoris  exceptis  aliquibus  villis,  in  quibus  homo  ad  minus 
habens  trium  laneorum  agros  ex  consueludine  propter  pascu- 
orum  diversitatem  opilionem  habere  pro  ovibus  specialem. 

Item  si  pastori  communi  solvilur  pretium  de  laneis,  tunc 
ne  villa  pastore  careat  adhuc  habens  opilionem,  ut  praemissum 
est  de  laneis  suis  pastori  pretium  solvet,  sicut  vicinus  suus. 
Item  pastor  quicumque  de  pecoribus  ante  ipsum  pulsis  iterum 
in  villam  non  impullerit,  illa  solvet,  sed  quae  per  praedonem 
vef  lupum  rapta  fuerint,  si  super  eo  per  unum  testem  clamorem 
se  fecisse  probaverit,  illa  non  solvet.  Et  talis  testis,  quia  pastor 
est  in  campis,  puer  vel  mulier  esse  potest.  Item  si  unum  pecus 
laedit  aliud  et  pastor  pro  eo  fuerit  aceusatus,  si  vult  innocens 
fieri,  subjuramento  suo  demonstrabit  id,  quod  aliud  laesit,  quo  facto 
laesum  pecus  per  juratos  taxatum  dominus  pecoris ,  quod  lae- 
suram  fecil,  ad  suum  stabulum  recipiet,  ipsum  pascens  et  custo- 
diens,    quousque    ad    campum    ire    potens    vero    domino    Sanum 


reslitiint  et  assijjiiel.  Si  vcro  in  ejus  {»otrsluli;  niortmiin  fiieril, 
taxarn  solvet. 

Item  si  pnstor  accusaliir.,  (|ii()(l  {>r(-i:s  ad  villaiii  iiori  iiii- 
pullcril,  suo  jiirainenlo  sc  c.\|>iir*;al)il.  Tameit  si  fueta  iiii|iiil.si()iiü 
pciuci  (loiiMiin  iioii  vrncril  cl  doiitiiiiis  pccoris  (iiiin  diioliiis  proMs 
viris  j)asl()r(.'m  accosscril  cl  do  pctoro  pcrdilo  impulsavrril, 
liinc  pasltrr  expmgalione  cessarile  pecus  solvet. 

Si  vcro  paslor  dital,  pocus  anic  se  pidsum  non  fnisse, 
doiiiiniis  pecüi'is  cum  duobus  viris  proI)is,  (jiii  vidcniiil,  melius 
prohabil ,  quod  pccus  anlo  pasloreu»  pcpuleril,  quum  paslor 
possit  suain  innoccnliam  dojurare, 

Consueludo  tarnen  singularum  villarum  in  praemissis  omui- 
bus  pro   lege   est   leuenda. 

In  aliis  omnihus  neccssilatibus  ruraliumquidquidmagister  rusli- 
coruni^  quantum  ad  villana  campestria  et  silvana  pro  utilitale 
villae  cum  consilio  parlis  majoris  communitalis  staluit  el  ordi- 
navil,  hoc  minor  pars  ralum  habebit,  nee  poterit  reclamare. 

Item  si  pecus  ad  pascendum  alicubi  missum  fuerit  el  ibi- 
dem moriatur,  deterioretur,  vel  per  praedones  rapiatur,  ille,  cui 
missum  fuit,  ipsum  non  solvel;  si  tamen  tale  damnum  pecori 
non  accedit  sua  negligentia  facienle.  Si  autem  per  furtum  de 
aliis  pecoribus  rcceptum  fuerit,  ipsum  solvcl.  Item  si  ex  pesti- 
lentia,  quod  vulgariter  „Schelm'*^  dicitur,  moriatur,  tunc  culem 
demonstrando  Über  erit.  Si  aulem  sine  liceutia  domini,  cujus 
esl,  ipsum  alicui  concesscrit,  el  ibidem  moriatur,  deterioretur 
vel  alio  modo  perdatur,  ipsum  solvet. 

Capitulum  de  pace  indicia. 

529.  De  pace  partibus  indicta  in  genere. 
(H.   ISCj''.  A.   47.    1.  B.   56°.   1.  C.   35^   1.  D.   116''.   1    K. 

201 ''.  l.)Sententiatum  est  in  Chremsir.  Si  pace  indicta  pendenle 
pars  parti  non  assurgit,  potum  sibi  porrectum  non  suscipil,  eam 
non  salulat,  nee  alia  hujusmodi,  quae  animo  duplici  seu  bono 
el  malo  zelo  fieri  possunt,  facit,  propter  hoc  non  censetur  pa- 
cem  violasse.  In  talibus  enim  dubiis  interpretatio  benignior  est 
adhibenda. 

530.  De  pace  factis  violala.  (H.  126\  B.  ibid.  C. 
35^.  2. D.  116''.  2.)  Cum  Nico  laus  dependente  pace  per  ju- 
dicem  et  juralos  sibi  indicta  Ottonem  de  Chremsir  vulne- 
rassel,  et    pro  eo  effugisset,    ad    requisitionem   judicis    civitatis 


^47 

senleutiatum  fuit,  qiiod  quicumque  pacem  frangendo  aliiim  vulnerat, 
fiistibus  ccdat,  crinibiis  ad  terrain  projiciat,  peJibus  conculcet, 
pugnis  percutiatj  vel  alio  modo  contutneliose  laedat,  dato  eliam, 
qiiod  ex  lali  laesione  mors  non  subsequatur,  adhuc  violator  pa- 
cis  si  rapitur,  capite  truncatur.  Si  autem  recedit,  stalim  pro- 
scribilur  et  lertia  pars  bonorum,  quae  reliquit,  ad  judicem  per- 
tinet  ipso  jure. 

531.  Pacem  violans  factis  primo  judicio  pro- 
scribitur.  (H.  126\  B.  ut  supra.  C.  35^  3.  D.  116\  3. 
K.  201^.  2.}  Sententialum  est  rusticis  de  villa  Droholcz, 
quod  quicunque  pacem  a  judice  sibi  indictam  videnlibus  jiira- 
tis  infregerit  et  pro  eo  effugerit,  statim  primo  judicio  pro- 
scribetur. 

532.  Pacem  factis  violat  agitans  alium  evagi- 
natis  gladiis  et  cultellis.  (H.  127^^.  B.utsupra.  C.  35\  4.) 
Jurati  de  Wissaw  scripserunt  sie.  Poslquam  duobus  per  judicem 
pax  esset  indicta  hodie,  unus  eorum  statim  in  crastino  alium  in- 
vadens  gladio  evaginato  juratis  videnlibus  ipsum  agitavit,  et  cultel- 
lum  nudum  post  ipsum  projecit.  Quaerimus  ergo,  utrum  talis  judi- 
candus  sit  pacem  fregisse.  Super  quo  sententialum  fuit,  quod 
sie.  nie  enim,  qui  gladio  alium  agilando  post  eum  cultellum 
projecerit  ad  occidendum  ipsum,  quamvis  favente  forluna  salva 
vita  manibus  ejus  evaserit,  firmum  tamen  propositum  et  bonam 
hubuit  voluntatem,  ex  quibus  cum  totum,  quod  in  se  fuit,  fece- 
rit,  in  favorem  pacis  et  justitiae  censendus,  eum  pacem  factis 
merito  violasse. 

533.  De  pace,  quantum  ad  emendam  viola- 
lionis,  quantum  ad  expurgationem,  quantum  ad 
familiam  illorum,  quibus  pax  indicitur,  et  quan- 
tum ad  alia.  (H.  127.  B.  56\  1.  C.  35\  D.  117».  2. 
K.  201  •*.  3.)  Jurati  de  Pisencz  proposuerunt,  quod,  post- 
quam  duobus  eorum  concivibus  similiter  litigantibus  per  verba 
consuela  et  debila,  per  judicem  pax  fuisset  indicta  unus  ipso 
rum  servum  commensalem  alterius  in  campo  graviler  vulnerans 
coram  uno  de  juratis,  de  hoc  sub  his  verbis  est  confessus : 
In  adversario  meo  vindictam  sumpsi,  quia  ser- 
vum ejus  percussi  et  vulneravi.  Interrogaverunt  ergo 
primo,  ulrum  talis  vulnerando  servum,  cui  pax  indicta  non 
fuit,  fregerit  pacem,  Etsecundo,  quam  poenam  vel  emendam 
incurrerit.  Et  tertio,  qualiter  violalio  pacis  facta  verbis  sit 
emendanda.  Et  ultimo,  quomodo  negans  violationem  pacis 
se  debeat  expurgare.     Quibus  diffinitive   responsum    fuit    ad 


*^4H 

priiuum.  (jii<^^  ili^'->  M"'  ^"iicviiiii  allcrius  vuliicravit ,  iiiaxiiric 
ex  verbis,  qiiue  curam  jiirato  protulil,  scilicet  in  adversurio  meo 
viiKÜitain  siiiu|).si,  jii(iu-iiii(lus  est  pacein  factis  violasse.  ünde 
cum  aliciii  pax  iiKÜiiliii  .,  non  soltiin  cum  adversariu ,  imo 
eliam  cum  faniilia ,  quae  \)nuc  suo  vcscilnr,  paccm  .scrvarc 
debi'l,  t'l  simililcr  adversarius  c  converso.  Debet  eliam  pacem 
sibi  indictam  uuiisquisque  suis  couimensalibus  iulimare.  Si 
enim  pace  domus  indicta  famuli  unus  alium  pace  duraiUe  vul- 
neraret,  dominus  famulorum  eoruiidem,  quia  ex  ejus  mandato 
lalem  vulneralionem  esset  verisimilo  processisse ,  censclur  pa- 
cem freg^issc.  Ac  tamen  si  famuli  diciorum  domiiiorum  pace 
pendente  eis  abseniibus  nee  praecipienlibus  ad  invicem  se  vul- 
neraverint,  pax  non  judicabitur  violala.  Ad  secundum  aulem 
dictum  fuit,  quod  praedictus  servum  alterius  vulnerans,  quia 
pacem  factis  fregit,  est  decolandus.  Et  pro  hoc  est  tarn 
Yulnerato,  quam  judici  satisfactum.  Bona  vero,  quae  dimiltit, 
ejus  heredibus  relinquentur.  Ad  t  ertiu  m  autem  responsum  fuit, 
quod  pro  emenda  violationis  pacis  facta  per  verba ,  sive  sinl 
verba  comminaloria,  sive  turpia  et  inhonesta,  dato  eliam,  quod 
sint  levia,  dummodo  ad  audiendum  sint  opprobriosa ,  solvenda 
sunt  V  talenla ,  de  quibus  duae  partes  cedent  judici  et  terlia 
civilati.  Et  coUigilur  ista  emenda  ex  juribus  o rig in a  li- 
fo us,  ubi  pro  maximo  excessu  verborum  ,  sicut  est  blasphemia 
vel  falsum  teslimonium,  pro  redemtione  linguae  ponunlur  V  ta- 
lenta.  Pro  ultimo  vero  dictum  est,  quod  homo  negans  viola- 
tionem  pacis,  debet  se  cum  honestis  viris  in  cruce  mettertius 
expurgare. 

534.  De  pace  indicta  et  violatione  ejus  negata 
sequitur:  De  pace,  quantum  ad  fidejussores.  (H.  127. 
A.  48.  ?.  D.  35^.  8.)  Postquam  in  Sahars,  fidejussoribus 
pro  pace  per  judicem  indicta  partibus  servanda  datis,  una  par- 
tium alleram  parteni,  qnae  tamen,  cum  judex  pacem  servari 
praecipit,  non  interfuit,  occidens  effugisset,  sententiatum  est,  quod 
sicut  in  homicidam,  si  personaliter  compareret  agi  possit,  sie 
fidejussor  esset  secundum  justitiam  impetendus.  Non  solura 
enim  illi,  quibus  praesentibus  existentibus  pax  mandatam  ipsam, 
ad  invicem  custodire  mutuo  debenl,  imo  etiam  fide  bona  ser- 
vabunt  alterutrum  eorum   familiäres    domeslicos   et   propinquos. 

Capituluiti   de  poenis. 

535.  De  poenis  in  genere,  quantum  ad  earum 
distinctionem,  quantum  ad  personas    delinquentes, 


249 

quantiim  ad  modos,  quibus  delinquitur,  et  quan- 
tuin  ad  alia  diversa,  ex  quibus  sententiae  sub- 
scriptae  ut  plurimumsuntcollectae.  (H.  127''.  A.  48. 
B.  56^  2.  D.  ll7^  3.  K.  202  ^  1.)  Homines  delinquunt  aut  p  r  o- 
posito,  aut  casu,  aut  impetu.  Proposito  delinquunt  latro- 
nes,  qui  societatem  habent  cum  aliis  in  via;  impetu  aulem 
cum  pro  ebrietate  ad  manus,  aut  ad  ferrum  veniunl ;  casu  vero, 
cum  in  venando  telum  in  feram  missum  hominem  interficil ; 
Facta  puniuntur  ut  furta  et  homicidia,  aut  dicta,  ut  convicia 
et  perfidae  advocationes,  aut  scripta  ut  falsi  et  famosi  libelli, 
aut  consilia  fraudulenta  ut  conjurationes  et  latronum  conscientia 
et  qui  suadendo  aliquos  inducunt  ad  maleficia. 

Et  haec  quatuor  genera  consideranda  sunt  Septem  modis, 
scilicet:  causa,  persona,  loco,  tempore,  qualitate, 
quantitate,  eventu. 

Causa,  ut  in  verberibus ,  quae  a  magistro  vel  parente 
illata  et  punita  sunt,  qiiia  emendalionis,  non  injuriae  gratia 
videntur  adhiberi.  Punitur  aulem ,  cum  quis  per  iram  ab 
extraneo  pulsalus  est. 

Persona  dupliciter  speclatur:  ejus,  qui  feeit  et  ejus, 
qui  passus  est.  Aliter  enim  punitur  ex  eisdem  facinoribus 
servus  quam  über,  et  aliter,  qui  in  dominum,  parcntem  ausus 
est ,  quam  qui  in  exlraneum ;  consideratio  aetatis  eliam  in  ta- 
libus  est  habenda. 

Locus  facit,  ut  idem  vel   furtum  vel  sacrileg-ium  sit. 
Tempus  discernit  furem  diurnum  a  noclurno; 
Qualitate  cum  factum  atrocius  vel  levius  est,  ut  furta 
manifesla  a  non  manifeslis  discerni  solent. 

Quantitas  discernit  furem  ab  abig-eo ;  nam  qui  unum 
porcum   subripuit,  ut  für  coercebitur ;  qui  greg-em,  ut    abigeus. 

Eventus  spectatur,  ut  a  clementissimo  quoque  facta, 
licet  lex  non  minus  eum,  qui  occidendi  hominis  causa  cum 
telo  fuerit  occisus,  quam  qui  occiderit,  puniat.  Et  ideo  apud 
Graecos  exilio  voluntario  forluili  casus  puniebantur.  (Si 
poena  alicui  irrogatur  in  heredem  non  transit,  quia  poena 
constiluilur  in  emendationem  hominum,  quae  mortuo  eo ,  in 
quem  est  constituta,   desinil.) 

Evenit,  ut  eadem  scelera  in  quibusdam  provinciis  gravius 
plectantur,  ut  in  Africa  messium  incensores,  in  Mysia  vitium 
ubi  metalla  sunt  adulteralorcs  monetae.  Saepe  etiam  evenit,  ut 
aliquorum  supplicia  exacerbenlur,  quoties  multis  personis  ad 
malum  nimium  intentibus  exemplo  opus  sit.    Praegnantio  mulie- 


ris  roiidcMMiiiliH*  pociM  difVcrliir  nsiiiic  piiriiil.  INcc.  (jiicslio 
«Ic  i'ii  liahtMlur,  (|iuiiii(iiii  iiriicj^iuiiis  csl,  cl  sie  prodcsl  purlus 
uli  jiiili'(|UHni  luisniliir.  Ilciii  iimlicr  iibn  omni  poctiu  sed 
()  o  c  n  a  in  ii  I  i  i«  r  i  c  o  n  j»;  r  ii  ;i  p ii  n  i  u  t  ii  r.  IUsj)ici('ii(lnm  est 
judiranli,  nc  quid  diiriiis  aiil  ruMiissiws  consliliial ,  (puim  ojmsa 
dcposcil  ,  (piia  iicc  scM'iitas,  iicc  rU'nu'iilia(!  <»ralia  allVclaiida 
est,  sed  dehilo  jndicio,  proiil  (juaelibel  res  [)()slulal,  slalueii- 
diiiii  est.  \'A  plane  in  leviorihns  cansis  proniores  ad  levilalcin 
jndiees  esse,  (lel)enl,  el  in  <>ravi()ril)ns  poenis  severilaleni  le«|:nni 
enni  qnodanj  lem|)eranienlo  l)eni','-nila(is  snhseqni.  Fnria  do- 
ineslica,  si  Icviora  sunt,  j)nl)lice  judicanda  rton  sunt,  nee  ad- 
inillenda  est  linjusniodi  accnsatio,  ul  si  servus  a  doniino  et 
liherlus  a  patrono ,  in  cujus  domo  moratur,  vel  mercenarius 
ab  eo ,  cui  operas  suas  locaverat,  olTeratur  queslioni.  —  Omnia 
commissa  in  patronum ,  palronive  filium ,  patrem,  propinquum, 
n\arituni,  uxores,  ceterasque  necessitudines  gravius  judicanda 
sunt,  quam  in  extraneos;  verumtamen  capite  puniendi  sunt,  aut 
si  dignitalis  respectu  oportuerit  deportandi.  —  Poenae  sunt, 
quae  aut  vitam  adimant,  aut  servitutem  injugant,  aut  civitatem 
aul'erant,  aut  exilium  aut  coercitionem  corporis  contineanl; 
veluti  i'uslium  vcrberatio ,  flagellorum  castigatio  ,  vinculorum 
admolio ,  aut  damnum  cum  infamia ,  aut  dignilatis  alicujus  de- 
positio,  aut  alicujus  actus  prohibitio.  Sed  vita  adimitur,  sicut 
si  daninalur  aliquis  ad  poenam  gladii,  et  talis  gladio  puniri 
debet,  non  secari,  vel  telo,  vel  fustibus,  vel  laqueo  vel  aliquo 
alio  modo.  Unde  nee  liberam  mortis  faculiatem  concedendi 
jus  praesides  habent,  et  multo  magis  nee  veneno  necandi, 
nee  ea  quidem  poena  damnari  aliquem  oportet,  ut  verberibus 
necelur  vel  virgis  interimatur  vel  tormentis  ,  quamvis  multi, 
dum  torquentur,  deficere  solent.  Praesides  solent  aliquos 
damnare,  ut  in  vinculis  perpeluis  eontineanlur,  sed  eos  faeere 
non  oportet;  nam  hujusmodi  poenae  interdietae  sunt.  Carcer 
enim  ad  continendos  bomines,  non  ad  puniendos  haben"  debet. 
Capitalium  quoque  poenarum  fere  isti  gradus  sunt,  et 
summum  supplicium  esse  videtur  ad  fuream  damnatio;  item  vivi 
crematio ,  quae  quamquam  summi  supplieii  appellatione  merito 
contineatur,  tamen  eo,  quod  postea  id  genus  poenae  adinven- 
tum  est,  posterius  primo  visa  est ;  item  capitis  amputatio,  deinde 
proxima  morti  poena  metalli  coercitio  id  est  scrvitus ,  postea  in 
insulam  deportatio ,  quae  inducit  amissionem  civitatis.  Ceterae 
poenae  ad  existimaliouem  licet  non  ad  capitis  periculum  pertinent, 
veluti  relegatio   ad  lempus    vel    in    perpetuum    in    insulam,    vel 


^5( 

cum  in  opus  publicum  quis  datur  ad  tempus,  vel  cum  fustium 
iclui  subjicitur  et  haec  iufamanl.  Sed  non  omnes  fustibus  cedi 
solent,  sed  hü  solum,  qui  liberi  sunt  et  quidani  magis  tenues 
homines;  honestiores  vero  fustibus  non  ceduntur,  servi  vero 
flagellis  afficiunlur.  Sunt  enim  poenae  rotatio,  per  plateas 
lapsatio ,  cum  fustibus  perforatio ,  et  vivorum  tumulalio ,  et 
in  aquis  submersio.  Judex  adulterii  ante  oculos  habere  debet 
et  inquirere,  an  maritus  pudice  vivens  mulieri  suae  bonos  mores 
colendi  auctor  fuerit,  Iniquum  enim  videtur  esse,  ut  pudicitiam 
ab  uxore  vir  exigat,  quam  ipse  non  exhibebat  committendo, 
scilicet  lenocinium,  quae  res  etiam  virum  damnare  potest,  nisi  rem 
ob  compensalionem  mutui  criminis  in  utrosque  velint  communi- 
care.  Item  in  illa  uxore  potest  maritus  adulterium  accusare, 
quae  prius  etiam  fuit  meretrix:  quamvis  si  vidua  vel  vulgaris 
esset  impune  in  eam  stuprum  committeretur.  Qui  publica  m 
pecu  niam  delatam  in  usum  aliquem  refinuit  nee  in  eundem  usum 
consumserit,  interdictione  ignis  et  aquae  punitur,  hoc  est, 
deportatur,  et  ita  bona  amittit.  Et  similiter  punitur  ille,  apud 
quem  ex  locatione,  emtione  vel  alia  ratione  pecunia  publica 
resedit.  Qui  dolo  nialo  consilio  vel  opera  procurant,  ut  armati 
homines  cum  telis  et  lapidibus  in  urbe  conveniant,  qui  seditio- 
nes  et  tumultus  excitant  contra  rectores  civitatis,  crimine 
majestatis  tenentur.  Similiter  qui  pecuniam  pubÜcam  aut 
sacram  furantur,  crimine  sacrilegii  tenentur,  et  sunt  proxima 
adinvicem  ista  crimina  sacrilegii  et  majestatis,  et  poenam 
eorum  debet  judex,  pro  qualitate  personae  rei,  quoque  conditione 
et  temporis  et  aetatis  et  sexus  vel  severius  vel  clementius 
statuere:  et  scio  multos  ad  beslias  damnasse  sacrilegos,  non 
multos  etimn  vivos  extitisse  \  alios  vero  in  furcam  suspendisse, 
sed  moderanda  ea  poena  est  usque  ad  bestialitatem  eorum,  qui 
manu  facta  templa  elfregerunt.  Qui  hominem  occidit,  si  non 
occidendi  animo  hoc  commissi* ,  absolvi  posse,  et  qui  ho- 
minem non  occidit,  sed  vulneravit  ut  occideretur,  pro  homi- 
cida  damnari  posse  lex  dicit.  Non  enim  casu  sed  magis  ex 
voluntate  homicidium  est  pensandum.  Item  qui  stuprum  sibi  vel 
suis  per  vim  inferentem  occidit,  dimittendus  est.  Filium  inaudi- 
tum  et  pro  commisso  non  accusatum  pater  occidere  non 
potest,  sed  accusare  debet  eum  apud  judicem  competentcm. 
Qui  venenum  necandi  hominis  causa  fecerit,  vendiderit  vel  ha- 
buerit,  vel  qui  publice  mala  medicamenta  vendiderit,  poenam 
mortis  meretur. 

Item  qui  novum  vecligal  instituerint  ex  senatus  consulto 


in   <|iiii(ini|)tMin   (l;)inti:uiliir,    vi   jti(liciiiin    lulü    siinililer    »dverstis 
eormu   lieredoin   cMTccUir. 

Si  mulicr  viseeribiis  suis  vini  inttilit,  ut  uborlivurn  fuc-ial, 
cxtilnhit. 

1 1  e  m  si  fiirom  nocliirnuiu  qnis  occidcTit,  ila  iiiipiinis  eril, 
si   inirtcrt'   t'i   sine   pcriiiilo   suo   iioii   ()()liiit. 

Item   in   riuilt'liciis   voluiitsis   sperlntiir,   nnii   exitiis. 

Item  nihil  iriterest,  occidiil  (|iiis,  (in  caustini  mortis 
priK'bcat.  —  (juod  ab  aliquo  poenae  nomine  exaclnm  e»t,  id 
eidcm  rcslitucre  nemo  cogilur.  Si  mulier  iilium  vel  iiliani 
occiderit,  poena  parrieidii  moriatur. 

536.  De  poena  occisionis  prolis;  (licet  poena, 
quam  praesens  continet  sententia,  opere  non 
fuerit  complcla,  tarnen  juratiad  perpetuam  fulu- 
rorummemoriam  ipsam  scribiel  notarijusserunt*). 
(If.  129^  D.  119".  1.)  Cum  in  Antiqua  Brunn a  mulier 
infanlem,  quem  genuerat,  in  Swarczavia  submersisset  et 
eadem  causa,  qualiter  dicta  mulier  esset  punienda,  quia  statim 
post  necem  infanlis  submersus  cum  malre,  quasi  in  actu  sub- 
mersionis  rapta  fuit  invenlus,  ad  consiliuni  civitatis  esset  de- 
voluta,  jurali  praesenlis  et  anni  praeterili  numero  viginliqualuor 
de  dicta  poena  diversimode  sunt  locuti.  Dicebant  enim  quidam, 
cum  quibus  concordabant  jurali  ad  Judicium  Antiquae  ßrun- 
nae  spectantes:  quod  ipsa  mulier  non  esset  aliqualiter  punienda 
ex  CO,  quod,  cum  infantem  genuisset  et  proprium  jus  in  eum 
habuisset,  ipsum  perimere  potuit  et  necare ;  quilibet  enim  in 
re  sua,  quod  ei  placet,  facere  polest.  Alii  autem  dicebant: 
quod  judicio  spirituali  esset  punienda,  quia  sicut  conlraclio  et 
solutio  malrimonii,  sie  et  prolis  peremtio  ad  forum  ecclesias- 
ticum  speclaret.  Unde  mulier  confitendo  reatum  suum  a  con- 
fessore  auctoritatem  habente  poenilentiam  deberet  consequi  sa- 
lularem.  Ultimi  vero  dicebant,  quod  talis  mulier  diabolica  pro 
delicto  tarn  maximo  ac  gravissimo,  plus  quam  simplex  homicida, 
poena  esset  asperrima  crucianda,  et  sicut  ipsa  mortem  pueri  sui 
raram  et  insolilam  ex  maliliosa  induslria  procurasset,  sie  ex 
parte  judicii  rara  et  inconsueta  poena  esset  excogitanda,  quod 
plusquam  mortificalrix  punirelur:  cum  illud,  quod  concepit  et 
peperit,  et  quod  partem  ejus  substantiae  qnodammodo  in  se 
habuit,  perimere  praesumsisset.  Dictis  igilur  tribus  viis, 
ut  praemissum  est  proposilis  omnes  simul   jurati    in    hoc    con- 


')  Dieser  richtige  Beisatz  fehlt  in  K.  und  C. 


253 

senserunt,  quod  vi  den  dum  esset,  ante  absolutionem 
vel  condemnationeni  mulieris,  utrum  tempore 
submersionis  et  ante  et  post  ratione  privata,  vel 
rationis  compos  fuisset,  vel  adhuc  esset.  Et  si 
judicio  phisicorum  et  sapientum,  qui  hoc  investigare  sciunt, 
inventa  fuerit  ejus  vesania  vel  menlis  alienatio,  tunc  indebite  puni- 
relur;  dicunt  enim  leges:  Si  sciens  et  prudens  deliquit,  pu- 
nitur,  secus  autem,  si  imprudens  et  nesciens.  Item  lex  dicit 
furiosi  nulla  est  voluntas,  unde  habetur  pro  absente.  Sed  omne 
deliclum  est  voluntarium ;  et  si  non  est  voluntarium,  non  pu- 
nitur.  Item  alia  lex  dicit,  quicquid  calore  iracundiae  vel 
fit  vel  dicitur,  non  prius  ratum  est,  quam  si  ex  perseverantia 
apparuerit,  indicium  animi  fuisse.  Et  quod  dicitur  de  calore 
iracundiae,  hoc  idem  intelligatur  de  calore  in  furore.  Item 
lex  dicit,  infans  vel  furiosus ,  si  hominem  occidit,  lege  Cor- 
nelia non  tenetur;  cum  alterum  innocentia  consilii  tueatur, 
alterum  facti  infilicitas  excuset.  Si  autem  sanae  mentis  fuerit, 
tunc  erit  puniendus  gravius,  quam  simplex  homicida.  Quia 
dicunt  leges:  Omnia  commissa  in  palronum,  palronive 
filium ,  patrem ,  propinquum ,  maritum ,  uxorem ,  cfeterasque 
necessiludines,  gravius  judicanda  sunt,  quam  in  extran^os. 
Nota  tarnen,  quod  poena  dictae  mulieris  etiam  in  legibus  sub 
his  verbis  est  specialiter  expressa:  „Si  superiores  vel  inferio- 
res, vel  coUaterales,  ut  fratres ,  sobrini,  patrueles  et  proximio- 
res  eis,  item  uxor,  nurus,  gener,  vitricus,  praevignus,  socer 
et  etiam  patruus  parentis  aut  filii,  affinitatis  ejus  aliquem  ausus 
fuerit  necare,  aut  ille,  cujus  dolo  malo  id  factum  est,  vel  con- 
scius  criminis  extitit,  licet  extraneus  sit,  poena  parricidii  puni- 
tur,  et  neque  gladio  neque  ignibus,  neque  uUa  alia  poena 
solenni  subjiciatur,  sed  ad  effusionem  sanguinis  verberalur, 
coreo  cocto  insitus  cum  cane  et  gallo  galinaceo,  et  vipera  et 
simia  et  inter  ferales  angustias  comprehensus ,  secundum  quod 
regionis  qualilas  tulerit,  vel  in  vicinum  mare  vel  in  amnem 
projiciatur,  ut  omnium  elementorum  usu  vivus  carere  incipiat, 
et  ei  coelum  superstiti  terra  mortuo  auferatur.  Et  si  quis 
autem  alias  cognatione  vel  affinitate  conjunctas  personas  neca- 
verit,  poenam  homicidii  sustinebit. 

Et  quid  dixerunt  primi  jurati,  quod  mulier  non  esset 
punienda,  quia  ejus  fuerit  puer,  et  qualibet  de  re  sua  facere 
possit,  quid  ei  placet,  non  est  consulte  dictum,  quia  nemo  ex 
suo  delicto  conditionem  suam  meliorem  facere  potuit.  Unde 
delinquentes  constat  deteriorare  conditionem  suam,  quia  patiun- 


:^54 

tnr  pocMias  i-orponirn  cl  rcnini.  Illo  clinm  iiou  tsl  mclioris 
(oiidilioiiis ,  (|iii  donat  illicilc ,  (|iiia  doiiaiido  dclinqiiil.  (liid(; 
Ol  li'fjcs ,  licet  conccdanl,  uliqucm  rebus  suis  propriis  Uli, 
tarnen  iiüii  concedunl  al)uti. 

Dictum  cliain  secuiidnin,  scilicet  quod  inulier  dche- 
ret  realum  conlili'ri  cl  spiriliuililcr  ahsolvi,  jxx'iiilciilia  sibi  iii- 
juncla,  non  est  consonum  juri  civili.  Cum  lex  poenam  diclae 
niiilii'ris  cxpresse  scrihat  ul  sn|)ra :  non  obstanle  eliam ,  quod 
nocalii)  sohoiis  sicul  et  nialrinioniiim,  si  ad  ronim  ecclesiaslicum 
lauliim  speclarent,  adliuc  poena  necalioiiis  esset  letalis.  Im- 
perator enim,  sicut  in  niullis  Icj^üxis  palet,  intro- 
nu'llit  sc  de  sj)iritua!ibus  propler  lioc,  ul  excedentibiis  in  s|)iri- 
lualibus  poenas  eliam  imponal  temporales.  Dicta  enim  senlenlia 
obtinet  ideo,  quod  alibi  scribilur  in  legibus.  Si  mulier  ante 
quadraoesinuim  diem,  postquam  concipil  aborsum,  procuraverit, 
est  exiiio  relcganda  ^  postquam  aulcm  foelus  animatus  est,  si 
hoc  fecerit,  secundum  legem  Moysi  punitur  ut  homicida.  Et 
si  poena  legalis  praescripta  fortassishis  in  par- 
tibus  non  est  usitata,  recurras  ad  poenam  statim 
in  scquenti  sententia  subscriptam. 

537.  De  poena  mulieris  proprium  puerum 
judaeis  ven dentis.  (H.  131.  D.  120.  1.)  Nefanda 
niulier  assumla  sibi  socia  cuidam  antiquo  judaeo  Brun- 
nensi  Osel  nomine  infanlem,  uteri  sui  crinibus  et  facie  subruf- 
fum ,  pro  sex  marcis  grossorum  venalem  exposuit.  Judaeus 
vero,  quasi  gavisum  fingens  se  et  continuo  tres  marcas  mulie- 
ribus  exbibens,  cum  superhabenda  deliberatione  emtionis  infanlis 
cum  cpiscopo  et  suis  senioribus  terminum  eis  sicut  die  crastina 
hora  diluculi  ad  cellarium  quoddam  cum  infante  veniendi  assi- 
gnasset  judicem  suum  cum  duobus  juratis  occulte  factum  eis 
exponens  ad  ideni  cellarium  invilavit.  Qui  postquam  mulieres 
venissent,  et  forum  in  eorum  praesentia  pro  tribus  cum  di- 
midia  marcis  infanlem  jam  judaeis  Iradendo  finaliter  conslituisset, 
ipsas  capi  mandantes  casum  in  pleno  consilio  juratis  proposue- 
runt.  Qui  advertentes,  quod  in  tam  magno  maleficio  volunlas 
merito  reputatur  pro  facto,  et  quod,  qui  sibi  et  sui  corporis 
parti  malus  est,  nulli  bonus  censendus  est,  et  quod  faciens  et 
consentiens  pari  poena  plectendus  est,  ambas  dictas  mulieres 
mortis  dignas  supplicio  diffmiliva  lala  sententia  condemnarunt. 
Füll  ergo  mater  infantis  viva  humata  et  secunda,  quia  praegnans 
erat  et  gravida,  exoculata. 


i 


öo5 

538.  De  poena  mulicris  mortem  marili  procu- 
rantis.  (IL  131\D.  123^  3.)  Judex  et  jurati  de  Broda  Un- 
garicali  scripsenint  sie:  Experti  sumus,  quod  miilier  de  jussu 
suo  et  facto  et  consilio ,  una  cum  auxilio  ancillae  suae,  ma- 
ritum  proprium  XXI  vulneribus  vulneratum  mortificari  in  suo 
cellario  procuravit,  nee  aliquam  praetendunt  excusationem, 
quam  possint  se  salvare,  vel  suam  innocentiam  demonstrare. 
Quaeritur  ergo,  qua  poe*ia  mori  debeant  pro  crimine  tarn 
neftindo.  Quibus  responsum  fuit ,  quod  poena  rotali  pu- 
niri  debent.  Si  enim  vir  tarn  grande  scelus  perpetrasset,  primo 
equo  in  caudam  ligatus  per  vicos  et  plateas  deberet  trabi, 
et  tandem  rotari.  Quia  vero  in  tractu  tali  pudenda  detegun- 
tur  honestati  sexus  muliebris  in  hoc  parcitur,  et  tantum  poena 
rotali  punitur. 

539.  De  poena  ex  proposito  alium  mutilantis. 
(H.  131.  D.  123''.  4.)  In  Pisencz  juvenis  quidam,  cum 
puellam  sibi  desponsari  rogasset  a  patre  puellae,  responsum 
accepit,  quia  pro  nunc  filiam  suam  desponsare  non  possit,  ex 
eo ,  quod  lapsus  in  facultatibus  nuptiarum  insignia  sibi  procu- 
rare  non  valeret,  processu  vero  temporis,  si  prosperiores  ha- 
beret  successus,  libenter  super  eadem  desponsatione  cum  suis 
cogitari  vellet  amicis.  Quo  audito  juvenis  vesano  vel  magis 
diabolico  ductus  spiritu ,  puellam  de  corea ,  manu  violenta  et 
cum  cultello  nasum  cum  maxilia  media  abscindens  eidem,  ipsam 
insuper  per  crines  ad  terram  projiciens,  tribus  vulneribus, 
quorum  quodlibet  palmae  continet  longitudinem ,  vulneravit. 
Praedicta  scabini  et  plures  homines  ad  coream  stanles  viderunt 
et  in  ipsum  sunt  more  consueto  districte  de  hoc  interrogati, 
tacta  cruce  coram  judicio  sunt  conquesli  ,  quia  prius  dixit 
coram  scabinis  et  aliis  fidedignis  hominibus .  Ex  quo  tu  me 
ducere  non  vis,  omnibus  viris  te  faciam  despectam ;  et  de  hoc 
similiter  per  testes  est  convictus.  Quaesitum  est  ergo  de  poena 
etc.  Super  quo  rescriptum  est  in  sententia  diffinitiva.  Cum 
crescente  delicto  crescere  debeat  et  poena,  cum  etiam  plura 
delicta  secundum  juris  formam  pluribus  vindictis  debeant  judi- 
cari ,  quod  dictus  malus  homo ,  de  quo  Hobis  scripsistis ,  se- 
cundum maleficia ,  quae  fecit  mortificator  merito  reputatur  ,  et 
hoc  non  solum  ex  facto,  quod  perpetravil,  sed  ex  animo 
malignandi  et  mente  ac  intentione  corrupta ,  quam  habuit, 
quin  violenta  et  armata  manu  puellam  invasit.  Quicunque  enim 
ex  proposito  et  animo  deliberato  alium  invadit,  licet  etiam  non 
occidat,  tarnen  si  solum  vulneret,  secundum  malam  ejus  volun- 


tnlem  ,  (juain  liabuit,  iit  mortincator  punilur.  Debet  vr^ro 
tliclus  liomo  ,  cauda  eqiii  alli^ari  et  per  diversas  plaleas  tralii, 
hiiuinde  et  interim  voce  praeconia  debenl  excessus  sui  piiMi- 
rrari,  postea  veno  super  fossam  ad  lioc  l'aclam  debet  poni ,  et 
siiigula  ejus  meinbra  cum  rola  conculi  et  landcm  super  rolarn 
in  alluni  exlcudi ,  quod  sie  vidente  populo  inoriatur.  Et  quod 
dictum  est,  in  senlentia  de  morlificalione  et  mente  corrupta 
oblinet,  quod  secunduui  leges  in  malefuiis  polius  voluntas  et 
efl'eclus  inspicitur,  quam  delectus.  El  pro  isla  maleria  recurre 
supra  ad  titulos  de  emendis  et  infra  ad  lilulos  de  vulneribus 
et  tormeulis. 

540.  Poe n am  corp oralem  pro  maleficiis  illa- 
l  u  m  c  0  n  s  e  q  u  i  t  u  r  a  m  i  s  s  i  o  civitatis.  (H.  131''.  D. 
49.  4.  B.  47.  C.  36».  D.  124«.  1.  K.  203^)  Ab  anliquo 
consuetum  est,  quod  quicumque  pro  maleflciis  flagellalur,  niem- 
bris  mutilatur,  vel  aliter  secundum  justiliam  corpore  vitiatür, 
illi  civitas  est  interdicta,  nee  de  cetero  est  ejus  sibi  introitus 
concedendus. 

541.  De  poena  illius,  qui  minis  prociden- 
tibus  occulte  homicidium  facere  machinantur. 
(H.  13P.  D  120^)  Accidit  (bic  in  Brunna)  quod  quidam 
babens  concubinam  alteri  bono  homini  pro  eo  tanlum,  quod 
eandem  concubinam  longe  anlequam  usurpasset,  sibi  ea  carna- 
liter  et  solutus  cognoverat,  latens  odium  inimiciliasque  letliales 
occulto  pectore  gessit.  Et  tandem  in  via,  qua  ecclesiam  fre- 
quenlari  consueverat,  ipsum  animo  necandi  armis  prohibilis, 
scilicet  cultello  longo,  misericors  diclo,  bina  vice  invasit,  ita, 
quod  vir  per  visitantes  domum  dei  hoc  idem  facere  impedilus 
fuit  et  postea  ilerum  mullis  comminationibus  periculum  vitae 
poscentibus  promissis  in  alio  loco ,  in  quo  latebat,  item  male- 
ficus  occidendi  animo  in  ipsum  prorumpens  et  nisi  dictum  cul- 
tellum  cilius  sua  defensione  avertisset ,  vita  ipsum  exuisset. 
Cumque  idem  invasor  per  famulos  judicis  in  fuga  prensus  cap- 
livitati  traderetur,  ipse  audientibus  juratis  nullam  aliam  pro  se 
allegans  causam ,  nisi  illam,  quae  de  concubina  superius  lacta 
est ,  de  proscriplis  nequiciis  ac  minis  publice  recognovit. 
Quaesitum  ergo  fuit,  qua  poena  talis  insidiator 
deberet  puniri.  Super  quo  casu  jurati  occultas  inimicitias, 
quas  ad  effectum  idem  deducere  non  potuit,  non  ex  vehemenlia 
vel  ex  furore  mentis,  sed  ex  malo  proposilo  praecessisse  pon- 
derantcs  sentenliaverant ,  quod  diclo  insidiatori ,  ut  de  cetero 
invasus    ab   ipso  remaneat,  tolus  et  illaesus    ejus    oculi    essent 


•4o7 

eruendi.  Et  sorliMir  vim  isla  sententia  ex  eo ,  quia  ignota 
inimicitia  vix  vel  nunquam  caveri  polest,  cognita  autem  bene 
caveri  potest. 

542.  De  poena  falsarii  literarum.  (H.  132.  D. 
120''.)Cives  de  Broda  Uiigaricali  scripserunt  sie:  Coiiligit, 
quod  quaedam  matroiia  post  obitum  mariti  sui  per  suos  pueros  pro 
rebus  et  heredilate  impugnata  in  nostra  constituta  praesentia 
nobis  suum  defectum  proposuit,  cum  querela  affirmans  propter 
consolationes  cujusdam  civis,  quod  vellet  suam  justiliam 
per  sigillum  civitatis  et  literam  demoüstrare,  quam 
ob  hoc  factum  induciavimus,  quae  minime  suam  juslitiam  osten- 
dere  potuit,  ut  promisit. 

Inier  cefera  conligit,  quod  ex  ediclo  illustris  priiicipis 
Marchionis  seplem  civilates  debebant  obligari.  Nos  autem  ma- 
turo  consilio  duos  de  nostris  civibus  cum  sigillo  civitatis  mem- 
branae  appenso  Pragam  traiismisimus,  quod  secundum  volun- 
tatem  et  desiderium  domini  noslri  praedicti  debcret  ingrossari. 
Nimia  autem  dilalione  facta  propter  expensarum  difiicullatem 
cives  de  praedictis  civitatibus  unum  de  duobos  remiserunt  et 
similiter  unus  de  nostris  revenit,  qui  se  justum  in  omnibus  ne- 
gotiis  sibi  commissis  et  fidelem  demonstravit.  Alter  autem 
remanens  membranam  cum  sigillo  servavit,  scriptorem  conve- 
niens  aliunde  falsam  literam  sibi  fieri  et  scribi  fecit  nostrae 
civitatis  sub  sigillo.  Tandem  talis  civis  reveniens  ad  praedictam 
matronam  talia  verba  movit,  quod  indubitanter  scire  deberet, 
quia  sicut  promisit  literam  fieri  sibi ,  hanc  in  promptu  jam 
haberet.  Paupercula  vero  confidens  de  suis  verbis  sperabat, 
se  posse  suam  justiliam  lucide  probare,  quae  nee  potuit,  nee 
adhuc  lilerae  copia   nobis  dalur. 

Petimus  ergo  quibus  emendis  talis  civis  per  judicem 
sil  occupandus,  vel  quaii  judicio,  cum  talem  mulierem  ad  talia 
scandala  duxerit,  a  nobis  cum  jam  sit  profugus ,  debeat  judi- 
cari.  Similiter  de  domina ,  quae  voluit  salvari  per  literas, 
et  non  potuit,  quibus  emendis  per  judicem  vel  per  nos  debeat 
occupari.  Quibus  responsum  fuit  sie,  quod  malrona, 
quae  literas ,  per  quas  suam  justiliam  se  velle  demonstrare 
obligaverat,  non  exhibuit  in  causa,  quam  pueri  sui  sibi  move- 
ranl ,  succubuit  ipso  jure.  Vester  vero  concivis,  qui  membra- 
nam sigillo  vestrae  civitatis  sigillatam  alio  Icnore,  quam  ipsi 
scribi  feceralis ,  ut  dicilis  falsificavit,  si  pro  excessu  tam  gravi 
caplus  et  conviclus  fuissel,  incendio  tradi  sine  gratia  debuis- 
set,  quia  vero  profugus  factus  est,    ut   vestrae  dicunt    lilerae, 

17 


258 

|)i'(»  \ili«»  (am  (Ictcsliindo,  (|iiciiiliiiM  ixl  iicrsoiiiitii  siinni  pcriuliiu 
(laiiiiiiiiKliis  osl  |)r()S(  ri|)li(>ne;  dv.  rcitiis  vcro  suis,  (|iius  r(-li(|iiit, 
Iciiia  pars  judici ,  lorlia  lil)eris  cl  lixori,  cl  lerliu  uclori, 
cujus  vitctn  in  hoc  l'aclo  ^vvi[  cl  liahcl,  civilas  sccunduiii 
juris  loiinarn  ccilcrc  dchcl.  Kl  rcducilur  liacc  scnlculia  ad 
tiluluni  juriuui  ()i*i<;inaliuni  suhscriploruin  de  proscriplionc.  Kl 
quaiido  exccdeiis  lanluiu  puiiialur  in  honis,  vel  in  persona 
lanluin,  vci  in  ulrocpie,  quaere  in  line  scnlcnliae  stalini  sub- 
scriplae. 

543.  De  poena  Falsarii  dcnariorum  et  mo- 
nelae.  (11.132''.  D.  121''.  1.)  Civcs  de  H  a  d  i  scIi  scripserunt 
sie:  Quidam  nobis  concivis  ,  cum  suis  mercibus  ivil  ü  n  {La- 
riam,  ubi  cum  falsis  denariis  Tuit  caplus,  a  (pia  caplivilale 
cum  pecunia  se  absohil.  Judex  vero  nosler  flilt  liabere  jus 
ad  bona  sua  in  Kadisch.  0"«'^sivit  i^ilur  praefalus  olim 
nosler  concivis  per  lileias,  (pias  de  Ungaria  nobis  scri|)sil : 
ex  quo  corpus  suum  a  judice,  sub  quo  excessit,  semel  redemit, 
utrum  secundario  a  judice  de  Radis  ch,  sub  quo  non  excessit, 
redimere  debeat  ipso  jure.  Super  quo  sententiatum  fuit. 
Cum  pro  excessu  lam  gravi,  sicut  est  falsitas  denariorum,  pro 
qua  non  uni  loco,  sed  quodammodo  pluribus  damnum  infertur, 
homo  in  persona  et  rebus  sit  damiiandus,  non  obstante ,  quod 
talis  in  Ungaria  vilam  suam  salvavit,  pecunia  adhuc  bona, 
quae  reliquit  in  Radisch,  confiscanda  sunt  per  istum  modum, 
quod  tertia  pars  cedit  judici  et  terlia  pars  civitati  in  Radisch, 
in  qua  domicilium  habuit;  et  quia  judex  vicem  actoris  supplet, 
in  hoc  casu  tertia  remanebit  uxori  et  liberis.  Unde  con- 
siderandum  est,  quod  judex,  quandoque  habet  jurisdictio- 
nem  ad  res  tanlum ,  sicut  cum  pax  per  ipsum  indicta  violatur 
verbis;  quandoque  autem  ad  personam  tanlum  ,  sicut  cum 
eadem  pax  violalur  faclis,  quandoque  aulem  ad  utrumque,  sicut 
in  nota  falsariae  in  crimine  laesae  majestatis ,  vel  in  alio  con- 
simili  reatu. 

544.  üe  poena  subtrahentis  sacramentum 
eucharistiae.  (H.  133^  D.  121*'.  1.)  Duo  scolares 
sacramentum  allaris,  videlicet  quatuor  hoslias  consecralas  in 
Modricz  de  parochia  furtive  in  capsa  seu  pixide  deaurata, 
receperunt.  Et  cum  dictum  sacramentum  judaeis  Brun- 
nensibus  ad  vendendum  portassent,  judaei  perterriti  misso 
secrete  pro  suo  judice  eosdem  capi  procurarunt.  Quaerifur 
ergo,  qua  poena  sint  percellendi  pro  scelere  lam  immenso.  E  t 
respondetur    in    sententia    diffinitiva,    quod    in    hoc 


^59 

casu  voluntas  venditionis  gravior  est  juclicanda ,  quam  actus 
furti.  Unde  dicti  malefici  polius  tamquam  heretici  in  favorem 
fidei  igni  sunt  tradendi ,  quam  sicut  fures  poena  patibuli  tor- 
mentandi. 

545.  De  poena  sacrilegii.  (H.  133^  D.  121''.  2.) 
Sententiatum  est  civibus  in  Wissaw,  quod  licet  fures  in- 
differenter suspendio  tradantur,  quicumque  tamen  sacrilegium 
commiserit  et  ornamenta  ecclesiastica  subtraxerit,  rotali  poena 
debet  mori. 

546.  De  poena  falsorum  taxillorum  (ibidem).  Sen- 
tentiatum est  juratis  de  Huleyn,  quod  quicunque  trium  virorum 
vel  unius  scabini  testimonio  convictus  fuerit,  quod  falsos  tasse- 
res  ad  ludum  concesserit  vel  cum  eis  luserit,  pollice  muliielur. 

547.  Depoena  traditoris  filii.  (ibidem)  Ad  petitionem 
juratorum  de  Geyaw  sententiatum  est,  quod  quicunque  alteri 
fiiium  vel  filiam  parvulam  educendo  jjeduxerit  et  ad  venden- 
dum  tradidit ,  rotali  sententiae  subjacebit. 

548.  De  poena  falsificationis  claves.  (H.133''.  D. 
122".  1.)  Civibus  de  Wissaw  sententiatum  est,  si  aliquis  faber, 
filio,  filiae,  vel  alicui  de  familia  alicujus,  vel  alteri  cuique  fal- 
sas  claves  fecerit ,  et  mettertius  de  hoc  convictus  fuerit ,  ma- 
num  perdat^  potest  tamen,  si  excusare  se  voluerit ,  in  cruce 
mettertius  se  purgare. 

549.  De  poena  furti,  apud  aliquem  inventi. 
(H.  133*^.  D.  122^  2.)  Ad  extirpandum  de  bonorum  medio 
fautores ,  receptores  et  conservatores  maleficorum ,  qui  cum 
eisdem  pari  puniendi  sunt  poena ,  pro  sententia  diffinitiva 
sententiatum  est  a  consulibus  civitatis  ab  antiquo:  quod 
apud  quemcumque  equus,  vacca,  porcus,  vestimenta  vel  aliae  res 
in  civitate  amissae  seu  subtractae ,  inventae  fuerint ,  si  tafis 
mettertius  probaverit,  se  in  foro  res  hujusmodi  emisse,  vitam 
suam  salvabit.  Si  autem  in  testimonio  defecerit,  suspendio 
peribit. 

550.  De  poena  furtive  mactantis  pecora. 
(H.  133^  D.  l'^2^  3.)  Sententiatum  est  etiam  ab  antiquo. 
Si  aliquis  accusatus  fuerit,  quod  vaccam ,  bovem ,  porcum, 
ovem  vel  aliud  pecus  furtive  mactaverit,  si  talis  respondendo 
confessus  fuerit,  quod  datorem  suum  monstrabit  et  statuet,  ab- 
solvetur.  Si  vero  negaverit  manu,  tertia  se  expurgabit ,  et  si 
in  juramento  ceciderit,    valorem    pecoris   mactati    actori    solvet. 

551.  De  poena  deficientis  in  testimonio 
furti.    (H.   133^  D.   122".  4.)    Judex  et  jurali  de  Hu  lein 

1  7  '■' 


S(  ripscnint  sie:  (^)iii(liiiii  itdslci'  coiiciNis  Micciini.,  (|iiani  in  toro 
niicrnU  nllrri  vcndidil ,  ii|)ii(l  i|ii(in  poslca  vuciii  siihlrachi  fuil 
iincsUilii :  ii  (|iiii  luni  i|)snii) ,  siiiit  sc  prohaluruin  ()liliu:H\(;rHt 
rorjun  judicio  ,  (lishriirnrc  dchiiil  arrcsliiliono ,  Icsliinoiiiiim 
liahi-ri'  1)011  poliiil.  {)  II  ii  ('  I  i  IM  II  s  vvo;u  (|uoiiiod()  pro  lo  dcbcl 
puniri,  qui  niiiiloiuiniis  i{)siiiii  esse  lideieiii  lioiniiieni  prolcHta- 
nuir.  (jiiil)us  r('8|)oiisuiii  t'iiil  »ic.  Qiiiu  coricivem  vestrum^ 
(|iii  pro  dishriantioiK;  vaccdc  lestirnoniiini  hahci-c;  non  pottiit. 
lidcU'iH  (SSO  lioinincin  proIcsUiiiuiii,  sciitcntiainiis  diriiiiilivc,  <piod 
vacca  nrrestatori  assignala  cl  ptciiiiia,  pro  qua  vaccum  vcndi- 
deral  einlori,  reslilulu  jiidiii  tanliiiii  in  l>X\ll  parvis  dciiariis, 
qiii  sex  grosses  praocnses  taciuiil,  obligaliir  pro  enieiida.  ünde 
qiKiinvis  staliilum  sit,  qiiud  ^  si  aliqnis  pro  inciisalione  t'iirti  in 
probalione  delecerit,  sus|)endio  perihit;  tarnen  judices  et  jurati,  sicut 
li  gislalores  ef  inlerpretalorcs  debent  circa  boc  non  solum  laclum 
et  exccssum,  sed  tliani^irciimslantias,  quae  ciimdem  excessnm 
quandoque  ag-gravant,  el  quandoque  alleviant,  et  etiam  perso- 
nani ,  quandoque  exccdenlem ,  quae  quandoque  est  fideh's  et 
bonae  laniae ,  sicul  in  proposilo,  quandoque  vero  infumis  et 
siispecla  considerare,  et  secunduni  boc  in  judicando  intenlio- 
nem  suam  dirigere.  Casnabler  enim  ipse  judex  vel  unus  jura- 
toriim  vaccani  in  foro  publice  posset  eniere,  pro  qua  tarnen, 
si  jioslea  impeleretur,  nee  testimonium  babere,  nee  venditorem 
staluere  posset,  et  conslat,  quod  pro  eo  suspendio  tradi  non 
deberet.  Unde  etiam  emendae  talium  casualium  excessiium,  qui 
modis  quasi  infinitis  conlingnnt,  in  juribus  originalibus 
delcruiinalae  non  scribunlur;  sed  per  juralos,  apud  quos 
sunt  arl)ilrarie  inspectis  circunistanliis,  et  pcrsonis  nunc  gra- 
vari  nunc  alleviari  possunt ,  pro  iit  conscientia  eorum  luerint 
inslructi. 

552.  De  poena  vallationis  arbitrii,  cui  cedal. 
(H.  134.  D.  122''.  1.)  luislici  de  quadam  vüla  sunt  instructi, 
quod  poena,  qua  vallalur  aliquod  arbilriuni,  cum  solvi  per  vio- 
lalorem  debet  arbitrii ,  in  tres  partes  est  dividenda ,  quaruni 
una  cedit  parti  arbitriiim  servanti ,  et  secunda  arbilris ,  et 
lertia  civilati  in  ejus  usus  convertenda ,  nisi  fortassis  per 
arbitros  de  ejus  solulione  aliter   fuerit  ordinatunn. 

553.  De  poena  reatus  capitalis  in  genere.  (H. 
134  ^.  D.  122^^.  2.)  Ouamvissinipliciteraccusatuspro  bonnicidio,in- 
vasione  donms,  stupro  vel  alioreatu  consimili,  cum  duobus  in  cruce 
se    posset    digitis    expurgare,     tarnen,     si    cadit    in    juraniento, 


«> 


(51 


(lecolhihilur ,   vel    poenaiii    uliaiii    lali    excessui    correspondenlein 
secundmii  juslili«in   susliiiebit. 

554.  Depoena  talioiiisetjudici  seopponeulis. 
(H.  13P.D.  122^  3.)  Cives  de  Gostel  scripseriint  sie:  Tres 
ignoli  viri,  cum  ad  nos  venissent  et  cum  verbis  vituperii  inlias- 
sent,  uniis  eorum  judicem  accedens,  pelivit  alios  duos  capi,  qiiia 
essent  terrae  et  hominibus  nocivi,  et  equos  in  Mo  r  av  i  a  subtruc- 
tos  deducerent  Ungariam  ad  vendendum,  de  quo  vellet  eos 
vincere  testimonio  fide  digno.  Quibus  caplis  cum  judex  peteret 
ab  eo  cautionem  ad  convincendum  eos,  sicut  sponte  facturum 
se  dixerat,  incepit  negare ,  dicens ,  quod  non  promisit,  se 
velle  probare  aliquod  malum  in  eos,  nee  etiam  posset  testibus 
ostendere,  quod  alicujus  criminis  culpabiles  essent;  et  cum 
hoc  evaginato  gladio  irruens  in  judicem  multis  plagis  percus- 
sit  super  eum ,  ita ,  quod  tandem  unum  de  civibus,  qui  judici 
in  auxilium  currerat,  graviter  vubieravit.  Finaliter  vero  supe- 
ratus  cum  duobus  praedictis  sociis  vinculis  ferreis  delinetur. 
Quaerimus  ergo  et  infra.  Quibus  rescriptum  fuit  duo- 
bus primo  captis,  qui  personam  rei  gesseraut,  sie :  Qum  actore 
non  probante  reus  absolvilur,  ideo  j)rimi  duo  capti  per  ter- 
tium  accusati  et  per  lesles  non  convicti  sunt  liberi  demit- 
tendi.  Ultimo  vero  captus ,  qui  locum  actoris  tenet,  duplieiter 
meruit  capitalem,  primo  ex  talione.  Quicumque  enim  volun- 
tarie  dicit,  se  coram  judice  aliquem  velle  per  testes  vincere  de 
crimine ,  de  quo  non  est  confessus  et  in  cujus  actu  non  est 
raptus,  si  in  probatione  succunibit,  obligabitur  ad  talio- 
nem.  Secundo  ex  violentia  et  oppositione  facta  contra  judi- 
cem. Hesislens  enim  judici,  resistit  et  juri.  Unde  talis  exces- 
sus   tamipiam  gravissimus  est,   capitis  sententia   puniendus. 

555.  De  poena  talionis,  qualiter  deficiens 
in  actione  c  r  i  m  i  n  a  1  i  a  d  e  a  m  n  o  n  t  e  n  e  t  u  r.  (H.  1 34''.  D» 
123''.)  Postquam  in  Praczaw  XII  jurati  in  tres  personas  cri- 
minaliter  egissent  illique  juratorum  querimoniam  jnstitialiter  eva- 
sissent  et  ergo  judex  quaesivisset,  ad  quam  poenam  jurati  ex  eo, 
quod  in  accusatioue  subcubuerunt,  tenerentur:  sententiatum  fuit 
difrinitive,quod  ad  nullam.  Necessaria  enim  et  vehemens  praesum- 
tio  merito  debet  judicem  movere,  quod  jurati  non  calumniose, 
sed  justitia  moti  egerunt,  quare  de  poena  talionis  rationabililer 
supportantur.  Unde  praesumtio  in  casu  lali,  quando  de  poena 
talionis  agitur,    maxime  locum   habet. 

55().      De    poena     hominis,    qui    juratos    coram 
judicio    dicit    mehdaces,    in  fidel  es,    injustos.      (H. 


ISd**.  I).  123".  ?.|  üiiidiiiii  in  11 II  lein  judicio  acluato ,  ciii 
judex  cl  \ll  jiiiiili  aiiti(|iii  praesideliaiit,  ciiin  (|iiae(iatn  sentenliu 
contra  nun  lala  essel,  pronipit  conltiniacilcr  in  iiaec  veriia : 
.Inrali  vcro  inenliaiini,  sicnl  inlideles  liomines  et  injusti.  Super 
quo  dirTinituni  luit,  (piod  illc,  (jiii  jiiralos  incMidaces  et  inüdeles 
jioniini's  et  injiistos  dixil,  cum  iiiupia  debct  stutuae  curam 
populü  in  furo  per  clavuni  lerreum  uIVi«»:!,  et  cultellus  in  ma- 
nuMi  sibi  d-ari ,  ita ,  quod  taindiu  statuae  stet  afTixus ,  donec 
per  abscisionem   linquae   se  ipsum   rediuiat   et   a!)S()lvat. 

557.  De  p  o  e  n  a  s  e  r  v  a  n  t  i  s  et  c  o  1 1  i  «i^  e  n  l  i  s  p  r  o  - 
scriptum.  (H.  135.  D.  123".  3.)  0"i  proscriptum  ratione 
furli,  spolii  vel  lurpis  facti  in  domo  sua  scienler  et  voluntarie 
cibaverit  vel  collegerit,  poenae  capitis  subjacebit.  Qui  vero 
proscriptum  ralione  liomicidii,  et  bonesli  facti  servaverit  et 
hospitaverit ,  de  iulroitu  domus  X,  et  de  exilu  similiter  X  talenta 
solvel ,  ut  in  juribus  orig-inalibus  scribilur  sub  rubrica :  de 
proscriptis  vulnerum   circa  linem. 

558.  De  poena  matrimonii  contrahendi.  (H. 
135.  D.  123''.  l.)  Malrimonium  de  futuro  coiUrahcndum  non 
est  poena  bursali  de  jure  vallandum ;  tarnen  si  lioc  de  facto 
coulingat,  discussio  talis  poenae  tamquam  accessorium  matri- 
monii ad  jus  canonicum   dinoscitur  pertinere. 

559.  De  poena,  quae  vulga  riter  d  icit  u  r  „\v  ider- 
red."  (H.  135.  D.  123''.  2.)  Ad  poenam,  quae  vaiialur  promissum 
inter  duas  partes  factum,  judex  nisi  nominatim  sibi  deputclur, 
nihil  habebit,  sed  tantum  illi  parli  solvitur,  cui  promissum  fuerit 
violalum.  Secus  autem  est  in  poena  arbitrii,  ut  supra  invenitur. 

Capituluiii  de  pig^noribiis« 

560.  De  pignoribus  in  genere.  (H.  135.  D.  124^. 
Perseculione  pignoris  ommissa,  debitores  actione  personali  con- 
venire,  creditor  urgeri  non  potest.  Quod  in  summa  debiti  com- 
putabitur  ad  idcm  etiam  id,  quod  propter  possessiones  pignori 
datas,  ad  coilalionem  viarum  muniendarum,  vel  quod  aliud  ob- 
sequium   praestilisset,   creditorem   constiterit. 

561.  In  quibus  casibus  pignus  tacite  contra- 
hitur.  (H.  135.  D.  124"^.)  Res  et  bona  ad  locum  tbelonei  de- 
ducta  sunt  theloneatori  pro  solutione  tributi  in  pigiiore  tacite 
obligata.  Item  quicumque  cum  fisco  contrahit,  seu  olFicia  suo- 
rum  superiorum  convenit,  illius  bona  certum  est  in  pignore 
obligari,  quamvis  haec  specialiler  non  exprimatur. 


^63 

Item  qui  praedia,  agros,  vineas  vel  res  consimiles  dat  pi- 
gnori,   fruclus  rerum  talium  obligari  tacite  reputantur. 

563.  De  pi^noribus  rerum  futurarum.  (H.  135. 
B.  57''.  1.  D.  124''.  1.)  Cum  justum  sit,  voluntates  contra- 
hentum  magis,  quam  verborum  conceptionem  inspicere,  quicum- 
que  res  aliquas  alteri  obligat  in  pignore,  non  solum,  quas 
habet  in  praesenti,  sed  etiam,  quas  habet  in  futuro ,  quamvis 
nominatim  non  exprimat,  dinoscitur  obligasse. 

563.  De  pignoribus  obtinendis.  (H.  135.  A.  49. 
3.  B.  57  \  1.  C.  36.  5.  D.  124''.  2.  K.  203''.  4.)  Qui 
pignus  secundo  loco  accepit,  ita  jus  suum  confirmare  potest, 
si  priori  debitori  pecuniam  solverit,  aut  cum  obtulisset  isque 
accipere  noluisset,  eam  obsignavit  et  deposuit ,  nee  in  usus 
suos  convertit. 

564.  De  pignoribus  1  ectis  ter  ni  o  rum  et  ves- 
tium.  (H.  135.  A.  49.  4.  B.  57 \  3.  C.  36 ^  6.  D„  124''. 
3.  K.  203''.  5.)  Bona  et  antiquitus  approi)ata  consuetudo 
causa  publicae  honestatis  introducla  habet,  quod  lectisternia  et 
vestes  ad  necessitatem  unius  hominis,  si  est  solitarius,  vel  viri 
et  mulieris,  si  sunt  in  matrimonio  pertinentia,  non  recipiuntur 
in  pignore  ratione  debitorum  judicialiter  obtentorum.  Tarnen,  si 
creditor  aeque  miser  est  et  pauper  cum  debitore  vel  indigen- 
tior  eo,  tunc  super  in  pignoratione  praedicta  cum  moderamine 
facienda,  jurati  diligenter  cogitabunt. 

565.  Habens  pignus  debitum  suum  super  ipso 
obtinere  potest.  (H.  135.  A.  49.  5.  B.  57''.  3.  C,  36^ 
7.  D.  124''.  4.  K.  204 ^  1.)  Sentenliatum  est,  quod  posses- 
sor  pignoris  potest  melius  in  cruce  jurando  super  pignore  de- 
bitum suum  obtinere,  quam  pignus  sibi  possit  per  partem  con- 
trariam   deoertari. 

566.  De  pignoribus  hospitibus  obligatis.  (H. 
135.  B.  57\  4.  C.  36*.  7.  D.  124''.  5.  K.  204«.  2.)  Hos- 
pes  dicitur  is,  qui  non  est  terrigenä,  vel  etiam ,  qui  est  sub 
domino  alterius  principis  ;  et  si  talis  obtinet  pecuniam  super 
civem,  et  judex  providet  sibi  de  pignore,  illud  non  ducet  extra 
civitatem,  sed  in  judicio  civitatis  vendet,  nee  obligabit  sub 
usura,  nisi  de  licentia  civis. 

567.  De  pignoribus  ratione  temporis.  (H.  135**. 
A.  49.  7.  B.  57''.  5.  C.  36  ^  9.  D.  124''.  6.  K.  204^  3.) 
Sententiatum  est,  quicumque  heereditatem  vel  pignus  aliquod 
sibi  probaverit,  prius   esse   obligatum,    ille   prius   suum    debitum 


•^«4 

percipicl  pignore  de  exicin ;  dicil  t'iiim  ri'giilu  juris :  Qui  prior 
est   Irmpori",   |»()li()r   csl  jure. 

r>().S.  I)  ('  p  i  «r  n  ()  r  i  I)  u  s  v  v  c  I  e  s  ia s  l  i  c  i s.  (H.  1 ;{')''.  15.  57  ''. 
C.  'M'y.  l).  I21''.  7.  K.  205".  4.)  Slululuiu  est  ob  uuli(pio, 
(juod  nullus  iiislilor,  uicriitUtr,  ({luix),  vel  tilius  arlilex  oriiii- 
nu'ul«  ecciesiiislica  pro  pi^iiorc,  uisi  sul)  cerlo  (cslinioiiio  re- 
lipiut.  ('(»nlrariuui  vero  ItKiciis,  (iinluiu  solvcl  pro  emenda, 
quituUuu    res   valuerif,   (juae   sihi    lucril    oblij^nla. 

5G9.  Q  u  0  d  0  I  i  q  u  a  sunt  |)  i  j,»^  ii  o  r  a,  (|  u  a  e  n  o  n  o  p  o  r- 
let  corani  t  r  il)  us  j  u  d  i  c  iis  p  u  I)  I  i  ca  r  i.  (II.  1  30.  A,  49.  9. 
B.  57^  7.  C.  36".  lt.  D.  124^  8.  K.  204».  5.)  Licet  pi^rnus 
pro  l'ertoue  el  supra  per  judieem  aelori  dalum  coram  Irihus 
judiciis  (lel)eat  publicari ,  tarnen  juralis  de  C  r  u  u>  1  a  w  seuleii- 
lialum  est,  (piod  si  piguus  tale  fueril,  res,  quae  ahsque  damno 
ac  sui  ipsius  deslruelione ,  per  teinj)us  Iriuui  judicioruni,  sci- 
ücet  VI  seplimanas  servari  non  possunl,  eujusmodi  sunt  ear- 
nes  aesluali  tempore  maclatae,  seu  panis  eodein»  tempore  re- 
cenler  pistalus,  vel  vinum  ad  suinmam  uiaturitalcm  pervenlum, 
vel  aliqtiid  Tstis  eonsimile,  illud  pignus  per  aclorem  eodem  die, 
quo  sibi  per  judieem  assignalum  fuerit,  vendi  seu  aliler  in  de- 
narios  converli  poterit  ipso  jure.  Majus  enim  luerum  bujus- 
modi  subita  vendilio,  quam  ejus  longa  prolraclio  domino  pi- 
gnoris   generubit. 

570.  De  p i g  n  0  r  i b  u  s  et  d  a  m  n  i  s  e  o  r  u  m  nomine 
solvendis  et  fructibus  pe  r  ci  pi  en  d  i  s,  (H.  136.  A  49. 
10.  B.  bS\  I.e.  36M  D.  125^  1.  K.  204«.  6.)  Qu^mvis  de- 
bitor  promisit,  eredilori  debilum  certo  termino  solvere  sub 
poena  damni ,  tarnen,  si  solulione  neglecta  agrnm  sibi  obligat, 
cujus  segeles  melit,  vel  vineam ,  cujus  vinum  colligil,  quamdiu 
creditor  tale  pignus  ,  vel  aliud,  cujus  fructus  percepit ,  tenet, 
non  polest  de  jure  debilori  damnum  compulare,  nee  ipsum  ad 
damnorum   compellere  recompensam. 

571.  De  pignoribus  per  priores  vel  posterio- 
res er  e  dito  res  ob  t  i  n  en  di  s.  (H.  136.  D.  125^  2.)  Qui- 
dam  in  Hainrichs  oblinuit  coram  judicio  in  debilerem  suum 
VII  florenos.  Et  cum  judex  ab  eo  quaereret .  si  sciret  aliquas 
rt  s  debiloris,  in  quibus  sibi  de  pignore  providerel,  respondel : 
quia  in  braxatorio  sciret  cerevisiam  coctam  et  dolus  infusam 
et  etiam  braseum,  de  quo  cerevisia  braxanda  esset.  Et  cum 
aller  civis  de  Hainricbs  baec  audiret  verba ,  dixit  judici, 
quia    illa    cerevisia    et    braseum     essent   sua   pignora,    adjiciens, 

»quod  promptam  pecuniam,  pro  qua   et  primum  braseum  in  ce- 


^(]5 

revisiam  jam  conversum  et  secundurn  adhuc  crudum  empta  sunt, 
corain  juratis  debitori  muluaverit  isto  modo ,  quod  de  propina 
cerevisiae  de  suo  debito  ante  creditores  alios  pagaretur.  Qnae- 
ritur  ergo,  quid  juris  sit  in  hoc  casu.  Super  quo  dift'initum 
fuit.  Si  jurati  pro  secundo,  quod  de  sua  pecunia  coinj)arala 
sunt  brasea  testantur,  ipse  suuni  debitum  prius  quam  alter  de 
vendilione  cerevisiae  consequitur. 

Residuum  autem,  si  quid  fuerit,  ad  creditorem  alium  per- 
tinebit. 

Unde  nota:  Licet  ex  consuetudine  servetur,  quod  quid- 
que  creditor  in  potestale  debitoris  invenerit,  hoc  sibi,  si  petit, 
pro  pignore  per  judicem  assignandum ;  tamen  hoc  in  rebus, 
quae  non  omni  tempore  sine  damno  de  loco  ad  locum  trans- 
ferri  possunt,  stricte  servari  non  oportet,  üebent  ergo  cauti 
creditores  esse,  quod  pignora  eis  traditn  apud  se  et  in  eorum 
retineant  clausura  ,  alioquin  si  pignoribus  eisdem  debitoribus 
iterum  assignatis  sub  quacumque  etiam  specificatione,  dummodo 
aliorum  creditorum  consensus  non  adveniat,  hoc  contingat.  Alii 
creditores  si  petunt  eadem  pignora  in  potestate  debitorum  in- 
venta,  recipient  ipsis  auctoritate  judicis  assignata  ;  nam  credi- 
tores, qui  pignora  capta  iterum  debitoribus  non  facta  solutione 
committunt,  in  fraudem  aliorum  creditorum  hoc  facere  videnlur, 
quare  fraus  non  debet  eis,  quantum  ad  hoc  aliqualiter  sufFragari» 

572.  Depignoribus  regulae  sequuntur  gene- 
rales.  (H.  136.  A.  49.  12.  B.  bS\  3.  C.  36^  3.  D.  125^  1.  K. 
204''.  2.)  Locis  diversis  ex  regulis  subscriptis  frequenter  plu- 
res  senlenliae  sunt  datae.  Eos,  qui  accipiunt  pignora,  dum  in 
rem  habeant  actionem  ,  privilegiis  Omnibus,  quae  personalibus 
aclionibus   competunt,  praeferri   constitit. 

Item  si  generaliter  bona,  sicut  obligata  et  postea  res 
aliae  specialiter  pignori  dantur,  quando  ex  generali  obligatione 
potior  habetur  creditor,  qui  ante  contraxerit,  si  ab  illo  priore 
comparasti  non   oportet,   ab  eo ,   qui   postea  credidit,  inquietari. 

Item  si  publica  res  prior  contraxit,  fundusque  est  ei  obli- 
gatus,  tibi  secundo  credilori  offerendi  pecuniam  potestas  est,  ut 
succedas  etiam  in  jus  reipublicae. 

Item  in  causa  judicati  pignora  ex  auctoritate  praesidis 
capta  potius  distrahi,  quam  jure  dominii  possidere  consueverunt, 
Si  autem  pro  calidilate  condemnati  emtor  invenire  non  potest, 
tunc  auctoritate  principis  dominium  adjici  solet. 

Item  res  pignoris  hypotecae  vel  jure  creditoribus  obno- 
xias    circa  consensum  eorum  debitores  alienantes    praecedentem 


iion  (fissolvcnml  olilitrnlioncrii ;  nnin  ohliirniio  pig^iioris  coiisensu 
Ol    lonlraliilur  el   dissüKiliir. 

Hein  fuiidum  pij^nori  ()l)li{':aliiin  si  drbilor  ex  f'riiclihus 
dchilmn  proseculus  est,  cum  ipso  jnre  pifrmis  obligulioiie  li- 
beralum   sie   dislraliere   minirne   polest. 

Item  Iiypoletis  vel  pi},ni()ril)us  a  credilore  venundatis  in 
id,  quod  deesi,  udvcrsus  reum  vel  lidejiissorcm,  actio  competit 
crcditori. 

Item  (|iiaindiii  iion  est  iiitegra  |)eeiinia  eredilori  iiumerala, 
eliam  si.  pro  parle  majori  consecutiis  sil,  eam  disiralieiidi  rem 
übligatam  non  ammillit  t'aciiltatem. 

Ilem  si  cessaiile  solulione  creditor,  non  rebictante  lege 
contraeUis  ea,  quae  sibi  pignori  nexa  erant,  dislraxit,  revocare 
vendilionem  iniquum  est.  Cum,  si  quid  in  ea  re  (Vaudulenter 
feceril,  non   emlor  a  te,  sed  creditor  conveniendus  sit. 

Item  si  priiisquam  dislrahercUir  pig-norala  possessio,  pe- 
cuniam  credilori  oblulisli,  eoqiie  non  acci])ienle,  conteslatione 
facta  eam  deposuisti  bodieque  in  eadem  causa  permanebit  pigno- 
ris  distractio  ,  non  valet,  quod  si  prius,  quam  ofTerres,  legem 
vendilionis   exercuit,    quod    jure    subsislit    revocare    non   debes. 

Item  unus  ex  multis  debitoribus,  qui  pignora  tradiderit 
beredibus,  quod  ab  eo  personali  actione  peti  potuisset,  solvendo 
res   obligatas   distrahendi   creditori   facullatem   non   ademit. 

Ilem  qui  pro  parte  heres  exlilit,  nisi  tolum  debilum  ex- 
solvat,  suam  portionem  ex  pignoribus  recipere  non  polest. 

Capituluiti  de  privilegiis. 

573.  De  privilegiis  et  instrumentis  in  genere. 
(H.  137  A.  50.  1.  ß.  58^  1.  C.  36\  4.  D.  125'».  2.  126«. 
1.  K.  205^.  1.)  Per  membranas  et  lileras  non  scriptas,  ap- 
pensa  quamvis  habeant  sigiila,  non  probatur  intenlum.  Litera- 
rum  eliam  scriplura  non  plus,  nee  aliud  probat,  nisi  quod 
cantat.  Unde  si  debilum  literis  inscriplum  in  parte  solvalur,  et 
residua  pendente  solulione  vel  lolo  debilo  soluto,  literis  non 
restilulis  vel  suirocalis  novum  debilum  contrahatür.  Sic  senten- 
tiatum  est  in  consilio  civitatis. 

574.  De  privilegiis,  et  vi  vis  testibus  casus 
mix  tu  s.  (II.  137.  D.  126'\  l.j  Nico  laus  egit  in  M  a  r- 
tinum,  quod  ex  arbitrio  proborum  virorum  inter  ipsos  ordi- 
nal© qualuor  marcas  grossorum  pro  ea  deberet  in  collecla  ci- 
vitatis expedire.  Et  cum  Ma  r  t  i  n  u  s  respondisset.^  quod  super  om- 


2Ü7 

nibus ,  qui  inter  eos  ventilabantur,  per  arbitros  ordinatum  et 
pronuntiatum  fuisset,  quod  in  XXIV  marcis  Nicolaus  sibi  te- 
neretur,  sicut  literis  et  sigillis  dictorum  arbitrorutn  ostendere 
vellet,  et  quaesivisset,  si  dictae  literae  de  hoc  testarentur, 
utrutn  actio  Nicolai  non  esset  inanis.  Nico  laus  replicavit, 
quia  nee  literas,  nee  in  eis  contenta  aliqualiter  diff'ideretur,  sed 
insuper  hoc  probare  vellet  per  dictos  arbitros,  quod  in  sua 
expressit  actione.  Super  quo  difFinitum  fuit,  quod  postquam  N  i- 
colaus  solvent  Martin  um,  quae  literis  arbitrorum  sibi  sol- 
venda  demonstraverit,  literae  cassae  sunt.  Nee  ulterius  M  a  r  t  i  n  u  s 
per  easdem  literas  Nicolai  poterit  querimonias  declinare, 
imo  si  Nico  laus  per  ipsos  arbitros,  quibus  licuit  Ordinati- 
onen! eorum  scribere  vel  in  memoria  retinere,  intentionem  suam 
probaverit,  Martin us  sibi,  nisi  fortioribus  se  defenderit  proba- 
tionibus,  judicabitur  pro   convicto. 

575.  De  privilegiis  reg-alibus  et  superioribus 
interpretandis.  (H.  137^  A.  50.  2.  B.  ibid.  C.  36\  6. 
D,  126\  2.  K.  205^  2.)  Cum  cives  de  Gostel  Johanni 
de  Pelwicz,  qui  Judicium  in  Gostel  a  reg-e  tenuit  jure 
feodali  in  quarumdam  emendis  causarum  de  privilegiis  rega- 
libus  suae  civitatis  confisi,  respondere  nollent,  ipseque  Johan- 
nes ratione  aliorum  privilegiorum  regalium  jus  ad  easdem 
emendas  sibi  competere  diceret,  et  utraque  pars  cum  eisdem 
privilegiis,  quibus  suam  confirmare  nitebatur  intentionem ,  ad 
consilium  venisset:  jarati  senatus  visis  et  auditis  privilegiis  et 
utriusque  partis  hinc  inde  allegationibus ,  responderunt  et  ad 
eos  tamquam  ad  inferiores  privilegiorum  regalium  interpretatio 
non  spertaret ;  cujus  enim  est  concedere,  ejus  est  et  interpre- 
tari.  Unde  dixerunt  partibus ,  quod  cum  praedictis  privilegiis 
super  quaestionibus,  quae  inter  eas  verterent ,  in  discutiendis 
esset  ad  dominum  regem  et  sui  consilii  ad  audientiam  recur- 
rendum. 

576.  Utrum  privilegia  vivis  testibus  praefe- 
rantur  an  non.  (H.  137''.)  Cives  de  Radisch  scripserunt 
sie.  Possessore  cujusdam  aquae  et  piscationis  mortuo  inter 
duos  nostros  concives  de  eadem  aqua  orta  est  contentio  per 
hunc  modum.  Dicit  enim  unus,  quod  ex  literis  et  privilegiis 
velit  ostendere  ad  dictam  aquam  jus  sibi  competere  ab  antiquo. 
Alter  autem  dicit,  quod  ad  eum  perlineat,  et  hoc  vellet  testi- 
bus demonstrare.  Quaeritur  ergo,  cujus  partis  testimonium  sit 
potius  admittendum.  Respondetur  quod  testimonium  lilerarum 
et  privilegiorum  est  testibus    praeferendum ;    illud    enim,    quod 


scriplnrn  ctipit,  nrmiiin  maiic?  ;  qiiod  mcrnorine  tcsHiitn  itnpri- 
liiitiir,  per  uhlivioiKiin  lolliliir.  llctn  snipliiru  |)riNilc<ri()ruiu  nun 
nuitatiir;  tcsles  vcru,  qiiandoqiiL' niiiiicrihus  el  qiiiinduqiie  modis 
uliis  corniiiipunlnr.  lUiii  testcs  niüriiiiiliir,  privile^iu  autcm  sunt 
prrpcluii.  Ili-m  Icslcs  noii  reripinnlur,  iiisi  NivaiU,  in  |)rivilt'«,nis 
vero  loslos  insoripli  sivo  vivanl,  si\o  siiit  niorliii,  soinjxr  ooriuu 
testiinuniiini  vidol  et  rocipitiir  ipsu  jure,  ol  <td  ciiutoliiin  cum 
privilegiii  et  lilorae  in  pioiiiplii  liahori  nun  pussunt,  (juia  uliis 
lileris    seqnonlibus   sull'uoanliir. 

577.  DilTerentia  int  er  Privilegium  et  jus  com- 
mune. (II.  138  A.  50.  4.  ß.  59  ^  1.  C.  37".  2.  I).  12«''.  2.  K. 
206",  2.)  .lurali  de  Gostel  inslructi  sunt,  (piod  prJNiloui» 
concessa  graliuse  sunt  stricli  juris,  nee  ex  eis  arf^ni  polesl,  per 
locum  a  simili  ad  alia  in  |)rivilegiis  nun  cuntenta.  Secus  autem 
est  de  jure  conununi,  ibi  cnim  ex  una  causa  scu  senlenlia 
casus   unius  ad   alium  sibi   simile  conveniens  elicilur  argumentum. 

578.  De  privilegiis  suspectis.  (II.  138*.  A.  50. 
5.  B.  59^  2.  C.  'M\  3.  4.  D.  l26^  3.  K.  206*.  3.;  Si 
aliquis  in  judiciu  exhibet  Privilegium,  cujus  charta  est  vetus, 
el  scriptura  ujjparet  recens  et  nova,  vel  in  quu  evidenter  du- 
plex manus  scriplurae  notatur,  super  tali  privilegio  jurati  ex 
diversis  interrogalis,  unde  praediclae  suspitiones  veniant,  pru- 
denler  deliberabunt  et  investigabunt,  utrum  fides  sibi  t'uerit  ud- 
hibenda. 

Hein  si  in  privilegiis  una  liltera  vel  sillaba  in  aliqua 
diclione  sit  ommissa,  titellum  nun  pusitum  vel  laie  modicum, 
quid  negleclum  prupter  hoc  Privilegium  nun  est  vitialum. 

579.  De  privilegiis  in  papiro  scriplis.  (H.  138". 
A.  50.  5.  B.  59^  3.  C  ibid.  D.  127.  K.  ibid.)  Cum  fratres  minores 
super  quadam  domo  eorum  clauslro  annexa  in  consilio  Privi- 
legium in  papiro  scriptum  sub  appensione.  trium  sigillorum  ex- 
hibuissent,  sentenliatum  fuil,  licet  non  sit  cautum  in  pa- 
piro privilegia  scribere,  tarnen  si  scripta  sint,  et  nulla  vitia  in 
se  conlineanl,   sufTicienler  probant,   quod  teslanlur. 

580.  De  privilegiis  et  instrumenlis  ratione 
debitorum.  (H.  138,  A.  50.  6.  B.  59^  4.  C.  37*.  5. 
D.  127  ^  1.  K.  206 '\  4.)  Cum  actor  de  reo  conquerilur, 
quod  instrumentum  confeclum  super  debilis,  de  quibus  cum 
pagaverit,  sibi  reddere  recusaret,  et  reus  de  solutione  de- 
bitorum confessus  responderet,  quia  fdius  actoris,  specialia 
quaedam  apud  eum  contraxerit  debila,  quibus  non  solulis  in- 
Slrumenlum   resliluere   noilet  ,    sentenliatum    est    diffiiiitive: 


269 

qijod    nisi   debila   filii    nominalim    in    inslriimento   sint  expressa, 
reus  teiietur  ipsum   aclori  reddere  pleno  jure. 

581.  De  privilegiorum  renovandis.  (H.  138.  A. 
50.  7.  B.  59^  5.  C.  37«.  6.  D.  127^  2.  K.  206^  1  )  Cum 
ex  vetuslate  Privilegium  corrumpatur,  cum  etiam  iitera  frequen- 
ter  incipiat  deleri  ex  vilio  carthae  vel  incausti,  quamvis  inslru- 
mentum  sit  de  novo  factum,  cum  etiam  judices  et  jurati  ca- 
vere  debeant,  ne  probationes  rerum  pereant,  si  offeruntur  eo- 
rum  oculis  privilegia  in  nullo  viliata  et  petunlur,  quod  ea  re- 
novent  et  sub  sigillo  suo  conscribent,  petitionem  talem,  ne 
homines  ex  causis  praescripfis  juribus  suis  fraudentur,  debent 
efl'ectum  mancipare  et  per  talia  transscripta  sigillis  authenlicis 
locorum  ac  personarum  authenticarum,  quarum  interest,  roborala, 
si  fortasse  originalia  sunt  corrupta  vel  baberi  non  possunt  ad 
probandam  intentionem,   hoc  est  ralionabiliter  admittendum. 

582.  D  e  p  r i  V i  1  e  g  i i  s  ,  q  u  a  n  t  u  m  ad  e  o  r  u  m  a  p  p e  n- 
sionem.  (H.  138^  A.  50.  9.  B.  59^  1.  C.  37\  1.  D. 
127^  K.  206''.  3.)  In  appensione  sigillorum  ordo  prae- 
poslerus  Privilegium  non  vitiat,  licet  scriptoris  denotet  rudilatem. 

583.  Utrum  ideoma  duplex  vitiet  Privilegium. 
(H.  138.  B.  59  \  6.  C.  37^  7.  D.  127^  3.  K.  206\  2.) 
Jurati  de  alba  ecclesia  quaesierunt,  utrum  Privilegium  duos 
continens  articulos,  quorum  primus  est  personalis,  quia  super 
debito,  secundus  autem  realis,  qui  super  hereditalem  propter 
hoc  sit  vitiandum,  quod  primus  sub  sermone  latino,  secundus 
Iheutunicis  verbis  est  conscriptus  ?  Quibus  diffinitive  rescriplum 
fuit,  propter  dictam  ideomatis  duplicitatem  non  est  Privilegium 
vitiandum;  cum  enim  Privilegium  non  ad  verba,  sed  ad  ver- 
borum  significata  finaliter  ordinetur,  quocumque  scribatur  ideo- 
mate,  cujus  nihilominus  significatum  ab  audientibus,  coram  qui- 
bus tempore  probationis  in  palam  deducitur,  sit  intelligibile, 
semper  valet  nee  propter  hoc,  si  tamen  aliud  non  obstat,  est 
aequaliler  annullandum. 

584.  De  pri  vil  egi  orum  dis  tin  cti  one.  (H.  138.  A. 
50.  10.  B.  59^  1.  C.  37b.  2.  3.  D.  127\  1.  K.  206\  4.) 
Privilegiorum  quoddam  est  speciale,  sicut  cum  uni  loco  vel 
uni  personae  unus  articulus  conceditur;  quoddam  autem  est 
generale,  sicut  quod  conlinet  in  se  plures  articulos^  vel  quum 
pluribus  personis  vel  ratione  plurium  personarum  vel  rerum 
conceditur. 

Item  privilegiorum  quoddam  est  temporale,  sicut  perso- 
nale   et    hoc  exslinquilur,    cum    persona    nec    ad     successorem 


Si70 

traiisfVrInr,  nisi  lior  oxpriiiuiliir;  aliud  suihMii  csl  prrpciiiiiin, 
situl  rt'ulo  et  illiid  ciiin  rclms  rcinniicl,  siiiil  est,  qiiod  civilati 
diffiiilali  \v\  alitiii  loco  m'I  aliqiiilnis  pcrsoiiis  vcl  cliam  nlicui 
I)(M'soii;u\  ortasioiic  loci  sjvc  (Mijiisciiiii(|iu;  rci  conccdilur ,  et 
lale  |)ri\ik'«'iuiii  rci  adhaercl  et  sie  scmpcr  dural,  uisi  forte 
res  perimanlur  vel  deslruantur  vel  nisi  in  parlem  dclralienlur 
per  aliud  sccpiens  privilc{rium,  vel  in  totum  revocenlur  ex  causa 
vel  aniillanlur.  lü  si  est  duhium,  ulrurn  Privilegium  sit  per- 
sonale vel  reale,  plus  est  |)raesunieu(ium ,  qiiod  sit  personaU;, 
quam   reale. 

585.  De  pri vilegiorum  amissione.  (II.  138''.  D, 
J[27*'.  2.)  K  r  h  a  r  d  u  s  c  i  v  i  s  Z  n  o  y  m  e  n  s  i  s,  coram  Ju- 
ratis  in  maniloquio  exliibuit  Privilegium  super  dcbilo,  pro  quo 
Nicolaus  d^  Pohorzelitz  sab  sigillo  Nicolai  de  monte 
pro   lunc  jurati  sibi  obligasset  domum  suam. 

üiclus  vero  juratus  interrogalus  respondit,  quod  de  de- 
bito  sibi  constaret,  et  quod  ad  praeces  Nicolai  sigillum  suum 
ipsi  privilegio  appendisset.  Petens  cum  hoc  pro  se  sentenliari 
cum  ipse  super  domo  praescripta  lileras  baberet  antiquiores, 
quam  E  r  h  a  r  d  u  s,  ulrum  de  pecunia  in  literis  eisdem  conlenta  non 
deberet.  priusquam  E  r  h  a  r  d  u  s  de  suo  debito  expediri.  Erhardus 
vero  econverso  sibi  inveniri  petivit.  Cui  Nicolaus  juratus  illo 
tempore,  quo  pro  suo  petebatur  sigillo,  nullam  de  literis,  quas 
modo  allegal,  feceril  mentionem,  ulrum  pro  hoc  non  consense- 
rit  tacendo,  quod  suum  debitum  ejus  pecuniam  anlecedat.  Super 
quo  dilfinitum  fuit,  quod  allegalio  Erhardi  est  ralionabilis  et 
ejus  petilio  est  admitleada.  Nicolaus  enim  ex  hoc  praecipue, 
quod  juratus  fuit,  debuit  E  rhardo  de  literis  suis  narrasse,  eum 
praemuniendo  prout  ad  suum  speclabal  officium ,  qualiler  caute 
domum  Nicolai  de  Pohorzelitz,  quam  sibi  prius  obli- 
gasset,  pro  pignore  acceplaret.  Et  sie  tacilurnilas  Nicolai  li- 
teris suis  praejudicium  generavit.  Unde  considerandum  est,  quod 
Privilegium  amitlilur  mullis  modis  ;  primo  :  per  actum  contrarium, 
per  quem  aliquis  renunlial juri  suo^secundo:  spatio  praescrip- 
lionis ;  t  e  r  t  i  o :  tempore  limilationis  elapso  ;  q  u  a  r  t  o  :  per  senten- 
tiam  sicut  in  casu  praescriplo,  in  quo  eliam  saepe  dictus  Ni- 
co 1  a  u  s  juratus  videtur  Privilegium  per  actum  contrarium  ami- 
sisse :  q  u  i  n  t  o :  tollitur  Privilegium  primum  per  secundum  faciens 
mentionem  expressam  de  priori;  sexto:  per  concedentis  revo- 
cationem,  sicut  si  Privilegium  aliquas  conliuel  gratias,  quas  ille, 
qui  concessil  in  praeterito,  revocat  in  futuro.  Septimo  amitlilur 
Privilegium  per  renunliationem  propriam  et  expressam.    Ultimo 


271 

per  abnsum ,  qiiod  exponi  potesl,  per  non  usiim  vel  per  con- 
trarium  usiim.  Puta,  aliquis  exemtus  est  ab  aliquo  judice  et  con- 
venitiir  saepe  et  saepius  coram  eodem  judice,  et  ipse  respondet, 
nee  allegat  aliquid  de  privilegio  exemtionis,  vel  allegat  et  non 
ostendit.  Certe  huic  merito  dici  potest :  Privilegium  mereris  amit- 
tere,  quia  permissa  tibi  abusus  es  potestate ;  necesse  tarnen 
est,  quod  praescriptio  contra  Privilegium  sie  amissum  sit 
completa. 

Item  potest  dici,  quod  privilegiatus  abutitur  privilegio, 
quando  eo  male  utitur,  puta:  facit  contra  intentionem  conce- 
dentis,  vel  quia  vivit  vita  communi  relinquentes  vitam  privatam 
propter  cujus  observationem  Privilegium  concessum  erat.  Unde 
in  hoc  casu  non  potest  aliquis  Privilegium  allegare,  vel  quia 
privilegiatus  est,  non  contentus  terminis  suis  in  privilegio  ex- 
pressis,  imo    contra    tenorem    privilegii  excedit. 

586.  De  privilegio  quantum  ad  vitiationem. 
(H.  139.  A.  50.  12.  B.  59^  3.  C.  37^  5.  D.  128\  1.  K. 
207'*.  1.)  Ad  interrogalionem  juratorum  de  Radisch  senten- 
tiatum  est,  quod  licet  privilegia  seu  literae  authenticae  super 
probandis  causis  et  negotiis  in  testimonium  productae,  nee  can- 
cellatae  nee  rasae,  nee  perforatae,  incisae,  laniatae ,  nee  in 
aliqua  sui  parte  esse  debeant  vitiatae,  nisi  foramen  naturale, 
quod  ante  scripturam  privilegii  in  pergameno  constat  fuisse, 
seu  perforatio  pro  sigilli  appensione,  dummodo  Privilegium 
omnia  contineat  sigilla ,  de  quibus  loquitur  facta ;  privilegio 
et  ejus  probatione  non  praejudicet  ipsum,  nee  vitians,  nee  ali- 
quod  sibi  obstaculum  interponens. 

587.  De  privilegiis,  quantum  ad  teste s.  (H. 
139^  A.  50.  13.  B.  60^  1.C.37^  6.  D.  128^  2.  K.  207\  2.) 
Eernardus  de  Wissaw,  civis  hujus  civitatis  in  maniloquio 
Privilegium  exhibuit,  in  quo  continebalur ,  quod  Henzlinus 
de  Wissaw  in  quibusdam  debitis  sibi  teneretur  Henzlinus 
vero  audito  privilegio  dicebat,  quod  juratum  seu  scabinum,  cujus 
sigillum  pro  testimonio  erat  appensum  privilegio,  numquam  pro 
suo  sigillo  rogasset.  Dictus  ilaque  juratus  ad  instantiam  Henz- 
lini  de  dicenda  veritate  interrogatus  respondit,  quod  non  ad 
preces  H  e  n  z  l  i  n  i,  sed  ad  preces  fratris  sui,  qui  nuntium  H  e  n  z- 
l  i  n  i  se  asseruit,  sigillum  ^suum  dicto  privilegio  appendisset ;  in 
eodem  etiam  privilegio  per  scriptorem  civitatis  et  scabinos  li- 
teratos  in  quodam  loco  rasura,  in  ^lio  vero  quodam  cancellatio 
est  inventa.  Sententiatum  est  ergo  in  pleno  consilio  def- 
finitive:  Ex  quo  testes    instrumentis    inscripti    de    jure    debent 


274 

esse  roffnti,  cum  S('nl)iniis  noii  rojrnlus  per  II  e  n  7, 1  i  ii  ii  rn  si- 
gillmn  smim  priviU'j^no  ojjposiicril,  II  e  11 /,  I  i  11 11  s  csl  jil)  iulione 
Beriiardi  absoliitns  et  ad  solutionem  debili  in  privileg^io  con- 
tenti   niillntciiiis  ()l)li<><iliir. 

588.  De  |)ri  V  i  I  (' g  i  i  s  ,  (|iiiiiiluin  ad  rasurani  et 
cancellationcm.  (II.  139.  A.  50.  14.  B.  (iO",  7.  C.  37  ^ 
7.  I).  128».  3.  K.  207''3.)  De  rasnra  et  cancellalione  dislin- 
(pu'inliiin  est,  quia,  si  est  in  loco  iion  snspcclo,  noti  prncjndi- 
eal.  Si  vero  est  in  loco  suspccto  ,  siciit  circa  dyliim,  circa 
propria  nomina,  circa  sunimam  pecnniae,  vcl  circa  ali(]iiii  lalia, 
in  quibiis  principaiilcr  dependet  malcria,  liinc  pracjiidicat  in 
locis,    nisi   lalibus   faciliiis   consideraliir   falsilas   inslniinnili. 


Capituliiiti  do  procuratoribu««. 

589.  De  procuratoribus  in  genere.  (H.  130.  A. 
51.1.  B.  60».  1.  C.  37^  8.  D.  128^  2.)  Quilibet  honio  po- 
test  agere  aut  suo  nomine,  aiit  alieno,  sicut  procuratorio,  lu- 
torio  vel  curatorio.  Unde  captivitas,  morbus,  aetas,  necessaria 
peregrinatio  et  multae  aliae  justae  causae  saepe  hominibus  im- 
pedimenta  sunt,  quod  per  se  ipsos  causam  suam  excqui  non 
possunt.  Item  procuralor  non  solum  praesente  adversario,  imo 
etiam  eo  ignorante  constituitur;  unde  quemcumque  permiseris 
rem  tuam  agere  aut  defendere,  ille  procurator  tuus  intelligitur ; 
tamen  si  pars  corporale  juramentum  per  se  facere  debeat,  quan- 
tum   ad  hoc  procuratocem  substituere  non   potest. 

590.  De  procuratorum  potestate.  (H.  140.  D. 
128'*.  3.  C.  38^.  1.)  Si  procuratori  causa  commissa  fuerit, 
quod  ipsam  terminet,  tamen  rigore  justitiae  medianle  et  ille 
difl'initiva  sentenlia  juris  non  expectata,  in  arbilriis  compro- 
mitlat;  talis  compromissio  per  partem,  cujus  mandati  fines  procu- 
rator excessit,    in  irrilum  poterit  revocari. 

591.  De  procuratoribus  et  forma  procurato- 
rii.  (H.  150.  A.  51.  2.  B.  60«.  1.  C.  38^  2.  D.  128^  4.) 
Cum  .Jacobus  Smelzlini  impeteretur  pro  debitis  a  qui- 
busdam  civibus  Wiennensibus  et  quibusdam  Pragensibus, 
sententiatum  fuit  in  pleno  consilio:  Si  hujusmodi  cives  ex  eo, 
quia  extra  terram  essent  residentes  et  propterea  censerentur 
hospites,  procuratores  seu  certos  suos  nuntios  cum  lileris  pa- 
tenlibus  suarum  civitatum  stylum  et  formam  procuratorii  quan- 
tum   ad  rati  habitionem   continenlibus,  mitteret  ßrunnam    illis 


27ti 

lenerolur  Jncobus,  sicut  ipsis  actoribus,  si  pcrsonalitcr  com- 
parenl,  de  jusUtia  respondere. 

Capituluin  de  pi*OBtii«§sis  et  pactis. 

592.  De  promissis  et  pactis  in  genere.  (H.  140. 
A.   52.    1.  B.   60^   2.    C.   38».  4.   D.    129^  1.  K.   208«.    2.) 

Circa  proiiiissa  generaliter  servandiim  es(,  quod  pactum  turpe, 
vel  rei  lurpis  aut  impossibilis  de  jure  vel  de  facfo  nuilam  obii- 
gationem  inducit;  et  dicitur  pactum  turpe,  quod  üt  per  usu- 
ram  et  dolum.  Pactum  autem  rei  turpis  dicitur,  ut  si  aliquis 
promillat,  se  hominem  vcUe  interficere.  Pactum  aulem  rei  im- 
possibilis dicitur,  ut  si  aliquis  promittat,  se  coelum  velle 
ligare,  quod  non  movealur. 

593.  De  promissis  et  pactis  personalibus  in 
genere.  (H.  140.  A.  53.  1.  B.  60^  2.  C.  38^  5.  D. 
129".  2.  K.  208"'*.  3.)  Si  inter  partes  litigantes  et  praesentes 
tantum  personalia  super  aliqua  quaestione  promissa  fiant ,  et 
pacta  illa  jura  successorum  dictarum  parlium  non  evacuant  et 
exlinquunl;  pacta   enim  inter  alios,  acta   aliis  obesse  non  possunt. 

594  De  promissis  casus  quidam.  (H.  140^.  A. 
54.  1.  B.  60^  1.  C.  38«.  6.  D.  129».  3.  K.  208^  4.) 
Jurati  de  Radis  c  b  scripserunt  sie  :  H  e  n  r  i  c  u  s  couqueritur 
de  Pelro,  quod  equiim,  quem  ab  ipso  emit,  promiserit  sibi 
in  terra  flto  ravi  ae  ab  arreslationibus  liberum  facere,  quod  vul- 
gariter  „ia  ndscberm"  dicitur.  Petrus  vero  de  promisso  con- 
fessus  dicit,  quod  postea  per  aliquot  dies  percipiens,  equum  se 
in  Brunna,  si  foriassis  ibidem  ai'restaretur ,  disbrigare  non 
posse.  Henricum  cum  jurato  accessit,  sibi  dicens:  quod  re- 
cepta  pecunia  vendilionis  vel  eqiuim  suum  sibi  reslituet,  vel  si 
ipsum  Brunnam  dcduceret,  eum  sibi  disbrigare  nollet.  Quae- 
sierunl  ergo,  utrum  Petrus  de  promisso  per  verba  subse- 
quula,  de  quibus  juratus  testalur,  absolvi  potest.  Super  quo 
diiriniUun  fuit,  quod,  cum  promissum  cadat  in  debitiim  et  opere 
sit  iinplendiim,  Petrus  a  promisso,  de  quo  conülelur,  seeun- 
dum  jusliliam   absolvi  non   potest. 

595.  De  promissis,  q  u  a  e  s  u  n  t  s  e  r  v  a  n  d  a  et  q  u  a  e 
non.  (II.  140\  A.  54.  2.  B.  60 ^  2.  C.  38 ^  7.  D.  129". 
4.  K.  208''.  1,)  Antiquum  jus  civitatis,  quod  quasi  communiter 
«bique  servalur,  habet,  quod  promissa ,  quae  bomo  voluntarie 
facit.  adiniplere  debet.  Unde ,  qui  promittit  alteri  se  daturum 
aliquot  marcas  grossorum  pragensium,  tenetur  sibi   dare  grossos 

18 


274 

orjzfcnlcos,  quin  «i  rnprcos  «ihi  (litl)it,  prornissiim  non  S('rv.'il)il. 
Uiiiic  i'iijuscuriujiic  iiKiiicIiic  (Iciiiiiios  lioriio  alinii  proiiiillit,  tulcs 
sibi  debet  (I»rt>  ixmos  iuiii  qnihiis  v(Mi(iiti()nis  t;l  enitionis  con- 
tractiis  iieri  |)()ti'sl,  (|iii]i  oinnc  |>r()tnissiiin  csl  iinplcixinm  per 
melius  et  non  per  pejus.  Turnen  lioino  si  injusle  eupilur  et 
nietu  morlis  in  cii|)li\iliile  eoiietus  qui(l(|ui(i  proniiserit,  vel  sc 
facere  velle  juruveril,  a<l  lale  servunduni  proniissum  seu  jura- 
nientum,  poslquam  careerem  evaserif,  iioii  ohiigalur,  nee  eoin- 
pellilur  ipso  jure;  proniissum  enin»  (lel)el  esse  voiunlarium,  alio- 
quin   polius  dicilur  coaclio,   quam  proniissum. 

590.  De  promissis  inutilibus  non  servandis. 
(H.  141".  A.  54.  3.  B.  (K)''.  3.  C.  38".  8.  D.  12«^  1.  K. 
208''.  2.)  Ex  slipulalione,  in  qua  impubes  sine  lulore  spopon- 
disli,  non  es  obligalus.  Item,  quae  conlra  bonos  mores  vel  in 
paclo ,  vel  in  slipulalione  deducunlur,  nullius  momenti  sunt. 
Item  dolo  vel  melu  adbibilo  actio  quidem  nascitur,  si  subita 
slipulatio  lit;  per  doli  tamen  vel  metus  exceptionem  submoveri 
pelito  debet. 

597.  Qu  od  promissum  spei  non  cadit  in  debi- 
lum.  (H.  141.  A.  54.  4.  B.  60^  4.  C.  38^  1.  D.  129^ 
2.  K.  208''.  3.)  In  villa  Gurein  hospes  advenam  hiemali  tem- 
pore hora  crepusculi  cum  duobus  equis  in  domum  suam  col- 
ligens  et  recipiens,  dixit  eidem  hospiti :  Spero,  quamdiu  homines 
intrant  et  exeunt,  quod  nibil  oberit  equis  vestris.  Advena  vero 
cum  per  verba  praedicta  promissum  securitatis  sibi  factum  cre- 
didisset,  expergefactus  mane  non  reperit  equos  suos.  Quaesitum 
est  ergo ,  utrum  per  verba  hospitis  spero  etc.  advena  sit  de 
equis  suis  suflicienter  essecuratus  ?  Et  responsum  est  difiinitive, 
quod  non;  multum  differunt  pro  mit  to  et  spero;  promitto  enim 
ad  unam  eventus  partem  determinatur:  illius  autem,  quod  spe- 
ratur  evenire  posse,  conlrarium  formidatur.  Tempus  eliam,  quo 
homines  intrare  et  exire  dicuntur ,  non  totam  noctem  quieti 
hominum  deputatam,  sed  aliquam  ejus  partem  secundum  com- 
munem  interpretationem  videtur  rationabiliter  importare. 

Capituluiii  de  proscriptione. 

598.  Secundum  diversitatem  causae  et  judicii 
citatio  pro  cedit  pro  s  crip  t  i  o  n  em  di  ver  si  rn  o  d  e.  (H. 
141.  A.  55.  1.  B.  QOK  5.  C.  38^  2.  D.  129^3.  K.  209^ 
1.)  In  jure  civili  triplex  citatio  debet  praecedere  proscriptionem 
diversimode.      Tamen    in    judiciis     simplicibus     in    tribus     qua- 


Si75 

tuor  <]u'l)iis  trihiis  citatur  vicibus  proscribendiis ,  nisi  fuerit 
causa  mortiricationis  ;  tiinc  enini  eodem  tempore  citatio  per  verba 
ter  praemitlitur  et  statim  proscriplio  subinfertur.  In  judiciis 
vero  peieiiitoriis  tribus  diebus  per  ordiiieni  continuis  proscri- 
beridus  citatur  et  die  IV***  proscriptione  damnatur ;  et  si  pro- 
scribendiis post  trinam  proscriptionem  judicio  comparuerit  sine 
ulterioribiis  terminis  et  judiciis,  ad  objecta  per  modum  expur- 
gationis,  defensionis  vel  alium,  qui  sibi  expedire  videbitur,  re- 
spondebil- 

599.  Quod  proscribendo  non  cedit  tota  dies. 
(H.  141.  A.  55.  2.  B.  61^  l.C.  38^3.  D.  130^  1.  K.  209».  2.) 
Uli,  qui  est  proscribendus,  cedit  tantum  hora,  qua  judex  Iribu- 
nali  praesidet  quarto  judicio,  et  non  tota   dies. 

600.  Quodproscriptus  inuno  judicio,  non  üb i- 
que  fanKjuam  proscriptus  condemnatur.  (H»  141^» 
A.  55.  3.  B.  60».  2.  C.  38 ^  4.  D.  130".  2,  K.  209  =>.  3.)  Judex 
et  jurati  de  Colo  n  ia  sita  in  Boem  ia  prope  K  uttna  m  scripserunt 
sie:  quod  quidam  balneator,  qui  bic  in  Brunna  babitabat 
apud  eos  ratione  cujusdain  homicidii  bannitus  esset  juslitialiter 
et  proscriptus ,  petentes  earundem  lalori  literarum  jiistitiam  de 
eodeni  proscripto  debitam  exbiberi^  qui  lator  per  juratos  com- 
muniter  tamquam  in  sententia  diffinitiva  fuit  informalus,  quod 
proscripti  potissime  ratione  causarum  honestarum  et  praecipue 
in  aliis  lerris,  quam  in  Moravia  specialiter  in  judiciis  non 
utentibus,  jure  civitatis  B  ru  nnen  sis  non  consueverunt  ab  an- 
tiquo  tamquam  proscripti  et  omnibus  juribus  privati  Brunnensi 
judicio  condemnari;  imo  eis  persona  standi,  agendi  et  defen- 
dendi  in  judiciis  non  negatur.  Unde  dictum  fuit  eliam  pro- 
scripto  latöri,  quod  propter  literas  testimoniales,  quas  attulissel 
de  Colouia,  tantum  de  juramentis  calumniae  supportaretur.  Et 
si  piaenominatum  balneatorem  in  Colonia  suum  proscriptum 
simpliciter  pro  bomicidio  impeterel.,  juramenlo  simplici  se  in 
cruce  personaliter  expurgaret.  Si  autem  cum  testibus  in  cum 
ageret,  oporteret,  quod  se  cum  testibus  defenderet  e  converso ; 
et  si  jurando  caderet  vel  defendendo  deficeret,  capitali  sen- 
tentia pleclerelur.  Cum  ergo  dicilur,  quod  jurati  testari  pos- 
sunt  extra  Judicium  proprium  per  lileras  de  proscriptis, 
hoc  intelligendum  est  praecipue  de  juralis  et  judiciis  fruentibus 
eodem  jure. 

Licet  etiam  ad  pacem  lirmandam  et  a  maleficiis  ac  insolen- 
tiis  in  compositos  retrahendum  multae  leges  velint,  quod  pro- 
scriptus in   uno  loco  seu  judicio  locum  alium  devenerit,  habea- 

18  • 


276 

liir  pro  |)r()scri|)l().  Tjhimmi  ex  niala ,  ((uar  i)raL'v{iricHlrix  Ic^is 
cxi.Htens  suos  iiiiiiis  in  !ini|)liiiii  diliilavit  |ialinik>s,  eoiisiieUidinc, 
in   locis   paiii'issiiiiis   hoc   Nervatur. 

IJiide  cliiiiii  ex  aiili<|ua,  (jnac  Coric  iioii  est  lioiia  civitatis 
BrunneiLsis  coiisiictiidiiic,  prosi  riplio  jodit  ii  t(  rininos  jiidicii  noii 
excedit.  Sicut  citiiii  pax  per  jiidicciii  civitatis  iiidicta  cxlra 
nietas  judicii  iinlliiiii  li<>at ,  sie  iicc  ]>i-oscriptio  iillra  liiniles 
judicii   se  exteiidit. 

601.  I II  j  II  d  i  c  i  o  ^  in  <)  ii  o  (]  n  i  s  d  c  I  i  n  q  u  i  t ,  in  i  1 1  o 
polest  proscribi.  ([|.  142.  A.  55.  1.  B.  (51  «.  1.  C.  88''.  5. 
D.  KU)''.  l.K.  209''.  1.)  De  Tischnowicz  jnrali  ((naesierunl, 
ulrum  Ijoniü ,  qui  est  eivis  et  residens  in  Ileinriclis,  causa 
fori  veniat  in  T  iscli  n  o  wicz,  et  ihideni  liomicidium  perpelrans, 
iteruni  fugiat  in  Heinrichs,  in  judicio  Tisclinowicz  citari 
possit  de  jure  et  proscribi  possit;  vel  si  pro  quaeienda  juslilia, 
vel  si  de  diclo  boniine  actor  ad  judiccni  de  Heinrichs  re- 
fugium  liabere  debeat  et  recursum.  Super  qua  quaestione  re- 
sponsum  fuit  ,  quod  licet  talis  honio  ratione  domicih'i  et  liabi- 
talionis  sit  de  l'oro  judicis  in  Heinrichs,  ratione  lanien  de- 
licti faclus  esse  de  foro  judicis  de  T  i  seh  no  wicz,  unde  per 
judicem  de  T  isch  n  o  wicz  ad  actoris  instantiam  ter  citalus 
nisi  coinparuerit,  justitialiter  potest  proscribi. 

602.  Quod  homo  in  occisione  proscripti  sui 
pacem  non  violat.  (H.  142.  D.  180''.  2.)  Postquam  ma- 
leficus  quidam  Nico  laus  nomine,  fratrem  Witkonis  j)is- 
catoris,  eivis  B  r  u  n  n  e  n  s  i  s,  tempore  nocturno  eis  S  w  a  r  t  z  a- 
viam,  cum  opus  piscationis  exerceret,  fraudulenler  mortilicas- 
set  et  pro  eo  proscriptus  fuisset,  in  Tisch  no  wicz  se  trans- 
tulit;  Witko  vero  cum  amicis  suis  eum  insequentes  ipsum  in 
fuga  timens,  quod  Judicium  evaderet,  interfecit.  Scriptum  fuit 
ergo  lileris  patenlibus  pro  senlenlia  diffinitiva  judici  et  juratis 
in  Tischnowicz,  quod,  quia  justitia  et  Judicium  non  sunt 
cum  impetu  et  violentia  quaerenda,  sed  cum  disciplina  et  man- 
suetudine  petenda,  homo  volens  sumere  vindictam  de  proscripto 
ßuo,  si  tempus  et  horam,  ne  effugiat,  habere  potest,  debet  ju- 
dicem et  juratos  rogare,  quod  detinealur,  et  quod  ordine  juris 
sibi  de  justitia  exhibeatur.  Si  vero  proscriptus  in  fiiga  domum 
alicujus  intraverit,  ibidem  per  suum  adversarium,  nc  iiivasionem 
domus  per  hospitem  fecisse  dicatur,  non  est  excipiendus,  sed 
caute  custodiendus,  donec  vocato  judicio   capiatur. 

603.  Qualiter  emendabit,  qui  servat  proscrip- 
tum  pro  vulnere  vel  excessu  non  capitali.   (H.  142. 


:^77 

A.  55.  6.  B.  6P.  3.  C.  39".  2.  D.  130^  3.  K.  209^  3.) 
Sententiatum  est  in  judicio  civitatis,  qui  in  domo  sua  serva- 
verit  proscriplum  pro  vuliiere  vel  excessu  non  capitali  plecten- 
dum  sententia,  quinque  talenta  solvet  pro  emenda ;  quorum  una 
pars  juduci,  altera  actori  et  tertia  civilati.  Ipse  antem  proscrip- 
lus  captus  viginti  talenta  solvet  vel  manum  amittet ,  ut  in  ju- 
ribus  originalibus  scribitur. 

604.  De  proscriptievasione,  ulrum  reus  abseas 
pro  homicidio  solo  vel  pro  aliis  excessibus,  si- 
mul  cum  homicidio  possit  proscribi.  ((1.142.  A.  55. 
7.  B.  61^  3.  C.  39».  3.  D.  131  ^  1.  K.  2I0\  1.)  Si  ho- 
micidio facto  reus  evaserit,  nee  per  se,  nee  per  responsalem 
idoneum  pro  se  aliquid  allegantem  comparere  curaverit,  ad  pe- 
titionem  actoris  non  solum  pro  homicidio  simplici,  verum  etiara 
pro  mortificatione  et  spolio  diclo  Reraup,  vel  alio  gravi  ex- 
cessu  citationibus  praemissis  proscribelur. 

Capitulusti  de  querifliiouHi§. 

605.  De  querimoniis  ingenere,  quantumadvi- 
gorem  et  numerum.  (H.  142.  A.  56.  1.  B.  61  \  3.  C. 
39".  4.  D.  131«.  2.  K.  210«'  2.)  Cives  de  Russeins  docti 
sunt,  quod  actor  omnes  querimonias,  quas  facit,  revocare  po- 
lest sine  emenda,  praeter  illas,  quas  coram  quatuor  sedilibus 
et  bancis  judiciariis  proponit,  nisi  fortassis  querimonia  actoris 
extra  Judicium  facta,  ex  parte  rei  per  juratos  etjudicem  fuerit 
protestata,  actor  deliberatione  praehibita  voluntarie  ad  hoc  se 
obliget,  quod  ipsum  postea  non  velit  coram  judicio  revocare. 
In  causa  etiam  pecuniali  seu  debitorum  actor  de  uno  homine 
simul  et  semel  in  judicio  tantum  tres  querimonias  movere  po- 
lest*, pro  vulneribus  autem  secundum  numerum  vulnerum  polest 
querimonias  multiplicare. 

606.  D  e  *q  u  e  r  i  m  o  n  i  i  s  ad  i  d  e  m  ,  q  u  a  n  t  u  m  ad  nu- 
merum. (H.  142^  A.  56.  2.  B.  61  ^  4.  C.  39^  5.  D.  131".  3. 
K.  210^.  3.)  Licet  actor  in  causa  civili  tres,  in  causa  vero 
criminali  plures,  quam  tres  possit  simul  in  eodem  judicio  que- 
rimonias movere;  tamen,  si  reus  petit  per  advocatum  suum, 
statim  ad  unam  querimoniam  est  ejus  responsio  audienda,  qua 
audila  el  finaliter  discussa  proponatur  secunda ,  qua  similiter 
expedita  eodem  modo   fiat  de  aliis  successive. 

607.  De  querimoniis  juratorum.  (H.  143,  A.  56. 
3.  B.  61^6.  C.  39\  6.  D.  131\  4.  K.  210''   4.)    Si  reus   que- 


27H 

rinioninni  jiirnli  scii  scalMiri  per  c.xiMirj^jiliofKMii  <'v;i(ltTc  «Icbiicrit, 
noii  j^ravius  sc  exi)iiry:jil»i(,  ({iiaiii  homo  eominuiiis  inm  jiirutuä, 
iu   causa   diinlaxat   aiMjuali   roiisitiiiltMri   si    rnovcril   quaeslioiicm. 

008.  Ulruni  ad  trcs  ((  n  er  i  iii  o  ii  i  a  s  siillifiat  ii  n  » 
rcsponsio  generalis.  (H.  113.  I).  131.)  .Iinali  de  ü  a- 
yaw  (|uaesiv('runt,  ulrinii  lioiix)  impclilus  pro  (l(.'l)ilis  per  Ires  qiie- 
riinonias  possil  iina  rcspoiisiorie  «reiirriili  sine  praejiidicio  ila,  quod 
tausam  non  perdat,  respondere.  yuil)us  responsuui  fuil;  Quod  si 
reus  in  responsione  exprimit  verbum,  (piod  includil  niiiversalein 
negalionein  sicul  verbi  f^ralia,  si  dielt:  nihil  terieor,  beiie  respon- 
det  et  causam  non  perdit,  hoc  tamen  non  obslnnle,  nt  lril)ns 
querimoniis  actoris  satisl'aciat,  per  tria  juramenla  se  ex|)urg^abit 
et  hoc  inlellige:  si  actor  peliverit;si  auleni  lacendo  hoc  Irans- 
iverit,  reus  juramento  simplici  absolvetur. 

Capituliiiti  de  reiiuiitiatioiiibuf«. 

609.  De  renuntiationibus  quantum  ad  utrum- 
que  jus.  (H.  143.  A.  57.  1.  B.  62^  1.  C.  39«.  8.  D.  \3\K  3. 
K.  211".  5.)  Licet  jure  divino  homo  teneatur,  humano  jure 
possit  injuriam  et  offensam  alteri  dimiltere,  cum  cuilibet  li- 
citum  sit  cedere  et  renuntiare  juri  suo^  tamen  iu  causis  cri- 
minalibus,  sicut  homicidia,  vulnerationes,  furta  et  crimina  con- 
similia,  quibus  non  solum  persona  laeditur,  sed  etiam  Judicium 
contemnitur,  et  pax  regia  violalur,  actor  debet  ad  minus  que- 
rimoniam  ad  judicem  deferre;  hoc  enim  facto  salvo  jure  judicis 
excessum  reo  indulgere  polest. 

610.  Ütrum  aliquis  possit  renuntiare  suo  juri. 
(H.  143.  A.  57.  2.  B.  62^  2.  C.  39^  D.  132.  K.  212.) 
In  C  h  r  e  m  s  i  r  civis  tenebatur  militi  in  XL  marcas,  quas  sibi 
sab  testimonio  literarum  suarum  certo  termino  solvere  promisit, 
alioquin  miles  ipsum  in  civitate  capere  et  extra  civitatem  ad 
suum  propugnaculum  ducere  deberet  ibidemque  tamdiu  delinere, 
quousque  solutionem  praescripti  debiti  procuraret.  Debito  ergo 
in  termino  praefixo  non  soluto,  miles  ad  civitatem  Chremsir 
intrans  et  civem  praedictum  capi  et  de  civitate  captivum  ducere 
volens,  prohibitus  est  facere  hoc  per  judicem  et  juratos.  Quaerit 
ergo  miles,  utrum  juxta  promissum  literarum  dicti  civis  Judicium 
civitatis  non  debeat  sibi  ad  hoc  cooperari,  quod  ipsum  in  ci- 
vitate capiat  et  extra  civitatem  educat.  Ex  parte  vero  con- 
silii  civitatis  allegatur  in  contrarium,  cum  jus  et  privilegia  ci- 
vitatis praehibeant  civem  de  civitate  captivum  duci,    utrum  hoc 


279 

quod  miles  petit,  non  debeiU  per  Judicium  tamquam  irrationale 
prohiberi.  Super  quo  d  i  f  t'i  n  i  t  u  m  f  u  i  t :  Quod  duplex  est 
jus  seu  Privilegium.  Quoddam  quod  est  introduclum  in  fa- 
vorem  personae,  sicut  verbi  gratia :  Si  marilus  assignavit  uxori 
aliquam  hereditatem  pro  dote,  illam,  nisi  consentiat,  nee  vendere 
nee  alienare  potest.  Aliud  autem  est  jus  seu  Privilegium  in- 
troduclum in  favorem  communitatis  sicut  illud,  quod  consilium 
civitatis  Chremsirense  pro  se  allegat  in  praesenti  casu ; 
modo  primo  jure  seu  privilegio  ex  eo ,  quod  concessum  est 
personae ,  persona  singularis  et  cedere  et  renuntiare  potest. 
Secundo  autem  jure,  quia  communitati  datum  est,  non  potest. 
Si  ergo  persona  renuntiat  juri,  ad  talem  renuntialionem,  quando 
juri  communi  non  obviat,  ratani  et  gratam  servandam  compellitur 
jure  communi;  cum  autem  renuntiat  secundo  juri,  talem  renuntia- 
tionem ,  quam  contra  jus  commune  de  jure  facere  non  potuit, 
licet  de  facto  fecerit,  ratam  et  gratam  servare  non  compellitur, 
nisi  velit.  Ex  bis  sententiatum  est,  quod  non  obstante  pri- 
vilegiati  petitione,  quae  fundatur  super  promisso  privilegio  et 
jure  in  favorem  personae  concesso  et  Judicium  civitatis  et  se- 
cundum  formam  juris  et  privilegii  in  favorem  communitatis,  qui- 
bus  persona  renuntiare  non  potuit,  concessor  debet  prohibere, 
ne  dictus  civis  extra  civilatem  ducatur. 

Si  autem  voluntarie  complere  voluit,  admittatur;  nisi  enim 
jus  et  Privilegium  communitatis  obstaret,  ad  servandum  promis- 
sum  literarum  suarum  esset  per  Judicium  compellendus.  Et  est 
simile,  cum  jus  habeat  commune,  quod  nemo  pro  de- 
bftis  vita  sit  privandus ;  qnamvis  aliquis  non  solvat  debitum, 
quod  sub  poena  capitis  se  solvere  velle  promisit,  tamen  talis 
auxilio  judicis,  si  super  eo  judicatum  fuerit,  mortis  supplicio 
non  est  tradendus.  Et  pro  ista  materia  nota  bene:  Quod 
vel  jus  est  publicum  auctoritate  et  ulilitate,  ut  quia  jus  fisci, 
vel  quia  publica  vertitur  ibi  utiiitas,  et  tunc  renuntiari  non  potest ; 
aut  auctoritate  tantum,  non  tamen  utilitate  vera,  tunc  aut  est 
statutum  tantum  utilitate  renuntiantis ,  aut  communi,  Primo 
casu  potest  renuntiari,  sive  sit  Privilegium  sive  jus  ex  aliquo 
contractu  vel  pacto.  Si  vero  communi  utilitate,  id  est  publica  et 
renuntiantis,  tunc  non  licet. 

Et  per  hoc  puto,  quod  hoc  pactum  non  teneatur,  quod  faciunt 
creditores,  quod  debitor  non  valeat  probare  solutionem  nisi  per 
scripturam,  cum  sit  communis  utilitatis  testificatio,  et  non  debet 
angustari  copia  probationum,  sed  juri,  quod  in  favorem  est  in- 
ductum,  nee  vertitur  in  eo  publica  utiiitas ,   pronunliari    potest. 


K(  liinc  osl,  (|U(>(I  iKMi  M\\r\  piictiinK  iit  dos  iillcriori  (tic  rcrl- 
(luliir,  quin  in  dolc  est  publiia  et  cotiimuiiis  iitilikis,  iit  liUM'iori 
die   riMldalur  et  civilas    sobole   replesiliir. 

llüiii    luit    jus    consislil      in     prolilhilioiu;     \('l    pruoceplo, 
et  liinc   rciiiintiaro   non  potcsl,  aiil  in  proinissioric,   et  Iuik-  polest. 

1 1  e  n»  nliiid  jus  est  «•eiierale,  et  tmic  non  licet,  anl  spe- 
ciale,  et  Inno   si   odio,   non   licet,  si   vero  lavore,   licet. 

Item  si  jus  est  publicum  auclorilale  et  ulilitale  privatum, 
tunc  distin((iie,  quia  aut  est  solum  iti  favorcm  iuduclum,  et  Inno 
polest  sihi  renunliari,  aut  ulilitale  privatum,  sed  cum  rntionc 
inductum,  ita,  quod,  videlicet,  quasi  communi  ulilitale,  non  solum 
favore  verum  tarnen,  quod  expediat  reipuhlicae,  sicut  esl  illud : 
ne  quis  re  sua  male  ulatur :  tunc  non  polest  paclis  privatorum 
iolli.  Nee  obstat  de  feriis,  ubi  pactum  feriis  renunliat,  et  lamen 
feriae  sunt  indiclae  communi  jure  et  quasi  quadam  communi 
ulilitale,  licet  sint  utilitalis  privatae,  quia  lex  ullra  procedil  et 
promittit  renuntiationem,  sicut  alias  dicimus :  Si  lex  aliquid  pro- 
hibet,  cum  ultra  procedit  permittendo  aliquando,  quod  probibet,  in 
genere  servatur,  quod  specialiter  promittit,  qui  juri  suo  re- 
^luntiare  vult,   debet  illud  scire,  alias  non  videtur  renuntiare. 

611.  Post  renuntiationem  testium  non  recipi- 
untur  testes.  (H.  144^  A.  57;  3.  B.  62^  1.  C.  39^  1. 
D.  132^.  1.  K.  212^  2.)  Qui  coram  judicio  solemniter  re- 
nunliat testibus,  a  produclione  testium  in  eadem  duulaxal  causa, 
nisi  aliquid  novi,  quod  indiget  speciali  probatione  interveniat, 
probibetur. 

Capitulum  de  re§criptls  et  reg^listri^. 

612.  De  rescriptis  et  registris.  (H.  144.  A.  58. 
1.  B.  62^  2.  C.  56  ^  1.  D.  132"'.  2.  K.  212^  2.)  Dum 
capitulum  sancti  Petri  ecclesiae  per  registrum,  in  quo  cen- 
sum  canonicorum  notare  consueverat,  vellet  probare  super  domo 
cujusdam  civis  ibidem,  se  habere  tot  sexagenas  grossorum  cen- 
sus:  sententiatum  fuit  diffinitive,  quod  per  simplicia  registra 
seu  per  scripta,  nisi  originalibus  sigillis  aulbenticis  roboralis, 
vel  vivo  testimonio  probatione  rationabili  confirmentur ,  nihil 
probari  polest. 

Capitulum  de  §ententils. 

613.  De  sententiis  in  genere.  (H.  144^.  A.  59.1. 
B.  63^  1.  C.  56^  2.  D.  132^  3.  K.  212^  3.)  Quamvis 
usus  et  consuetudinis  non  minima  si(   auctoritas,   nunquam  tamen 


I 


*  2Si 

veritati  aiit  legi  praejndical,  nisi  sit  consueliido  rnlionabilis  et 
legitime  |)raescri|)la ;  taüs  eniin  praejudicat  legi,  et  si  ex  liujus- 
inodi  consueludine  ralionabili  sententia  lala  fuerit,  vigorem  habet, 
nee  poteril  reclamari.  Si  aulem  ex  consuetudine  irrationabili 
feralur,  licite   poterit  reclamari. 

614.  Ad  idem.    (H.   144^    A.    60.    1.    B.    63^    2.    C 
56 ^   3.  D.    133^    1.    K.   212^   4.)     In    sententiis    proferendis 
non  oportet,   qiiod  jurati   omnia    exprimant,    quae    eos    movent, 
sed  sulFicit,  qiiod  talibiis  in  eoriim  conscientia  diligenter  cribra- 
tis   sentenlias   pronuntient  brevibus  et  planis   verbis. 

615.  De  sententiis  ad  altius  Judicium  per  ju- 
ratos ductis.  (H.  144^  A.  60.  2.  B.  63^  3.  C.  56^  3. 
D.  133".  2,  K.  212*.  4.)  Si  jurati  sub  expensis  partium  sen- 
lentias  ad  examen  suoruin  superiorum  indiicent,  virtute  jura- 
menti  sui,  si  partes  pelunt,  fatebunlur,  quod  sohim  hoc  faciant 
propter  informationem  justitiae  et  non  ob  causam  alii;m  qua- 
lemcumqne. 

616.  De  sententiis  s er ibendis.  (H.  144\  A.  60.  3. 
B.  63^4.  C.  56^  3.  D.  133^  3.  K.  2!2'\  5.)  Jurati  de 
Gewiczka  proposuerunt  in  maniioquio.  Quod  cum  unus  con- 
civium  eorum  haberet  in  Boskowicz  placitare,  et  jurati  senten- 
tiam  quandam  ratione  diffinitionis  Bruniiam  ad  consilium  devol- 
vissent  una  cum  judice  in  quadam  stnba  se  claudentes  sen- 
tentiam  eaiidem  secrele  scribere,  nee  parles  ad  hoc  recipere 
voluerunt.  Quaerunfc  ergo,  hoc  utrum  esset  juslum  ,  et  sunt  in- 
structi,  quod  juratis,  qui  omni  justitia  jurav^runt  licitum  est  hoc 
facere.  Cum  enim  frequenter  audilis  partium  allegationibus  in 
jiulicio  ad  locum  secretum  pro  invenienda  sententia  declinent 
partibus  et  judice  coram  judicio  dimissis,  quare  non  licet  eis 
easdem  aliegationes  etiam  in  absentia  partium  scribere,  quando 
volunt;  tarnen,  quia  semper  jurati  cavere  debenl,  ne  reddantur 
suspecti,  si  partes  petunt,  sententiae  coram  ipsis  et  eorum  pro- 
locutoribus  sunt  scribendae.  Judex  vero,  nisi  sententia  per  eum 
ratione  jurium  et  emendarum  suarum  sit  quaesita,  ad  scripturan^ 
praedictam  admitti  non  debet  ut  suspectus.  Quando  etiam  judex: 
sententias  et  emendas  ejus  tangentes  ad  audientiam  deduci  pe- 
tit  majorem,  tunc  scriptori  in  salario  et  juratis,  qui  ad  difl'ini- 
tores  literas  ducunt  ,  de  bursa  propria  satisfaciet  in  expensis, 
Sed  de  solutione  expensarum  aliarum  sententiarum  tenendun^ 
est,  quod  ipsas  solvet  in  causa  succumbens. 


5iH'> 


C'ii|»ltiiliiiii  de  Mci'viliitibiiH. 


()17.  \)  c  s  (1  r  V  i  t  II  l  i  Im  s  iirl)iMii.s  c  l  r  ii  s  l  i  c  i  s  in 
commiMii.  (H.  [{')",  \.  (U.  l.  15.  (>  P.  L  C.  rxi''.  I.  I).  l.'i.J". 
1.  K.  212''.  4.)  S(M*viliilL>s  vocirilur,  in  (|iiit)iis  iitiu  d'xniiM 
«llcri,  a<i:or  umis  alteri,  ca;n|nis  uiiiis  allcri  et  miivcisalilcr ,  in 
(]iiil)ii.s  una  licrcd  t.is  et  iiiiiis  ruridiis  allcri  ol)li*;-aliir,  siciit  verbi 
^ralia :  (|U()(i  luineri  iiiiiiis  viciiii  traiiseat  in  curiain  allerius, 
(|ii()(l  uiHis  (liioriiin  vicinoniin  inier  eos  canalc  pönal;  qnod 
slillii'idia  de  viciiio  in  cmiain  alleriiis  vicini  cadant,  el  sie  de 
consiinilil)us.  lü  cum  rre(|uenler  in.iü:nae  lil(!s  de  talil)us  inier 
partes  orianUir,  nolanda  siinl  subscripla ,  ex  qiiibus,  si  casus 
diihitabilis  occurreril  ,  senlentia  Juri  el  consucludini  civilalis 
Brunn  ensis  consoua  facililer  poleril  inveniri.  Aedilicia  ur- 
bana  etiani  praedia  appellainus,  et  nemo  servilutem  acquirere 
polest  vel  urbani  vel  ruslici  praedii,  nisi  qui  bal)et  praediuin  j 
nee  quisquani  polest  babere  servilutem  ,  nisi  babeat  praedium. 
Caveri ,  ut  ad  certam  altiludinem  sepulcrum  aediüeelur,  non 
potest,  quia  id,  quod  humani  juris  esse  desiit,  servilutem  non 
recipil ,  sicut  nee  illa  quidem  servitus  consistere  potest ,  ut 
cerlus  numerus  bominum  in  uno  loco  sepeliatiir.  Item  solum 
commune  vendendo ,  ut  milii  et  socio  serviat ,  elFicere  non 
possum,  quia  per  unum  socium  communi  solo  servilus  acquiri 
non  polest.  Nemo  alienis  aedibus  vel  praediis  acquirere  ser- 
vilutem vel  inlerponere  potest.  Si  quis  ae<lium  partem  tradat 
vel  partem  fundi ,  servilutem  non  potest  imponere,  quia  per 
partes  servilus  imponi  non  potest ,  sed  nee  acquiri.  Sed  si 
divisit  fundum  certis  metis ,  et  si  partem  Iradidit ,  pro  diviso 
polest  allerutri  imponere  servilutem,  quia  jam  non  est  pars 
fundi,  sed  fundus,  et  hoc  in  aedibus  potest  dici,  si  una  domus 
per  parietem  in  medio  factum  dividatur;  poslea  enim  pro  dua- 
bus  domibus  accipi  debet.  Si  ei ,  cujus  praedium  mibi  ser- 
viebat,  beres  exstiti,  et  eani  heredilatem  tibi  vendidi,  reslitui 
tibi  in  prislinum  statum  servitus  debet,  quia  id  agitur ,  ut  tu 
heres  videaris  extitisse. 

Quidquid  venditor  servilus  nomine  sibi  recipere  vult,  no- 
minalim  sibi  recipere  oportet;  nam  illa  generalis  receptio,  quibus 
est  servitus,  ulique  ad  exlraneos  perlinet,  nihil  prolicit  ipsi 
venditori  ad  jura  conservanda ,  nulla  enim  babuit,  quia  nemo 
ipsi  servilutem  deberet,  quin  imo  ,  si  debila  fuerit  servilus  et 
dominium  deinde  rei  servientis  perveait  ad  me,  communiter 
diceretur,  exstinqui  servilutem. 


J 


2Hli 

Et  hinc  coilig^e,  quod  in  generali  Sermone  persona  lo- 
quenlis  non   est  intelligenda. 

Refectionis  gralia  accedendi  ad  ea  loca ,  qiiae  non  ser- 
vianl,  facultas  trihnla  est  illis,  quibus  servitus  debetur.  Si 
tarnen  illa  loca  sint  contigua  servienlium ,  nee  oportet,  quod 
de  tali  accessu  aliquid  serviatur,  Ileni  si  per  luum  fundum 
jus  est  mihi  aquam  ex  rivo  ducere,  tacite  haec  jura  sequuntur, 
ut  reficere  mihi  rivum  liceat,  ut  adire  quam  proximum  possim 
ad  reficiendum  eum  ego  operariique  mei,  et  ut  spatium  mihi 
relinquat  dominus  fundi,  quo  a  parte  dextra  et  sinislra  ad  rivum 
accedam ,  ut  (juo  terram ,  lutum,  lapides,  arenam  et  calcem 
jacere  possim.  Item  cum  fundus  fundo  servit,  venditoque  fundo 
s*ervitutes  sequuntur. 

Aedificia  quoque  fundis  et  fundi  aedificiis  eademque  con- 
dilione  serviunt.  Si  constat  in  tuo  agro  lapidicina^  esse  invito 
te ,  nee  privato,  nee  publico  nomine  quisquam  lapides  caedere 
polest,  cui  id  faciendi  jus  non  est,  nisi  lalis  consuetudo  in 
illis  lapidicinis  consislat.  Quod  si  quis  ex  eis  velit  caedere,  non 
aliter  hoc  faciat ,  nisi  prius  solitum  salarium  pro  hoc  domino 
praestet;  ita  tarnen  lapides  caedere  debet,  postquam  satisfaciat 
domino,  ut  neque  usus  necessarius  lapidis  intercludalur,  neque 
commoditas  rei  jure  adimatur.  Quamvis  mari ,  quod  natura 
Omnibus  patet,  servitus  imponi  privata  lege  non  possit,  quia 
tarnen  bona  lides  contractus  legem  venditionis  servari  exposcit,  per- 
sonaepossidenlium,  per  stipulationis  vel  venditionis  legem  obligatur. 

Et  sie  nota,  quod  piscatio  maris,  quae  est  libera  fit  serva. 
Qui  certum  locum,  iter  vel  actum  alicui  concessit,  potest  plu- 
ribus  per  eundem  locum  vel  iter,  vel  actum  concedere;  sicut 
et,  si  quis  vicino  suo  aedes  servas  fecit,  nihilominus  quibus- 
cumque  aliis,  ut  si  vult,  multis  potest   eas  servas   facere, 

Potest  etiam  heredem  suum  quis  damnare,  ne  altius  aedes 
suas  toUat,  ne  luminibus  aedium  vicinorum  officiat,  vel  ut  pa- 
tiatur  eum ,  tignum  in  parielem  immittere ,  vel  stillicidia  ad- 
versus  eum  habere,  et  ut  patiatur  vicinum  suum  per  fundum 
suum  vel  aedes  ire,  aquamve  ex  eo  ducere. 

618.  Qualiter  Servitutes  amittantur.  (FI.  146.  A. 
61.  2.  B.  64^  1.  C.  57^  1.  D.  134^  1.  K.  213^  1.) 
Servitutes  praediorum  confunduntur,  si  idem  utriusque  praedii 
dominus  esse  coeperit.  Qui  iter  habetet  actum,  si  statuto  tem- 
pore tantum  ierit,  non  periisse  actum  multis  placet;  nam  ire 
quoque  per  se.  eum  posse,   qui  actum  habet,  placet. 


Jura  firntMlioriiiii  morlc  vi  csifMlis  ilirniriiitionc  iiori  pcrirc, 
viilt^o  ti'iuiitiitii  est.  Il<>in  itcr  sepuh-ro  (k'hiliiti)  iioii  iiU^iido, 
noii  niitillilni'.  cl  siiiiililcr  via  |iiil>lii-a  iioii  [xril  noii  (ilctido, 
et  Iku-  fsl  spinialr  in  islis.  Sorviliis  cl  per  sotimii  t'rucliiariuiu 
el  Uoiiae  lidci  possossorein  iiohis  rclincliir,  Si  slillicidii  jus 
lial)i>l  ali(|nis  iiiiiiii(lcii(h\  in  arcaiii  ticini  et  {iiTiniseril  lil)i  jus 
in  oa  arca  acdiiirundi,  slillicidii  iiiiinittciidi  jus  ninitlit.  Kl 
siinililcr  si  per  tiiiini  ruitdiiiu  mihi  via  dohcaliir,  cl  pcnniscro 
litii  in  CO  looo,  per  (piciii  uiilii  \\n  dLd)calur,  alicpiid  iaccre, 
aniilto  jus   viac. 

Itcu)  si  couiniuneni  funduu)  c<>;u  et  pupillus  liabcmus, 
uterque  licel  non  ulerelur,  lauicu  proplcr  pupilluni  et  ego  viain 
reliueo. 

Tuliens  servilus  coufuudilur,  loliens  uti  ea  ille,  ad  quem 
pertinel,  non  polest.  Si  is,  qui  hnustum  habet  per  tempus,  quo 
servilus  adinillaUir,  non  ad  fonlcm  icrit,  nee  aquam  hauseril, 
iter  nmillil.  Si  quis  eoruui,  quibus  aquaeduelus  servilus  dc- 
bcbatur.  ju«  aquae  duccndae  non  ulendo  amiseril,  niliil  juris 
eo  nomine  caeleris,  qui  rivo  ulebanliir,  accrevit.  Idque  com- 
modum  ejus  est,  per  cujus  fundum  aqua  ducebalur ,  libertate 
enim  hujus  partis  servilus  fruilur.  Si  quis  usus  fuerit  alia  aqua, 
quam  de  qua  in  Servitute  imponenda  actum  est,  servilus  amit- 
lilur.  Tempus,  quo  non  est  usus  praecedens  fundi  dominus,  cui 
servilus  dcbetur,  impulalur  ei,  qui  in  ejus  loco  successit.  Si  cum 
jus  habes  immillendi  tigiii,  vicinus  statulo  tempore  aedificatum 
non  habuit  ideoque  nee  immittere  poteris  non  ideo  magis  servi- 
lutem  amittes ,  quia  non  polest  videri  usu  cepisse  vicinus 
suus  liberlalem  aedium  suarum ,  quia  jus  tuum  non  inter- 
pellavit ,  scilicet  aedificando ,  et  hoc  est  necessarie  in  ur- 
banis  servitutibus,  sed  secus  in  ruslicis,  ubi  suftkit  solum, 
quod   non   ulalur. 

Usu  retinetur  servilus,  cum  ipse,  cui  dcbetur,  ulilur,  quive 
in  possessione  ejus  nomine  est,  aut  mercenarius ,  aut  hospes, 
aut  quicumque,  licet  nialae  fidei  sit  possessor,  relinelur  servilus; 
ad  eam  aulem  acquirendam  bona  üdes  est  necessaria.  Si  partem 
(uudi  veudem ,  lege  caverim,  ut  per  eam  parlem  el  reliquum 
nieum  fundum  aquam  ducere  possim,  et  slalulum  tempus  inler- 
cesseril,  aulequam  rivum  facerem,  nihil  juris  amitto,  cum  nul- 
luni iter  aquae  fuerit,  sed  manet  mihi  jus  integrum;  quod  si 
fecissem  iter,  neque  usus  essem,  amittam.  Nota  in  summa,  quod 
jus  servilutis  multis  modis  amillitur:  aliquando  enim  confu- 
iiioue  pracdiorum,  aliquando  rei  scrvieulis  dcfectu,  aliquando  per- 


^85 

missione  actus  coiilrarii,  aücjuando  per  alienationem  rei,  item 
rei  interilu,  ilem  non  ulendo  et  hoc  mullipliciter,  aiil  enim  non 
iilcndo  siiriplicilcr,  aul  cniui  non  utendo  secundum  tcnipiis  sta- 
tu! um,  aut  non  iilendo  secundum  quantitatem,  sed  non  per  se, 
iiisi  cum  proliibilione  supcrvcniente,  aut  non  niendo  secundum 
rei  existcnliam,  sed  utendo  una  pro  alia,  aut  non  utendo  igno- 
rantia  superveniente.  Et  exempla  istorum  modorum  in  prae- 
sciiptis  legibus  continentur. 

Capitiiluiti   de  sitipro. 

619.  De  Stil  pro  et  raptu  mulierum  quantum  ad 
raptorem  et  coadjutores  ejus.  (B.  64'^.  1.  D.  134''. 
1.)  In  Gayaw  quidam  juvenis  cum  qualuor  suis  sociis  cuidam 
civi  hora  crepusculi  de  potu  eunti  virginem  tiliam  de  latere 
rapiens  se  in  quodam  clausit  cellario  cum  eadem.  Judex  vero 
ad  clamorem  patris  et  filiae  festinanter  accurrens  raptorem  cum 
rapta  in  cellario  inyenit,  quae  confessa,  se  non  esse  delloratam, 
solum  de  raptu  flebiliter  est  conquesta.  Quaeritur  ergo,  quid 
juris  sit  in  hoc  casu,  Super  quo  responsum  fuit.  Si  virgo  in 
circulo,  sicut  moris  est,  voluutarie  raptorem  accesserit,  sihi  da- 
bitur  in  uxorem.  Si  autem  ad  parentes  declinaverit,  et  raptor 
et  socii  sui  capitali  sentenliae  subjacebunt. 

620.  Ad  idem  de  s  tu  pro  et  oppressione  mulie- 
rum. (H.  146^  B.  64^  2.  D.  134^  2.)  Hontstae  familiae 
vidua  judici  et  juratis  in  consilio  secreto  sedentibus  flebiliter 
est  conquesta,  quod  servus,  moribus  distortus,  qui  marito  suo 
praemorluo  tempore  servierat  aliquando,  de  ipsa  in  ejus  honoris 
detrimenlum  hincinde  loqueretur  in  civitaJe,  quia  carnaliter  eam 
cognoverit,  et  lidem  matrimonii  sibi  promiserit,  ipsam  tali  men- 
dacio  volens  compellere,  quod  ab  alio  viro  contemta  sibi 
legitime  societur.  Servus  autem  vocatus  et  interrogalus  cogni- 
tionem  carnalem  et  fidei  sponsioncm  deliberatione  praebabita 
constanter  fatebatur,  verum  cum  testibus  hoc  ostendere  non 
posset,  et  in  carcere  detentus  aliquamdiu  fuisset,  et  iterum  per 
juratos  super  dicenda  veritate  requisitus  esset ,  priora  verba 
mutans  cognitionem  et  permissionem  negavit.  Super  quibus  af- 
firmatis  et  negatis  vidua  in  fama  boni  nominis  irrecuperabiliter 
se  laesam  esse  querulans  petivit  sibi  cum  lacrimis  de  juslilia 
provideri.  Super  quo  dii'finitum  fuit:  Cum  vidua  non  sit  con- 
questa de  violentia  in  honore  sibi  facta,  sed  solum  de  verbis 
per  servum  mendaciter  prolatis,  cum  etiam  potius  sit  credendum 
querimoniae  viduae  famosae    de  verbis,   quam    contessioni    servi 


2H0 

lUMHUim  de  Hulis,  cl  polissiinc,  vuiu  prontcr  vciImi  prncciosiüs 
saii(|nis  liiiiiiiiiMis  iion  sil  ('fliiiKlciKliis ,  vi  in  pocnis  iniliiis  sit 
affcndimi.  sullicil,  (jiiod  scrviis  cxci.sii  liiMpui  rcpclhilur  u  civilulc 
iiunquuiii   suU   pociüi   i-<i|)ilis   rcvursurus. 

Capiliiliiiii  ei«,'  .^iicco.Hi^ioiiiliiim. 

f)21  Do  s  u  c  c  CS  s  i  0  II  il)  u  s  ah  iiileslalo.  (11.  147''. 
A.  (53.  1.  B.  ()4''.  3.  C.  58".  1.  I).  135".  1.  K.  157»'.  1.) 
Senlentiatiim  est  juralis  et  proposito  in  Cunicz. ,  cpiod 
si  üliiis  a  domo  paliis  jier  dotalitiiiin  vcl  porlioiicni  licrcdila- 
riain  eiiiaiicipalus  et  landcm  sine  uAore  et  liheris  nioritiir  in- 
testatus, bona,  (juac  reliiiquit  ita,  quod  a  palre  non  proees- 
serunt,  potius  transeunl  ad  fratres  el  sorores  ejusdem  iilii, 
quam  ad  palrem-,  paupere  tarnen  existente  patre,  et  fralribus 
et  sororibus  minus  indi<>cntibus ,  piuin  est ,  aliqua  talitim  bo- 
norum portio  detur.  Secus  aulem  sie  est,  si  hujusmodi  bona 
a  patre  provenerunt,  tunc  enim  iterum  ad  patrem  reverluntur. 
Et  |)0ssunt  jurati  tales  senlentias  suj)er  successionibus  liere- 
dilariis ,  si  de  testamenlis  mentio  non  üt,  quando  jura  civilia 
scripta  seu  consuetudinaria  ipsas  non  declarant,  secundum 
eorum  conscienliam  dillinire ,  pro  ut  colligitur  ex  privilegio 
Joliannis  regis,  quod  civitas  habet  super  testamenlo :  Nos 
Johannes   etc. 

(i22.  De  successionibus  ad  idem.  (H.  147.  A.  63. 
2.B.  05  \  I.e.  58\2.  D.  135".  2.  K.  l57^2.)  In  villa  Urchaw 
quidam  oecisus  filium  relinquit  et  uxorem ,  quae  ah'um  su|)er- 
ducens  marilum  quatuor  pueros  genuit,  quod  videntes  fralres 
occisi  filium  ejus  eorum  patruum  cum  portione  ad  eum  perti- 
nente  ab  aliis  quatuor  prius  dividi,  et  eis  assignari  forma  ju- 
diciaria  obtiiiuerunt.  Et  cum  intra  annum  diclus  filius  de  medio 
sublatus  fuisset,  dominus  heres  villae  repelivit  substantiam  suam, 
allegans,  quod  ad  se,  cum  sine  berede  decesserit,  esset  justi- 
lialiter  devoluta.  Mater  autem  ipsius  filii  dixit  eandem  sub- 
stantiam ad  pueros  quatuor,  quos  ex  secundo  peperit  marilo, 
justitialiter  pertinere.  Super  quo  responsum  est  dilfinitive:  Cum 
filius  morluus  et  quatuor  viventcs  ex  eodem  processerint  uUto, 
nee  alii  supersint  ex  seniine  patris  occisi,  edili  l)ona  fiiii  sci- 
licct  mortui  ad  uterinos  superviventes  hereditarie  pertinebunt; 
iion  enim  soluin  heredes  secundum  descensum  et  infra ,  sicut 
dominus  villae  Urchaw  movebatur,  sunt  recipiendi ;  sed  etiam 
sursum  et  a  latere.    Unde  coheredes  pro  heredibus  sunt  habendi. 


287 

623.  De  successionibus  regulae  generales  et 
speciales.  (U.  148.  A.  04.  1.  B.  65^  2.  C.  58».  3.  D. 
135^.  1.  K.  158*.  1.)  Privilegia  et  jura  civilalis  dicunt,  quod 
marito  intestato  decedente  tertia  pars  bonorum,  quae  reliquit, 
ad  lixoreni,  duae  vero  ad  beredes,  sive  unus,  sive  plures  fuerint, 
perlinebiuit.  Salvo  ergo  islo  jure  si  evenerit  casus,  qui  nee 
secundum  ipsum,  nee  secundum  jura  originalia  dilliniri  potest, 
recurrendum  est  ad  leges  communes,  in  quibns,  qualiter  bere- 
dilas  efferatur  jure  agnationis  vel  cognationis  scribitur  sie: 
In  successionibus  ab  inteslalo  prinio  succedent  descendentes, 
secundo  ascendentes  unacuni  fratribus  inlestali  defuncti,  tertio 
collaterales  proximiores.  Omnibus  bis  deficientibus  uxor  succe- 
dit,  postremo  fiscus,  nisi  pactum  vel  consueludo  praejudicet ; 
et  dicilur  pactum,  sicut  est  promissum  pactum  per  maritum  et 
uxorem  alteri  personae,  islo  modo :  Post  mortem  nostram  bona, 
quae  dimiserimus  possidebis;  sie  removetur  fiscus  et  dicitur 
consuetudo,  sicut  alibi  bona  laiia  dividunlur  in  duas  partes,  alibi 
autem  in  tres,  sicut  consuetudo  et  jura  municipalia  civitatis  babent. 

624.  De  successione,  quanlum  ad  descendentes 
ab  intestato  dantur  regulae  lales  speciales,  (H. 
148.  A.  64.  2.  ß.  65^  3.  C.  58«.  2.  D.  135''.  2.  K.  158^  2.)  In 
successione  ab  intestato  potior  est  causa  descendentium ,  si 
supersint. 

Item  in  primo  gradu  descendentium  sunt  liberi  legilimi  et 
naturales,  vel  etiam  legitimi  tantum,  et  postea  aequales  nepotes 
ejusdem  gradus  et  sie  descendendo. 

Item  liberi  naturales  in  lotum  succedunt,  si  alii  non  super- 
6unt,  spurii  autem  numquam  succedunt^  et  baec  vera  sunt  quoad 
lineam  paternam.  Sed  si  agalur  de  successione  malris,  ibi  ve- 
niunt  spurii  cum  legitimis,  nisi  mater  illustris  sit,  et  vocantur 
spurii,  quorum  vulgus  pater  est,  i.  e.  de  quorum  patre  du- 
bitatur. 

Item  nepotes  succedunt  in  slirpes,  id  est  in  eam  partem, 
quam  parentes  eorum  habituri  essent,  si  viverent,  unde,  si  quis 
ex  uno  lilio  unum  pueruni  nepotem  suscepit  et  ex  altero  decem, 
vel  plures,  tantum  capiet  unus  ex  parte  sua ,  quantum  decem 
ex  parte  altera. 

Item  mulier  succedit  ex  parte  altera  sicut  masculus ;  nam 
in   eis  unius  sanquinis  jura  permanent. 

Item  emancipatus  succedit  sicut  suus,  id  est  non  eman- 
cipatus,  qui  est  adhuc  in  pane  parentum. 

C25.     De    linea     ascendenlium    dantur    regulae 


2HH 

tnlos:  (11.  118.  A.  04.  3.  B.  (55 \  I.  C.  58^.  2.  D.  130«. 
1.  K.  If)?".  2.)  Dt'fniuio  iili(|U()  vcl  alifpia  sine  lihnis,  fraircs 
v\  sororrs  cjnsdcm  niui  jis(  ('ndciililxis  in  proxinio  gindii  tsiu- 
cediiiil    in   porlioiu's  iu'(|uiik>s. 

lU'iii  in  isljt  liiu'u,  sirnt  in  {IcscciMhMililtiis  siicccdif  mnlier 
siciil   nuisrnlns,   cl  t'niiiiicipnlns  siciit    iion   cniiiiicipaliis. 

heni  inliT  iiseciKlciilcs  est  seiviindji  priicrdjii^jiliva  gradiis, 
iil  scilicet  paler  prnelVralur  uvo,  si  uIcKjiie  snj)ersil,  et  avus 
pi'oavo,   et   sie   de  sin^nlis. 

Heni  si  ascendeiiles  pari  p^radn  siiit ,  sieiit  sunt  parentes, 
pnta  paler  et  niater,  pariler  siieeediint ,  et  qnideni  pro  dimi- 
dia   parle. 

Si  autem  lanUuii  |)aler  sit,  vel  mater  tanhim  sit,  quilibet 
succedil   in   loliim. 

lleni  palernis  scmper  debclur  pars  diniidia ,  quamvis  dis- 
par  numerus  sit  ascendenlium,  sie  verhi  gralia,  si  ex  iina  est 
lanluni  avus  nialernus,  et  ex  altera  avus  et  avia  paterni,  lieet 
duo   sint,  tantuni  eapiet  avus  nialernus,  licet  solus  sit. 

Ilem  eum  parenlihus  inleslali  admillunlur  fratres  et  sorores 
ex  parte  ejusdem  palris  et  ejusdeni  inalris  et  in  porliones 
aequales.  Secus  auleni,  si  sit  frater  uterinus  ex  parle  niatris 
tantum,  vel  agnalus  ex  parte  patris  tanlum,  quia  talis  exciuditur 
a  parenlihus,   et   est  idem  Judicium  de  sorore, 

Ilem  si  supersint  lilii  vel  (iliae  fralrum  ex  ulroque  lalere 
conjiiiielorum,  admillenlur  una  cum  parenlihus.  et  sicut  patres 
eorum,  si  viverent  admitterenlur. 

Ilem  si  sunt  fratres  ex  una  parte  et  avus  et  avia  ex  su- 
periori  linea,  simililer  succedunt,  ila ,  quod  fratres  non  sint 
praeferendi:  avus  enim  est  in  gradu  proximo  delieicnle  patre, 
nam  proximus  est,  quem  nemo  antecedit;  volunt  tamen  quidam 
quod  fruler  exchidat  avum  et  inlret  locum  palris.  Melius  est 
tarnen  dicere  primo  modo. 

Item  pater  naturalis  tantum  succedit  fdio  inleslalo  eadem 
ratione,  qua  filius  talis  succedit  patri;  filio  aulem  spurio  paler 
non  succedil,  quia  nee  laÜs  pater  nee  fdius  noniiiiandus  est.  liein 
pater  et  mater  suecednnt  lilÜs,  sive  conlrahant  seeundas  nu|'lias, 
sive  non. 

(i26.  De  collaleralibusdantur  regulae  tales: 
(H.  148.  A.  (34.  4.  B.  C,b^.  2.  C.  59«.  1.  D.  136«.  2.  K. 
158*.  3.)  Cessttnle  siiccessione  lineae  descendenlis  et  asc(Mi- 
denlis  primo  succedunt  fratres  et  demum  alii,  ut  fralrum  lilii, 
et  sie  de  aiiis  descendendo. 


i 


289 

Item  cum  fratribus  et  corum  filiis  siiccedunt  parentes  de 
functi,  de  cujus  hereditale  agitur,  si  supersunt. 

Item  si  nee  sunt  fratres ,  nee  parentes ,  nee  alii  des- 
cendenles,  tunc  filii  fratrum  totum  percipiunt.  Si  autem  super- 
sunt aliqui  de  ascendentibus,  illi  succedunt  cum  filiis  fratrum 
praemortuorum. 

Item  in  tali  successione  potissime  succedunt  fratres,  qui 
ex  utroque  parente  contingunt  defunctum  intestatum,  et  similiter 
intelligatur  de  filiis  eorundem  fratrum.  Unde  filius  talis  fratris 
defuncti,  licet  gradu  tertio  sit,  tarnen  praefertur  fratribus  de- 
functi,  qui  ex  uno  tantum  parente  cognati  erant. 

Item  post  fratres  ex  utroque  parente  et  eorum  filios,  suc- 
cedunt ex  uno  latere  fratres  vel  sorores,  cum  quibus  et  filii 
eorum,  si  qui  eorundem  fratrum  et  sororum  jam  decesserint, 
similiter  succedunt. 

Item  filii  fratrum,  cum  pares  sunt  fratribus  defuncti,  prae- 
feruntur  procul  dubio  ejusdem  defuncti  patruis  et  aliis  similibus. 

Item  in  hac  successione  succedit  mulier  sicut  masculus  et 
emancipatus  sicut  suus  ,   ut  supra. 

Item  filii  fratrum  praemortuorum,  quando  succedunt  cum 
patruis ,  avis  vel  proavis  vel  ceteris  ascendentibus,  succedunt 
tantum  in  stirpem,  hoc  est  solum  in  illam  partem,  quam  patres 
habuissent,  si  vixissent. 

Quando  autem  succedunt  sine  ascendentibus,  semper  suc- 
cedunt in  capita  et  non  in  stirpe^  quia  quot  sunt  capita  seu  per- 
sonae  tales,  tot  sunt  partes  bonorum,  in  quibus  succedunt. 

Item  in  successione  coUateralium  est  iste  ordo  servandus, 
quod  in  rebus  maternis,  quae  a  progenitoribus  matris  provenerunt, 
soli  Uterini  succedant,  licet  consanguinei  agnativi  ex  parte  pa- 
Iris  tantum  supersint;  in  aliis  vero  communiter  succedunt.  Qui 
vero  ex  utroque  parente  sunt,  cum  utrisque  admittentur. 

Item  cum  filii  fratrum  praeferuntur  patruis  defuncti,  tunc 
tertius  gradus  excludit  tertium,  quamvis  alias  reguläre  sit,  quod 
pares  gradu  pariter  admittuntur. 

Item  post  fratres  fratrumque  filios  succedunt  quicunque 
sibi  gradu  proximiores  in  infinitum,  dum  tamen  attinentia  seu 
gradus  altinentiae  probetur. 

627.  Ex  Omnibus  dictis  regulis  specialibus 
eliciuntur  regul  ae  gener  ales.  (H.  149^.  A,  64.5.  B. 
66«.  1.  C.  b9^.  1.  D.  136^  1.  K.  158^  1.)  Quicumque  in 
hereditate  vult  succedere,  debet  ad  hoc  gladio,  hoc  est  ex 
palris  parte  natus  esse. 

19 


Item  si  (opnnli  pnirls  vi  roffnnfi  matris  pro  licrcdiltilc 
coiitcndiuit  ,  tiiin  r()<|iiiili  patris  jus  ohlincnt  cl  iioii  matris. 
Tjimeii  si  borin  a  prof^ciiilorihiis  inalris  proNcncniiil ,  limc 
etiüin  jus  obliniMil  cop;inili  niiilris.  Hein  (|iiicuni((iie  in  co^iia- 
lioiic  IHK)  «rradii  s(mi  linca  est  pr()j)iii(pii()r,  sive  ex  parle  malris 
siNC  ex  parle  palris,  ille  bona  praedecessonini  secnndum  jusli- 
tiiun  possidebit.  Kl  (piod  dieiliir  ex  parle  inalris,  inlelligen- 
dum  est  tanliiin  in  rel)us  malernis,  de  qiiibus  siiperius  regula 
specialis  babeliir,  qiialiler  il)i  soli  ulerini  suceediint.  Ilem 
qnamdiu  supersunt  cünsangiiinei  in  linea  adscendenlium  et 
descendentium  directe,  tamdiu  heredilas  non  devolvitur  ad 
collalerales ;  fratres  tarnen  defuncti  cum  parentibus  ejus  aequa- 
liter   admittuntur. 

Capituliiiti  de  Tliooloiioo. 

628.  De  tbeoloneo,  quantum  ad  visitationem 
nundinarum.  (M.  149  \  A.  65.  1.  B.  66\  2.  C.  59^  2. 
D.  143''.  1.  K.  214^  1.)  Licet  tempore  libertatis  nundinarum 
causa  emendi  vel  vendendi  civitatem  visitantes  de  bonis  et  mer- 
cibus  suis  theoloneum  non  solvant;  tamen  forum  in  civitatibus 
non  quaerenles  de  bonis,  quae  transducunt,  ad  solvendum 
theoloneum  sicut  aliis  temporibus  sunt  astricli. 

629.  De  theoloneis  et  tributis  deductis  et 
non  solutis.  (H.  149\  A.  65.  2.  B.  66^  3.  C.  59''  3. 
D.  143^  2.  K.214^  2.)  Sententiatu  mest  in  Albam  Eccle- 
siam:  Qui  bona  sua  stulte  ponderans  theoloneum  deducit, 
non  potest  alio  tempore,  si  revertitur  per  theolonarium  ad 
solvendum  theoloneum  deductum  compelli ;  debet  enim  theolo- 
narius  vigilare  et  non  dormiire  super  solutione  theolonei. 

630.  De  theoloneis,  de  quibus  rebus  dentur. 
(H.  149''.  A.  65.  3.  B.  66»'.  4.  C.  59\  4.  D.  143  ^  3. 
K.  214''.  3.)  Theolonario  civitatis  senlentiatum  est  per  ju- 
ratos, quod  de  annonis,  vinis ,  lectisterniis  et  singulis  aliis 
rebus,  quas  extranei  tempore  discordiae  seu  guerrae  ad  civi- 
tatem causa  observationis,  sicut  ad  locum  tutum  ducunt  et  postea 
iterum  educunt,  nullum  de  jure  theoloneum  est  solvendum. 
Item  res,  de  quibus  theolonenm  de  jure  non  datur,  ex  omis- 
sione  seu  neglectione  theolonei  non  perduntur.  Cum  autem 
aliae  res  tbeoloneo  subjectae  cum  diclis  rebus  occulte  dedu- 
cuntur,  tunc  caute  videndum  est,  quid  juris  sit  in  talibus  re- 
bus utrisque. 


291 


Capituluiti  de  tcstaniontis. 


631.Detestamentis  in  gener e  etprinio  quomodo 
ordinentur.  (H.  149^  A.  61.  1.  B.  66^  1.  C.  59^  5. 
D.  143**.  4.  K.  314''.  5.)  Testamentum  ex  eo  appellatur,  quod 
testatio  mentis  est,  et  debet  fieri  coram  testibus  seciindum  con- 
suetudinem  civitatum,  sive  sint  jurati,  sive  non  sint  jurati,  et 
debent  tales  esse  vocati  et  instanter  rogati  per  testatorem,  et 
sive  tales  testes  sub  sigillis  testamentum  conscribant ,  vel  in 
memoria  teneant,  semper  valet.  Mortuo  etiam  testatore  testa- 
mentum est  cito  pronuntiandum,  ut  illi,  quibus  bona  sunt  legata,  a 
litibus  liberentur.  Et  leges  volunt,  quod  testamenla  coram  Sep- 
tem testibus  fieri  debent;  tamen  hoc  secundum  jus  civile  non 
servatur,  quia  etiam  unus  scabinus,  juratus,  vel  alii  duo  fide 
digni  non  scabini  in  testamento  pro  testibus  admittuntur» 

Sed  non  omnes  homines  possunt  esse  testes  in  hoc  facto; 
quia  neque  mulier,  neque  impubes,  neque  servus,  neque  mutus, 
neque  surdus,  neque  furiosus,  neque  improbi  seu  detestabiles 
possunt  in  numerum  testium  adhiberi.  Et  est  intelligendum  de 
muto  et  surdo,  qui  nihil  loqui  vel  audire  possunt.  Est  enim 
intelligendum   de  furioso,  qui  non  habet  dilucida  intervalla. 

Item  duo  fratres,  qui  in  potestate  ejusdem  patris  sunt, 
utrique  testes  in  uno  testamento  fieri  possunt,  quia  nihil  nocet, 
ex  una  domo  plures  testes  alieno  negotio  adhiberi.  In  testibus 
autem  non  debet  esse,  qui  in  potestate  testatoris  est.  Sed  etsi 
filius  familias  de  castrensi  peculio  post  remissionem  faciat 
testamentum,  nee  pater  ejus  recte  testis  adhibetur,  nee  is,  qui 
in  potestate  ejusdem  patris  est ;  reprobandum  enim  est  in  ea 
re  domesticum  testimonium. 

Legatariis  autem  et  fideicommissariis,  qui  non  juris  suc- 
cessores  sunt  et  aliis  personis  eis  conjunctis  testimonium  non 
denegamus. 

Et  multo  magis  his,  qui  in  eorum  potestate  sunt,  hujus- 
modi  licentiam  damus.  Nihil  autem  interest,  utrum  testamentum 
in  tabulis,   an  in   cartis  vel  in  alia   materia  fiat. 

Item  si  testator  peritus  literarum  testamentum  manu  sua  pro- 
prio scribat  et  ipsum  signatum  vel  ligatum  oft'erat  testibus,  qui  ipsum 
sigillent:  tunc  sive  testes  sciant,  sive  non,  quae  conlinenlur 
in  testamento,   nihilominus  testamentum  tcnet. 

632.  De  his,  qui  testamentum  facere  non  pos- 
sunt. (H.  150«.  A.  66.  2.  B.  66 »\  2.  C.  60.  ^  1.  D.  144".  l.K. 
215"^.   2.)  Qui   alieno   subjecti   sunt  juri,  testamenti  jus  faciendi 

19^^- 


iioii  liiil)(Mil ,  nisi  qnanliim  paronlcs  eis  pnrmisrrini,  oxccplis 
imili('ril)us ,  quiU!  in  poIcsliiU'  pnrcnliini  sunt ,  qnihus  de  eo, 
quod  in  caslris  ncciuisic  ruiil,  jx-rmissimi  est  ksldinciiliim  l'ucere. 
Pruelcrca  lesluiiiciiluni  iinpubes  l'ucerc  iioii  possiiiil,  quin  nulluni 
eoruni   aninii  Judicium   est. 

Vm\v  mnsculiis,  (jui  uniios  actalis  qualuordccim  complevit, 
li'Slanu'uluui  l'accre  polcsl;  roen»iua  vcro  ,  quac  cx])levit  unnos 
duodecim. 

Itoin  iiec  furiosi,  quia  mcnlc  careiit;  nee  ad  rem  perlinet, 
si  impul)es  poslca  pubcs  laclus ,  aut  luriosus  poslea  mcnlis 
eompos  faclus  iuerit  et  decesserit.  Furiosi  autem,  si  per 
idem  lempus  fecerint  teslamentum,  quo  furor  corum  itermissus 
est,  jure  leslali  esse  videnlur,  certe  eliam  eo,  quod  ante  furo- 
rem  l'ecerint  lestamenlo  valcnle;  nam  neque  leslamenla  rede 
facta,  neque  aliud  ullum  negotium  recte  gestiim  postea  furor 
interveniens  perimit. 

Item  prodigus,  cui  bonorum  suorum  administratio  interdicta 
est,  testameulum  facere  non  potest,  sed  id,  quod  antea  fecerit, 
quam  interdictio  bonorum  suorum  ei  fiat,  ratum  est.  Et  est 
prodigus  ille,  qui  neque  modum,  neque  fmem  habet  in  ex- 
pensis,  et  dat  danda  et  non  danda« 

Item  surdus  et  mutus  non  semper  facere  possunt  testa- 
mentum,  et  loquimur  de  eo  surdo,  qui  omnino  non  audit,  et 
non  qui  tarde  exaudit;  nam  et  mutus  is  intelligilur,  qui  eloqui 
nihil  potest,  non  qui  tarde  loquitur.  Saepe  etiam  literali  et 
eruditi  homines  variis  casibus  et  audiendi  et  loquendi  facultatem 
amittunt,  et  tamen  caeleris  casibus  et  modis  testari  possunt, 
Sed  qui  post  testamentum  factum  surdus  et  mutus  esse  coepit, 
latum  nihilominus  permanet  ejus  testamentum.  LFnde  surdus  ve 
mutus  casu  vel  mutus  tantum  sive  natura  sive  casu  si  scri- 
bere  noverit,  sua  manu  scribere  potest  testamentum. 

Item  damnatus  ad  mortem  civilem  vel  naturalem  testari 
non  potest.  ' 

Item  de  crimine  famoso  damnatus. 

Item  de  statu  suo  dubitanles. 

Item  monachi  et  presbyteri  de  his,  quae  habent  a  benefi- 
ciis  ecclesiasticis,  testari  non  possunt.  Presbyteri  tamen  de  his, 
quae  habent  ex  patrimonio  vel  ratione  personae,  puta  si  ju- 
rista  vel  scriptor  quis  fuit,  vel  aliud  officium  gessit,  testari 
potest. 

Item  teslamenta  quandoque  sunt  pure,    quandoque   condi- 


«93 

lionaliler,  el  si  impossibilis  conditio  teslamentis,  instilulionibus 
et  fideicommissis   interponatur,  pro  non  scripta  habeatur. 

ItQm  si  plures  conditiones  instilutionibus  vel  legatis  adscriplae 
sunt ,  si  qiiidem  conjunctim  ut  puta :  si  id  et  id  factum  sit, 
Omnibus  parendum  est.  Si  separatim  veluti :  si  id  aut  id  factum 
erit,  cuilibet  obtemperare  satis  est. 

Item  hi,  quos  nunquam  testator  vidit,  heredes  instilui 
possunt,  veluti  si  fratris  filios  peregrinos  ignorans,  quod  essent, 
heredes  instituerit;  ignorantia  enim  testantis  inutilem  testatio- 
nem  non  facit. 

Potest  autem  quis  in  testamento  suo  plures  gradus  here- 
dum  facere,  ut  puta  :  si  ille  heres  non  erit,  ille  heres  sit,  et  dein- 
ceps  in  quantum  velit  testator  substituere  potest,  et  in  novissimo 
loco  in  subsidium  etiam  servum  instituere    potest    in    heredem. 

Item  si  filii  ejusdem  aetatis  sunt,  in  qua  sibi  ipsi  testa- 
mentum  facere  non  possunt,  parentes  sibi  facere  possunt. 

633.  Quibus  modis  testamentum  infirmatur? 
(H.  150\  A.  66.  3.  B.  67 \  1.  C.  60\  1.  D.  144\  1. 
K.  216".  1.)  Testamentum  rumpitur  vel  irritum  fit,  cum  in 
eodem  statu  manente  testatore  ipsius  testamenti  jus  vitiatur. 
Item  si  quis  post  factum  testamentum  adoptaverit  sibi  filium, 
testamentum  ejus  rumpitur»  Item  posteriore  testamento,  quod 
jure  perfectum  est ,  superius  rumpitur,  nee  interest,  an  ex- 
stiterit  aliquis  heres  ex  eo,  an  non  exstiterit;  hoc  enim  solum 
spectatur,  an  aliquo  casu  existere  poterit»  Ideoque  si  quis  aut 
voluerit  heres  esse  aut  vivo  testatore  aut  post  mortem  ejus, 
antequam  hereditatem  adiret,  decessit  aut,  conditio,  qua  heres  in- 
stitutus  defecerit,  in  his  casibus  paterfamilias  intestatus  moritur ; 
nam  et  prius  testamentum  non  valetruptuma  posteriore,  et  posterius 
factum  aeque  nullas  vires  habet,  cum  ex  eo  nemo  heres  extiterit. 

634.  De  testatis  et  legatis  r  eb  us.  (H.  151  ^  A.  66.  4. 
B.  67\  1.  C.  61  ^  1.  D.  145«.  1.  K.  216^  2.)  Non  solum 
testatoris  vel  heredis  res ,  sed  etiam  alienas  res  legari  potest, 
ita  ut  heres  cogatur  redimere  eam  et  praestare,  et  si  non 
potest  redimere,  aestimationem  ejus  dare;  sed  et  si  talis  est  res, 
cujus  non  est  commercium,  nee  adipisci  potest,  aestimatio  ejus 
non  debetur;  sicuti  si  basilicas  vel  templa,  vel  quae  publico  usui 
destinata  sunt,  legaverit,  nullius  momenti  legatum  est. 

Item  si  rem  obligatam  creditori  aliquis  legaverit,  neces- 
sarie  habet   eam   heres  luere  et  redimere. 

Item  si  res  aliena  legata  fuerit,  et  ejus  rei  vivo  testatore 
legatarius  dominus  factus  fuerit,  si  quidem    ex    causa    emlionis 


2'J  i 

ex  leslamcnti  urlioiK;  priicliutn  consequi  polest.  Si  vcro  ex  cniisa 
lucrnlivu,  Ncliili  ex  donulionc  vel  alia  siiiiili  causa  ugere  non 
polest;  iiam  lra<lilinn  est;  diias  liicralivas  caiisas  in  eiiiidcin 
lioiuineiii  el  in  eandein  rem  eoneiirrere  non  posse.  Ilac  lalione, 
si  ex  dnolins  leslanienlis  eadeiri  res  eidem  debealur,  interest, 
utrum  rem,  an  aeslimalioncm  ex  lestameiilo  consccnlus  est;  nam 
si  rem  habet,  ay^c^re  non  |)otest,  (jiiia  eam  Iial)et  ex  causa 
lucraliva,  si  aeslimalioncm  lial)el,  ex  teslamenlo  agere  non  polest. 

Ilem  si  eadem  res  duobus  les:ala  sit,  sive  conjunctim,  sive 
divisim,  si  aml)o  perveniant  ad  legalnm,  scindilur  inter  eos  le- 
galuiu;  si  aulcm  aller  deliciat,  qui  aul  spreveril  legalum,  aul  vivo 
teslalore  decesserit,  aut  alio  quolibet  modo  defecerit,  tolum 
ad  collegalarium   pertinet. 

Conjunctim  aulem  legatur,  veluti  si  quis  dicat :  ticio  et 
scio  hominem  slicbum,  do,  lego-,  disjunctim  ita :  ticio  hominem 
slicluim,  do,  lego.  Et  si  expresserit:  eundem  hominem  stichum 
aeque  disjunctim   legalum  inlelligitur. 

Item  si  rem  legatarii  aliquis  sibi  legaverit,  inutile  est  le- 
gatum,  quia  quod  proprium  est  ipsius,  amplius  ejus  fieri  non 
polest,  et  licet  alienaverit  eam,  non  debetur  nee  ipsa,  nee 
aeslimalio  ejus. 

Ilem  si  quis  rem  suam  quasi  alienam  legaverit,  valet  le- 
gatum ;  nam  plus  valet,  quod  in  veritate  est,  quam  quod  in 
opinione. 

Sed  et  si  legalarius  putaverit  valere ,  constat  legatum, 
quia  voluntas  defuncti  exilum  polest  habere.  Si  rem  suam  le- 
gaverit testator,  posteaque  eam  alienaverit,  si  non  adimendi 
animo  vendidil,  res   debetur  legatario. 

Item  eum,  qui  post  testamentum  factum  praedia,  vel  quae 
legata  erant,  pignori  dedit,  ademisse  non  videlur  legatum,  et 
ideo  legalarius  cum  berede  polest  agere,  ut  praedia  a  credi- 
tore  luantur.  Si  vero  quis  partem  rei  legalae  alienaverit,  pars, 
quae  non  est  alienata  omni  modo  debetur,  pars  aulem  alienala 
ita   debetur,  si  non  adimendi  animo  alienata  sit. 

Item  si  quis  debitori  suo  liberationem  legaverit,  legatum 
utile  est,  et  neque  ab  ipso  debilore,  neque  ab  heredibus  ejus 
potest  heres  petere ,  neque  ab  alio ,  qui  loco  heredis  est, 
sed  possunt  a  debilore  conveniri ,  ut  lib^rent  ipsum.  Polest 
autem  quis  vel  ad  tempus  jubere,  ut  heres  petat ;  e  contrario 
debitor  si  credilori  suo  quid  debet  legaverit,  inutile  est  legatum, 
si  nihil  plus  est  in  legato ,  quam  in  debito,  quia  nihil  plus 
habet  per  legatum. 


31)5 

Item  si  uxori  maritus  dotem  legaverit,  valet  legatum,  quia 
plenius  est  legatum,  quam  actio  de  dote.  Sed  si  et  quam  non 
acceperit,  dotem  legaverit,  si  quidem  simpliciter  legaverit,  in- 
utile  est  legatum. 

Si  vero  certa  pecunia,  vel  certum  corpus  aut  instrumen- 
tum  dotis  in  praelegando  demonstrata  sunt,  valet  legatum ,  et 
est  instrumentum  apparatus  possessionis,  ut  currus,  aratrum  et 
consimilia. 

Item  si  grex  legiitus  fuerit,  posteaque  ad  unam  ovem  per- 
venerit,  quae  superfuerit  vendicari  potest.  Grege  autem  leguto 
et  eas  oves,  quae  post  testamentum  factum  gregi  adjiciuntur, 
legato  cedere,  Julianus  ait;  est  enim  gregis  unum  corpus  ex 
distantibus  capitibus,  sicut  aedium  unum  corpus  est  ex  cohae- 
rentibus  lapidibus.  Aedibus  denique  legatis  columna  et  marmo- 
ra ,  quae  post  testamentum  factum  adjecta  sunt,  legato  seu 
legatario  cedunt;  sed  columna  seu  tignum  domus  partim  legari 
non  potest,  ne  urbs  deformetur. 

Item  tam  corporales  res,  quam  incorporales  legari  possunt ; 
et  ideo  id,  quod  defuncto  debetur,  potest  alicui  legari,  ut  seil»  ac- 
tiones  suas  heres  legatario  praestet,  nisi  exegerit  vivus  testator 
pecuniam;  nam  hoc  casu  legatum  extinquitur. 

Item  si  quis  in  nomine,  agnomine,  cognomine,  praenomine 
legatarii  erraverit,  testatori,  si  de  persona  constet  nihilominus 
valet  legatum;  idem  quod  in  heredibus  servatur  et  recte. 

635.  De  bis,  qui  intestati  moriuntur.  (H.  152^ 
A.  66.  5.  B.  68^  1.  C.  6P.  1.  D.  145\  1.  K.  217^  1.) 
Intestatus  decedit,  quia  aut  omnino  testamentum  non  fecit,  quia 
morte  praeventus  est,  aut  quia  noluit,  aut  non  jure  testamen- 
tum fecit,  quia  scilicet  caruit  solemnitate  testium ,  vel  quia 
testator  non  habuit  testamenti  factionem,  sicut  furiosi,  et  alii 
supradicti ;  aut  id ,  quod  fecerat,  ruptum ,  irritumve  est  factum. 
Ruptum  scilicet  agnatione  posthumi  vel  de  causa ;  irrilum 
autem  fit ,  cum  probatur  officiosum  et  non  ex  officio  pietatis 
factum.  Intestatus  etiam  decedit,  ex  quo  nemo  heres  ex- 
titerit. 

636.  Quo  modo  mortuo  testatore  testamentum 
impeditur.  (H.  152^  A.  66\  6.  ß.  68^  2.  C.  61  ^  2.  D. 
145»».  2.K.  218^  1.)  Dum  Nicolaus  Calcifex  civisBrun- 
nensis  in  ultima  sua  disposuisset  voluntate  domum  vendi  et 
tertiam  partem  uxori,  duas  vero  pro  duobus  pueris,  quos  ad- 
huc  infantes  reliquerat,  quibusdam  ejus  amicis,  quos  nominatim 
ad  hoc  constituit,  pro  utililate  puerorum  impendendas  per  eosdem 


;^6 

assi^nniri.  Accidil,  quod  uxor  sccundiim  innrilum  supcrdiixit. 
{)\\o  faclo  amiii  Nicolai  domo  veiiditn  duas  parle»  peciitiiue 
cum  iiiraiilihns  eis  |)t'licriinl  Iradi,  «lle|,nintcs ,  quia  Nico  laus 
lioc  in  exlremis  ullc^avcrit  in  suo  leslamcnlo;  malcr  aulcm 
puerorum  pro  se  seiitcnliari  pclivil,  cum  ejus  pueri  adhuc  es- 
seiil  inlaiiles  cl  suhsidio  malerno  plurimum  indifrenles,  et  ipsa 
nalnrali  pielale  mola  ipsos  vellel  alere  et  in  propriam  cuslodiam 
recipere,  pecunia  puerorum  i\\nid  amicos  remanenle  ila  tarnen,  quod 
caulioiiem  de  ea  pro  ipsorum  usu  laboranda  dimissa  facerent, 
uliiim  quiescenle  disposilione  mariti  praemortui  ad  gerendam 
curain  de  pueris  suis  ipsa  non  esset  propinquior,  quam  amici. 
Super  quo  senlentialum  est  pro  ipsa  amicorum  allegalione  non 
obslanle,  et  sie  tesfamenlum  teslatoris  hujus,  quantum  ad  hoc 
non  proccssit.  Nihilominus  ex  eo  non  fuit  impeditum,  sed 
potius  salubrius  interpretatum  et  pro  bono  puerorum  in  melius 
commutatum.  Volebant  enim  amici  pro  necessilate  puerorum 
annualim  de  eorum  pecunia  dictam  pensionem  habere,  de  qua 
mater  eos  benivole  supportavit. 

637.  Testamentum  potest  homocondere  de  bo- 
nissuis  ubique  locorum.  (H.152^  ß.  68^  1.  C.  62".  1.  D. 
146\  1.)  Senlentialum  est  ad  loca  diversa.  Si  homo  domi 
testamentum  facit  et  postea  peregrinando  vel  alia  de  causa  ad 
partes  venit  alienas,  ibi  licilum  est  sibi,  si  decreverit  secundum 
testamentum  condere  et  primum  revocare,  et  testes  illius  loci 
sive  jurali  sive  non,  dumniodo  sunt  sufficientes  et  fide  digni, 
recipi  debent  pro  lestamento  hujusmodi  confirmando.  Nee  ob- 
stat jus  commune,  quod  dicit,  quod  jurali  extra  proprium  Judi- 
cium teslari  nonpossunt;  hoc  enim  sicut  et  illud,  quod  scribitur 
in  juribus  originalibus  sub  is  tis  verbis;  Volumus  etiam 
ul  nullus  hospes  advena  super  debito  vel  quacunque  causa  possit 
inducere  teslimonium  advenarum  contra  civem,  nisi  cum  advenis 
habeal  unum  civem  vel  plures  et  infra;  circa  testamentum  quae 
pia  sunt  negolia,  in  quibus  agendum  est  mitius,  locum  non  ha- 
bent.  Et  confirmatur  isla  sententia  ex  paragrapho  uno  jurium 
originalium  de  lestamento  hospitum,  ubi  scribi- 
tur sie: 

Item  volumus,  advena  hospes  in  civitate  moriens  de  re- 
bus suis  quicquid  ordinaverit,  raturn  et  firmum  permanere  et  infra. 

Si  ergo  advenae  in  civilate  licitum  est  testamentum  con- 
dere, rationaljüiter  licebit  hoc  civi  in  alio  loco,  ubi  advena  re- 
putatur;  require  supra   anno  LXVII  in  sententia  LXXXI. 

638.  De    testamentis    c  o  ndictiona  li  s.    (H.    i62^  • 


297 

B.  68 ^  2»  C.  62 \  2.  D.  146M.)  Sententiatum  est  juralis  in 
Wissaw:  Si  qiiispiani  moriens  bona,  quae  relinquit,  pliiribus 
divisim  sub  isla  legat  condictione,  quod  uno  sepiilto  ejus  por- 
tio  transeat  ad  alios,  isla  condictio  quantum  ad  partem  illius  mo- 
rilur,  qui  postea  contrahendo  matrimonium  de  ipsa  dotem  facit. 
Reviviscit  tarnen  si  processu  temporis  mors  utrorunque  conju- 
gum  sine  heredibus  et  testamentis  vel  alius  casus  fortuitus,  qui 
hoc  exigat^  intercedat. 

Item  si  testator  Uli,  cui  leg-at,  sie  dicit,  si  disciplinae 
methas  non  excesseris,  si  morum  honestatem  servaveris,  si  tali 
executori,  cui  te  committo,  obtemperaveris,  vel  his  similia  tan- 
tum  de  bonis  meis  habebis,  ista  condictio,  postquam  homo  usque 
ad  annos  discretionis  obedienter,  decenter  et  regulariter  vitam 
suam  duxerit,  exstinguit  et  expirat. 

639.  De  testamentis  per  dubia  verba  factis. 
(H.  152^  B.  68''.  3.  C.  62 ^  1.  D.  146^  2.)  Dum  in 
Cr  umpna  w  civis  quidam  decumbens  ad  se  aniicos  suos  et  alios 
viros  idoneos  vocasset,  conquestus  est  eis  viribus  corporis  in 
tantum  se  destitui,  quod  etiam  longius  se  vivere  desperaret. 
Uiius  autem  generorum  suorum,  quos  duos  habebat,  ibidem 
existens  praesens  dixit :  Bone  socer  disponatis  de  rebus  veslris, 
ne  post  mortem  vestram  alicui  materia  questionis  tribuatur.  Ad 
quae  verba  socer  decumbens  dixit:  Bona,  quae  habeo,  tibi  com- 
mitto, quia  solutis  debitis,  quid  cum  residuo  facere  debeas,  nosti 
bene.  Quo  facto  et  socer  et  filia  sua,  uxor  praescripli  generi, 
uno  tantum  puero  superstite  sunt  defuncti.  Superveniens  ergo 
secundus  gener  de  Cracovia,  quo  causa  mercandi  transieuat. 
petivit  sibi  ralione  uxoris  et  puerorum  suorum  de  bonis  per 
socerum  suum  relictis  partem  debitam  assignari,  quod  primus 
gener  contradicens  allegat,  omnia  bona  per  socerum  dimissa 
ad  se  et  puerum  suum  fore  testamentaliter  devoluta.  Quaeritur 
ergo,  quid  juris  in  hoc  casu.  Super  quo  responsum  fuit,  quod 
differt,  res  alicui  committere  et  legare.  Unde  verba,  quae  dictus 
testator  in  extremis  suis  dixit,  non  continent  formam  debitam 
lestamenti  seu  legati.  Testes  etiam,  quos,  ut  praedicitur,  ad  que- 
ruhiiuUim  super  aegriludinis  gravedine  vocavil,  non  possunl  de 
rigore  juris  ferre  testimonium  de  legato.  Unde  cum  dubilatio 
sive  questio  inter  dictas  partes,  scilicet  duos  generös,  ex  verbis 
testatoris  dubiis  sit  exorta,  recurrendum  est  ad  arbilros,  scilicet 
unum  juratum  et  alium  communem  hominem,  qui  duopraedictam  ques- 
lioneni  diiriniantcontradiclione  partium  quiescente.  Et  de  hoc  respice 
Privilegium  J o h a n  n i  s  r e g i s  scriptum  i  n f  e r  i u s  in  p  r  a  e- 


2\}H 

se n  t  i  I  i  b  r 0  et  lialx'l  snixTsniplionoin  de  nihricn  in  liuec  verba  : 
Oll  od  tostiMiieiitn  (  a  ii  t  u  in  liaiil  in  p  a  r  a  l  a  p(>cunia 
(c  l  s  i'  c  II II  (I  um  e  s  t  ü  l  i  a  in  r  c  s  l  i  n  ;,mi  c  n  d  a  s  e  n  l  c  n  l  i  u 
X.WIII.   anni  \l\\.  C). 

040.  De  teslanientis,  quaiilumad  exccutores 
et  lutores.  (II.  153".  A.  ()(>.  7.  B.  Gl)".  1.  C.  ()3 «.  1.  D. 
117  '\  1.  K.  218''.  2.)  Siiendnin  est,  cos,  (jui  IVaudulcnler  luteiani 
vel  curam  adniinislrant,  cliam  si  salis  ollerant,  removendos  a 
lulcia,  (|uia  salisdalio  proposilum  luloiis  malivoluin  non  mutat, 
sed  diulins   grassandi  in   re   l'ainiliari   f'acullalem   i)raeslat. 

Snspi'cUini  cum  j)Ulamus,  (pii  moribiis  lalis  csl,  ut  suspec- 
tus sit.  Sed  lulor  vel  curalor,  quamvis  pauper,  si  lidelis  et  di- 
li<»ens  sit,  non  est  rcmovendus  (|uasi  suspectus  g^rassandi,  id  est, 
iiitendi  ad  delinquendum,  quia  grassor  —  -  aris  id  est  nilor  ad  n^ialum. 

641.  Ad  idem,  quantumad  executores.  (H.  153''. 
A.ibid.B.idem.  C.  63''.  2.D.147  ".2.)  Itenfisipluresdepulati  sunt  exe- 
cutores in  tcstamento,  uno  mortuo  vel  in  rcmolis  partibus  agen- 
te  vel  exsequi  noiente,  alter  poterit  peiTicere  quicquam  incumbit, 

642.  Ad  idem,  quantum  ad  tutores  et  executo- 
res. (H.  153'».  A.  idem.  ß.  ibid.  D.  147\  3.)  Sententiatum  est  in 
Crumpnaw,  si  executores  testamenti  et  viduarum  ac  pupillo- 
rum  provisores  negligentes  fuerint  et  inutiles,  jurati  secundum 
eorum  conscientiam  in  favorem  testamenti,  quod  pium  est  ne- 
gotium, ipsis  cum  verecundia  remotis  curam  testamenti  et  provisio- 
iiis  aliis,  quidiligentessunt,  possunt  etdebent  committere  pleno  jure. 

643.  De  testanientis ,  quantum  ad  rationes 
bonorum  defuncti  et  ejus  debita.  (H.  153''.  A.  66. 
8.  B.  69  ^  2.  C.  63  ^  4.  D.  147  ^  4.  K.  218  ^  1.)  Rationes 
defuncti,  quae  in  bonis  ejus  inveniuntur  ad  probationem  sibi 
debitae  quantitatis  sufficere  solae  non  possunt. 

Ejusdem  juris  est  etsi  in  ultima  voluntate  defunctus  cer- 
tam  pecuniae  quantitatem  aut  etiam  certas  res  debere  sibi  si- 
gnificaverit. 

644.  Si  duobus  hereditas  fuerit  legata.  (H. 
153''.  C.  ibidemD.147''.)Siper  teslatorem  hereditas  una  duobus  ta- 
liter  fuerit  legata,  ut  unus  ipsorum  medietatem  ejus,  quae  post 
obitum  sui  ad  alium  transeat,  debeat  possidere,  nullus  eorum 
sine  consensu  alterius  partem  suam  alicui  libere  conditione  prae- 
dicta  stante  poterit  deputare;  quamvis  tamen  ambosimul  in  dispo- 
silionem  eius  placitam  concordandi  habeant  potestatem.  Sic  sen- 
tentiatum est  in  consilio  juratorum. 

645.  De    testanientis,    quod    ille,    cui    legatur 


299 

hoc  vel  hoc  sub  disjunction  e  non  habet  eligere, 
nisi  per  testatorem  electio  fuerit  sibi  data.  (H. 
153^  B.  69^  3.  C.  63^  1.  D.  147".  5.)  Andreas  de 
Kobilnic  in  extremis  suis  legavit  Rudlino  avunculo  suo 
vel  quartale  unius  agri  vel  marcani  grossorum  pragensium  per 
uxorem  suam  dari.  Mortuo  itaque  Andrea  uxor  ejus  marcam 
grossorum  avunculo  dare  voluit,  quam  avunculus  recusans  quar- 
tale agri  sibi  dari  petivit.  Quaesierunt  ergo  jurali  de  Kobil- 
nic quid  sit  juris  in  hoc  casu;  utrum  videlicet  Rudi  in  us 
optionem  habeat  eligendi  quartale  vel  marcam,  vel  utrum  uxor 
pro  sua  voluntate  de  praedictis  duobus  illud,  quod  velit  sibi 
dari,  possit.  Super  quo  diffinitum  fuit,  quod  Rudlinus  nihil 
habet  requirere,  nisi  sibi  legatum.  Unde  cum  Andreas  optio- 
nem eligendi  Rudlino  non  dederit,  talis  optio  in  beneplacito 
uxoris  residebit.  Debet  ergo  Rudlinus  marca  recepta  ab  ac- 
tione quiescere  pleno  jure. 

646.  Quod  testamenta  per  commissarium  fieri 
possunt.'CH.  154^  A.  66.  10.  B.  69''.  1.  C.  63^  7.  D. 
147''.  2.  K.  218''.  3.)  Juratis  de  Prostays  sententiatum  est, 
quod,  qui  extremam  voluntatem  in  alterius  dispositione  committit, 
non  videtur  decedere  intestatus;  potest  enim  idem  commissa- 
rius  decedenti  testament'um  juxta  conscientiae  arbitrium  ordinäre. 

647.  De  testamentis  in  remedium  animarum 
factis.  (H.  154^.  A.  66.  IIB.  69\  2.  C.  63\  1.  D.  147^ 
3.  K.  21 8  ^  4.)  Sententiatum  est  eisdem,  si  pater  plures  habens 
filios  vel  heredes  testamentum ,  quod  pro  animarum  remedio 
disposuit,  uni  specialier  committit,  hoc  non  obstante,  si  talis 
commissarius  negligenter  vel  infideliter  circa  testamentum  agit, 
et  illi,  quibus  testamentum  debetur,  sive  spirituales,  sive  secu- 
lares  sint  homines ,  hoc  dissimulant  et  emendari  non  curant, 
alter  heredum  quicunque  potest  commissarium  super  eo  con- 
venire  ac  sufFragio  juris  compellere,  quod  de  testamento  ordinet, 
sicut  recepit  in  commissis ;  prae  aliis  enim  causis  multus  favor 
debetur   testamentis  defunctorum  et  dotibus  mulierum. 

648.  De  testamentis,  quo  modo  reclamantur  et 
impediuntur.  (H.  154^  A.  66.  12.  B.  69\  3.  C.  63^  2. 
D.  147^  4.  K.  219 ^  1.)  De  Lautscheius  jurati  informati 
sunt  in  consilio :  Quicumque  testamento  persoualiter  interest 
ipsum  audiens  et  non  reclamans,  nee  per  ipsum  praejudicium 
seu  gravamen  ac  juris  sui  derogationem  sibi  fieri  protestans, 
quicunque  etiam  absens  de  certa  scientia  instructus  fuerit,  te- 
stamentum sie  et  sie  esse  factum,  et  postea  ipsum  non   contra- 


(lixcrit,   lalos  morliio   leslalorc  tcstamonlum  non  possiinl    recla- 
inare,    iicc   alicuuililcr   iiiipcdirc. 

Ilcm  Icsliimciiliiiii  impcdire  volcns,  (l('l)el  coran»  (eslalore, 
si  tarnen  (•()m|)()s  ralioiiis  rucril,  el  dolor  acgriludinis  hoc  (ieri 
piTinillit,  iiiipcdiniciidiiu  Imjiisinodi  |)rüj)om;re,  et  de  sua  iiilcn- 
lionc  ipsuin  Imidc  infonnarc.  I']l  si  Icstibiis  inipt'dieiis  carucrit 
teslalor  iic<i[aiis  slaliin  in  leclo  inlirmilatis  eliain  ahsenle  judice 
coram  iino  juralo  vel  coram  leslamenlariis,  si  plura  juramenla 
juxta  numcruni  qucriinoniarum  lacere  debct,  uno  solo  faeto  de 
aliis  per   aclorein   ralionahiliter   absolvetur. 

Merilo  eniin  credilur,  quod  infirmns  morti  vicinus  spe  sa- 
lulis  animae  pro   quibuscunque    jurare  debuerit,  bene  juret. 

Si  aulcni  jurare  prae  dolore  non  potueril,  possessores  bo- 
norum eo  defunclo  de  qualibet  querimonia  uno  jurainenlo  se 
expurgabunt. 

649.  De  tes  tamentis,  qualiter  ultimum  repel- 
lat  primum.  (H.  154\  A.  66.  13.  B.  69\  3.  C.  63\  D. 
148^.  1.  K.  219^.  2.)  De  Bu  desp  i  c  z  jurati  quaerentes  ver- 
botenus,  qualiter  ultimum  testamentum  suftocaret  primum,  sunt 
sie  informali :  Ad  hoc,  quod  ultimum  testamentum  repellat  pri- 
mum ,  necessarium  est,  quod  habeat  testimoniuni  elTicacius  et 
credibilius ,  quam  primum.  Instructi  sunt  etiam,  si  testamentum 
secundum  non  cassat  primum,  sed  tantum  aliqua  in  primo  ob- 
scura  declarat  et  dillucidat ,  ad  hoc  sufiicit  testimonium  aeque 
forte ,    sicut    habuit    primum. 

Tertio  etiam  sunt  docti,  si  testamentum  sequens  non  tollit 
primum,  nee  ipsum  specificat  et  exponit,  sicut  in  praecedenti 
paragrapho  immediale  dictum  est,  sed  tantum  quaedam  ad  salutcm 
animae  pertinenlia  primo  testamenlo  adjicit  et  adjungit,  ad  hoc 
sufficit  testimonium  virorum  credibilium  dato  etiam,  quod  non  sit 
ita  sufficiens,  sicut  est  testimonium  testamenti  primo  facti. 

Cum  enini  in  testamentis  faciendis  principaliter  sit  sa- 
luli  animae  testatoris  providendum,  ad  probandum  talia  debet 
admitti  testimonium,  cui  fides  adhiberi  possit,  quamvis  non 
sit  excellens. 

650.  De  testamentis,  quae,  testator  propria 
manuscribit  sub  sigillo  suo.  (H.  154^.  B.  70.  1. 
D.  148''.  1.)  Postquam  Mathias  Mauricii  piae  memoriae 
civis  Valens  inier  consules  civitatis  de  hac  luce  subtractus 
fuisset,  D  i  1 1 1  i  n  u  s  M  a  t  h  i  a  e  palruus  et  A  n  s  z  h  e  1  m  u  s  ac 
Johannes  fralres  avunculi  dicli  Mathiaje  de  bonis  per  ipsum 
relictis,   sicut  et  de  filio    suo  N  i  c  o  1  a  o   et    fdia    sua  K  a  t  h  e- 


301 

rina  tuloris  et  provisoris  nomine  se  intromiserunt,  et  propter 
hoc  Johannes  de  Tisch nowicz,  gener  praefati  Mathiae 
eos  in  causam  traxit ,  coram  judicio  et  juratis  de  ipsis  tali- 
ter  conquerendo :  Qomini  judex  et  jurali,  eg-o  Johannes 
de  Tisch  nowicz  vice  uxoris  meae  Kunegundis,  filiae 
legitimae  quondam  domini  et  soceri  mei  Mathiae  coram 
Yobis  propono  cum  querela ,  quod  Dittliniis  et  Johan- 
nes et  Anszelmus  de  tertia  parte,  quae  de  bonis  per 
dictum  socerum  meum  sine  testamento  mortuum  dimissis  ra- 
tione  portionis  hereditarie  ad  eam  pertinet ,  frivole  sine 
mandato  ,  scitu  et  consilio  vestro  se  contra  justitiam  intromi- 
serunt.  Super  quo  mihi  et  uxori  meae  ab  ipsis  sive  affir- 
maverint ,  sive  negaverint,  juris  rogo  plenitudinem  exhiberi, 
Praescripti  vero  patruus  et  avunculi  Mathiae  ad  Johannis 
querimoniam  taliter  responderunt;  De  bonis  per  Mathiam 
consanguineum  nostrum  relictis  et  ejus  heredibus,  sicut  de  jure 
potuimus  et  debuimus,  non  frivole  sed  justitialiter  nos  intromi- 
simus ,  quod  probamus  per  hunc  modum :  Praenotatus  enim 
Mathias,  dum  corpore  sanus  et  rationis  compos  esset,  testa- 
mentum  et  ordinationem  omnium  rerum  suarum  mobilium  et 
immobilium  rite,  rationabiliter  et  Ordinate  per  manum  scriptoris 
sui ,  qnae  multis  est  nota  in  quadam  litera  in  papiro ,  scribi 
fecit.  Cui  eliam  literae  quandam  parvam  literam,  quae  vulgariter 
a  n  i  m  a  vocatur,  in  qua  praetium  et  mercedem  servorum  et  an- 
cillarum  suarum  propria  manu,  quae  etiam  pluribus  est  nota' 
conscripsit,  inclusit :  et  quia  in  eadem  ,  quae  sub  sigillo  suo 
statim  post  mortem  ejus  in  cista  sua  clausa  inventa  est,  litera 
continetur,  quae  constituit  nos  executores,  tutores  et  provisores 
secundum  conscientiam  nostram  heredum  et  bonorum  suorum, 
petimus  diffinitive  sententiari.  Si  juratus  civitatis  pro  nunc  de 
hoc  testabitur ,  quod  Mathias  cum  proxime  Pragam  ire 
voluit,  praescriptam  literam  sub  bis  verbis  sibi  ad  servandum 
dederit,  si  ab  hac  vita  decederet,  in  ista  litera  invenielur  quic- 
quid  de  rebus  suis  sit  testamenlaliter  faciendum,  et  quod  idem 
juratus  literam  eandem  Mathiae  de  Praga  reverso  iterum 
restituit,  et  modo  ejus  percepta  morte  judici  et  aliquibus  juratis, 
cum  per  plebanum  ecclesiae  Sancti  Jacobi  de  loco  sepulturae 
dicti  Mathiae  quaereretur  dixerit,  talis  litera  quaeri  debet, 
quae,  ut  credo,  declarabit  sepulturam  et  alia  facta  seu  dispo- 
sita  per  ipsum  Mathiam;  cum  eadem  litera  sit  inventa,  et  in 
ipsa  sit  scriptum,  quod  Mathias  nos  executores  testamenti 
sui    fecerit,   utrum  de  bonis    et  heredibus  suis  nos  non  intro- 


:i02 

milU're  pohiimus,  sinit  rf  infromisimus  pleno  jnrc.  Siipcr  quo 
diiriiiiliini  liiit  pro  I)  i  M  I  i  ii  o  AI  a  ii  ri  ci  i  painio  et  A  ii  h/.  ii  cl  m  o 
iic  .)  <>  li  a  II II  c   IVatrihiis   aviiiiiulis  dicli   i\l  a  l  li  i  a  e. 

051.  (^  u  o  0  r  (1  i  n  0  l  ü  s  t  a  ni  e  n  t  u  in  per  e  x  e  c  u- 
l  o  r  e  s  Sit  e  x  c  q  u  e  ii  d  ii  m.   fll.  155''.  A.  OO.  15.  B.  79''.  1. 

C.  Gl".  2.  I).  119°.  1.  K.  219''.  1.)  Eodem  tempore  sen- 
tenlialuin  est  eliam,  quod  execulores  morluo  leslalore  primo 
solutis  (lel)itis  stalim  ante  omiiia  alia  ea,  quae  pro  rernedio  et 
salule  aniinae  teslaloris  def'uncli  (ieri  debent  cerlitiidinaliler  ita, 
quod  ürnia  et  slabilia,  sicut  per  teslatorem  ordinala  lueriiit, 
pernianeant,  et  expediant  et  procurent ;  dignuin  eiiim  et  justum 
esse  crediinus,  quod  ille,  qui  vivens  dominus  f'uit  bonorum, 
post  mortem  suam  prius  quam  omnes  alii  de  parte  sua  vide- 
licet  de  testamento,  quod  pro  remedio  auimae  suae  Heri  debet, 
certus   reddatur  penitus  et  securus. 

652.  Qua  in  diu  testamentum  stat,  et  quando 
exspirat  etc.  (II.    155\  A.   C6.    16.  ß.  70\  2.    C.   64*.  3. 

D.  149*.  2.  K.  219^.  2.)  Eodem  tempore  etiam  sentenlialum 
est,  quod  si  hoino  coram  probis  viris  vel  per  lileras  disponit 
et  ordinal  facta  sua,  et  postea  eandem  ordinationem  non  rcvo- 
cans  intestatus  repentine  et  improvise  moriatur,  talis  ordinatio, 
quam  fecit,  cum  usum  rationis  habuit ,  pro  vero  testamento 
firmiter  est  tenenda  ;  per  hoc  enim  heredibus  defuncti  toUitur 
materia  litigandi. 

653.  Quod  executores  testamenti  sine  man- 
dato  judicis  se  intromittent  de  rebus  testatis. 
(H.  155\  A.  66.  17.  B.  70''.  3.  C.  64«.  5.  D.  149^  3. 
K.  219''.  3.)  Eodem  tempore  sententiatum  est  etiam,  quod  exe- 
cutores, provisores  seu  tutores  testamenti  mortuo  testatore  sine 
mandato  scitu  et  consilio  judicis  et  juratorum  de  bonis  et  he- 
redibus mortui  eo  modo  sicut  habent  in  commissis,  licite  se 
possunt  intromittere  contradictione  qualibet  non  obstante. 

654.  Quod  mariti  filiarum  intromittere  se 
possunt  de  bonis  eisdem  filiabus  legatis  etc.  (H. 
155''.  A.  66.  18.  B.  70\  4.  C.  64^  6.  D.  149«.  4.  K. 
219''.  4.)  Eodem  tempore  etiam  sententiatum  est,  si  moriens 
reliquerit  filias  in  matrimonio  constilutas ,  de  portione  heredi- 
taria  talium  fdiarum,  si  qua  tamen  secundum  justitiam  ea  con- 
tingit,  potius  earum  mariti,  quam  ipsi  executores  se  intromit- 
tent ,  nisi  forte  testator  aliter  ordinaverit,  vel  ipsi  mariti  in- 
utiles,  vani,  lusores  seu  bonorum  dissipatores  fuerint ;  tunc  enim  de 
tali  portione  sicut  et  aliis  bonis  et  pueris  executores  pro  usi- 


303 

bus  nihilöminus  et  iitilitatibus  dictarum  filiarum  et  puerornm  eorun- 
demea  fideliter  regendo  intromittere  sepossunt  et  debent  pleno  jure. 

655.  Qu  od  faciendum  sit,  si  aliqui  testes  te- 
stamenti  sint  mortui.  (H.  156^  A.  66.  19.  B.  TO''.  5. 
C.  64«.  7.  D.  149^  5.  K.  219^5.)  Deffinitum  est  etiatn  eodem 
tempore.  Si  duorum  testamentariorum  unus  decessit,  tunc  alter 
vivens  tacta  cruce  jurabit,  quod  cum  illo  mortuo  rogatus  te- 
stamento,  de  quo  agitur,  interfuit,  et  quicquid  postea  ad  in- 
terrogationem  judicis  in  animam  suam  et  socii  sui  defuncti  co- 
ram  judicio  confessus  fuerit,  credi  debet.  (Et  confirmantur  istae  dif- 
finitiones  ex  privilegio  Joan  nis,  quod  civitas  habet  de 
testamentis,  cujus  transscriptum  inpraesentilibro 
inferius   conti n et ur). 

656.  De  vi  göre  testamentorum,  quod  ultimum 
procedit.  (H.156«.  A.  66.  20.  B.  70\  6.  C.  64\  I.D.  149^  1. 
K.  220*.  1.)  Cives  de  Radisch  verbotenus  quaerentes,  utrum 
primum  vel  ultimum  testamentum  stare  debeat,  instructi  sunt 
sie:  Aliud  est  dare,  quam  legare.  Datum  enim  revocari  non 
potest,  sed  legatum  potest.  Unde  si  homo  sanus  vel  infirmus 
de  rebus  suis  testamentum  l'aciens  hodie  sie  legat,  cras  autem 
vel  postea  hoc  ipsum  revocans  aliter  legat,  ultimum  testamen- 
tum vigorem  habebit  et  non  primum,  et  est  ratio,  quia  circa 
testamenta ,  quae  tantum  morte  testatoris  confirmantur ,  prae- 
cipue  est  ultima  voluntas  hominis  altendenda. 

657.  De  testamento  deliri  vel  furiosi.  (H.  156^ 
A.  66.  21.  B.  70\  7.  C.  64\  2.  D.  149^  2.  K.  220«.  2.) 
Quidam  civis  hujus  civitatis  cum  compos  rationis  et  sanus  esset 
corpore,  bona^  quae  habuit,  pueris  suis  taliter  disposuit,  quod 
eo  moriente  ipsa  hereditarie  possiderent ;  postea  vero  ad  aeta- 
tem  decrepilam  superveniens  et  dictam  dispositionem,  cum  jam 
deliraret,  mutare  volens,  quaeritur  a  pueris,  utrum  hoc  sibi  liceat 
facere  ipso  jure  et  respondetur  quod  non  ;  quia  quicquid 
usum  rationis  habens  voluntarie  fecit,  hoc  deliratione  super- 
veniente  non  potuit  revocare. 

658.  Quod  testator  bona  sua  legare  potest 
cognatis  vel  extraneis.  (H.  156''.  A.  66.  22.  B.  71». 
1.  C.  64''.  3.  D.  149\  3.  K.  220 ^  3.)  Jurati  de  Bude- 
spicz  scripserunt  sie:  Domini  in  scriptis  petimus  nobis  dari, 
utrum  homo  cuicunque  possit  res  et  bona  sua  legare,  cui  pla- 
ceat,  quando  vivit,  amicis  sive  hominibus  alienis  et  infra.  Re- 
spondetur, quod  cum  homo  ex  rationis  facultate  liberi  sit  ar- 
bitrii,  propter  quod  absolutus  sibi  debeatur  stilus    ejus    ultimae 


volimliilis ,  «innmdlii  mrioiiis  cnpnx  rsl  et  compos  res  su.is, 
(jiias  possidt'l  immobiles  cl  quas  liabcl  mobiles,  ordinäre,  dispo- 
lure,  U'f^are  nmieis  vcl  exiraneis  j)oleril,  proiit  placel.  Kl  Iiim- 
(lalur  Sliper  illiid,  (jiiod  scribilur  siiperius  in  j  ii  r  i  I)  ii  s  origi- 
nulibiis,    titulo    de   teslameiito   bosjiiliim: 

Adveiia  bospes  in  eivilale  moriciis  de  rebus  suis  quidquam 
ordiiiaverit ,  ralum  (;t  lirmum  volumus  permanere.  Si  ergo 
lidlum   est   boc   adveiiae,   verisimililer    est,   quod   liceat   et  civi. 

059.  D  e  t  es  tarnen  fis  sine  verbis  p  er  sig  na  fa  cl  i  s. 
(II.  15^)^B.  71».  2.  D.  150M.)  In  Au  spie  z  quidam  deeumbens 
duos  scabinos  ad  sc  vocans  domuin  suam  cuidam  suo  legavit 
cognato,  et  instante  die  eraslina  eoram  eisdem  scabinis  iterum 
hoe  lecit;  tertio  vero  die  diclus  cognalus  scabinos  praedielos 
ad  ipsum  decumbentem  ducens,  petivit  ab  eo  requiri,  utrum  le- 
gatum  prius  bina  vice  factum  ratum  post  mortem  suam  servari 
vellct.  Qui  ad  interrogationem  scabinorum  praevicinae  mortis 
amaritudine  loqni  non  Valens  per  digitorum  extensionem  innuebat, 
quod  sie.  Quaeritur  ergo  ex  parte  praefati  cognati ,  si  dicti 
scabini  de  praescriptis  testabunlur.  Alter  autem  eognatus  prae- 
habiti  decumbentis  singula  praemissa  nomine  querelae  tacta 
concedens  et  affirmans  proponit,  quod  licet  prae  doloris  magni- 
tudine  deeumbens  potentiam  loquendi  ad  tempus  perdiderit, 
postea  tarnen  amentia  cessante  iterum  loqui  inceperit,  et  tunc 
vocalis  ad  sui  praesenliam  pluribus  fide  dignis  viris  primum 
legatum  revocans  domum  memoratam  sibi  et  suis  liberis  spe- 
cifice  deputavit,  quod  dictorum  virorum  testitmonio  nititur 
approbare.  Quaeritur  ergo,  cujus  testes  potius  sint  audiendi; 
super  quo  respondetur,  quod  ultimum  testamentam  valet,  et  si 
probi  viri  de  hoc  testabunlur,  alter  cognalus  domum  obtinebit. 

Testamentum  enim  sola  morte  confirniatur ,  nee  aliquis  in 
testamento  polest  quicquam  legitime  disponere,  a  quo  recedere 
non  liceat,  cum  usque  ad  exitum  vitae  hominis  ambulatoria  sit 
voluntas,  nee  polest  aliquis  decedere  duobus  testamenlis  reliclis, 
ut  teneat  utrumque,  et  licet  dicti  testes  factionem  testamenti 
simpliciler  deponant;  tamen  quod  deeumbens  usum  loquendi, 
quo  privatus  fuerat,  iterum  reassumpserit,  hoc  tacta  cruce  con- 
firmabunt. 

660,  Licet  pater  in  testamento  de  posthumo 
mentionem  non  faciat,  propterhoc  tamenportione 
h  e  r  e  d  i  t  a  r  i  a  n  0  n  c  a  r  e  b  i  t.  (H.  1 57  ^  B.  7 1  ^  1  D.  1 50  ^  2.) 
In  Auspicz  quidam  moriens  uxori  et  tribus  fdiis  omnia  bona 
mobilia    et    immobilia   deputavit,    solutione    tamen   debitorum  et 


305 

aere  alieno  deductis.  Post  mortem  ergo  suam  completo  tempore 
pajjtus  natus  est  ei  posthumus ,  quem  praescripti  tres  fratres 
ratione  testamenti  per  patrem  facti  a  portione  volunt  hereditaria 
removere.  Quaeritur,  etc.  quod  quamvis  jus  locale  Brunnense 
habeat,  quod  pater  de  bonis  suis  legare,  ordinäre  seu  disponere 
potest,  sicut  placet,  et  sihi  visum  fuerit  expedire,  tamen  propter 
hoc  heredes  nondum  nati,  sed  adhuc  in  utero  clausi  et  praecipue 
ignorante  patre  concepti,  si  viventes  uterum  maternum  egressi 
fuerint,  non  exhereditantur.  Unde  dictus  posthumus  in  bonis 
paternis  portionem  debitam  merilo  consequetur. 

661.  Utrum  sacerdos  possit  testari  de  testa- 
mentis.  (H.  157.  A.  66.  25.  B.  71\  2.  C.  64»'.  6.  D, 
150''.  1.  K.  220''.  3.)  Si  plebanus  agit  in  parochianum  laicum 
coram  judicio  seculari  de  testamento  sibi  et  suae  ecclesiae  in 
animae  alicujus  defuncti  remedium  deputato,  intentum  suum  pot- 
est testimonio  sacerdotum,  posito  etiam  quod  sint  sui  commen- 
sales  et  vicarii,  dummodo  non  sint  infames,  rationabiliter  ob- 
tinere;  sicut  enim  in  jure  canonico  laici  bonae  famae  recipiun- 
tur  in  testimonium,  sie  in  jure  seculari  merito  conceditur  e 
converso. 

662.  De  testamentis  quantum  ad  conditi- 
ones  diversas,  ex  quibus  plures  sententiae  colli- 
guntur.  (H.  157.  A.  66.  26.  B.  7i\  3,  C.  65^  2.  D. 
150*'.  2.  K.  220''.  4.)  In  testamentis  plenius  voluntates  testan- 
tium  interpretamur,  quam  in  aliis  contractibus.  Unde  si  lego 
vina,  et  vasa  videor  legare,  sine  quibus  vina  stare  non  possunt. 

Secus  autem  est  in  venditione,  quia,  si  vendam  vinum  in 
urna,  urna  non  est  vendita. 

Item  dominium  rei  legatae  transit  sine  traditione,  sed  rei 
venditae  non. 

Item  quae  in  testamento  ita  sunt  scripta,  ut  intelligi  non 
possint,  perinde  sunt,  ac  si  scripta  non  essent;  ubi  repugnan- 
tia  inter  se  in  testamento  inveniuntur,  neutrum  ratum  est. 
Tamen  si  in  primo  testamento  inveniatur:  do,  lego,  et  in  secundo: 
nondo,  non  lego,  non  est  repugnantia;  unde  primum  non 
potest  impugnare  secundum,  cum  corrigatur  a  secundo. 

Item  cum  ultimum  testamentum  sit,  quod  aliud  non  se- 
quitur,  patet,  quodsi  testamento  rationabiliter  facto  decumbens 
convalescit,  et  postea  successu  temporis  vel  repente  vel  in  lecto 
moram  trahens  decesserit,  ordinationem  et  dispositionem  testa- 
mentalem  aliam  non  faciens,  non  moritur  intestatus;  fecit  enim 
testamentum  prius,  quod  postea  non  revocans,  stabil  et  firmum 

20 


tainqniiiu    iillimniii    pcniuriihil,    iiisi    tortflssis   muiiitiis   de   tcsla- 
int'iilo   uniiiiando   coram  tcslibiis   idoiuis  dclibcrule,   usti   ruliotiis 
liahito,   spoiili;  coiililcaliir,   so   iiollo    tcslari;   (iinc   onini    laiii(|iiain 
t'aclioni    tcstaiiuiili    ri-iiniiliaiicril   de    r('i)iis,    qiias     rcliiMjiiil,   jx-o 
hercdihus  i'l  succcssoriljus,  sinil  jus   tivile    i'Mgit,    disponclur. 
(Ki.'i.  Ulrum   h  o  n  a  I  l' «;  a  I  a   j)  o  s  s  i  ii  l  pe  r  crcdilores 
iiilcrdici.    (II.    !.-)7''.   A.   07.    1.  ß.   7  P'.   4.   C.   G5".   2.   I). 
151".    1,   K.   221".    1.)    -lolianncs   Sciimclczlini  tempore 
suiiitulis    exhcreditato    lilio    siio     Jacoho    cum    landein     carnis 
inijus   a|)pr()pin(|narel  Icnuino,  pielale   moliis   palcrna   sil)i   et   he- 
redibus   suis  duodeeiui   niarcas  grossorum  denariorum  pragensium 
dari  legavit.   Quod  heredes  Jacobi,  eo  in  remolis  ag^enle,  Jo- 
hanne  eorum  avo  defunclo. percipientes  Petrum  Sclimelcz- 
lini    execulorem    teslamcnti  Joiiannis    patris    sui    pro    diclis 
duodecim   marcis  in   causam  traxeruut.   Qui  de  legalo   confessus 
petivit  sibi  per  juratos  consuli,   cum  Jacobus  frater  suus    ab- 
sens  in  trigiuta  marcis,  sicut    lileris    j)atentibus    ostendebat,    ei 
legitime    tenerelur,    ulrum    duodecim    marcas    sibi  et  heredibus 
suis   nondum   emaucipatis    legalas  jure  et    honore    salvis    possit 
in  solulione  debilorum   suorum  recipere,   et  Jacobo  defalcare. 
Pro   heredibus  vero  Jacobi   dominus  Conradus  Ceblini*) 
eorum  patruus  dictum  legatum  petens  quaesivit,   cum  ipse  paratus 
esset,  Petrum  S  c  h  m  e  1  c  z  1  i  n  i  ab  impetitione  Jacobi   futura 
indemnem  excipere,  ulrum  duodecim  marcae  non  essent  heredi- 
bus Jacobi  secundum   juslitiam    assignandae.      Super  quo  ju- 
rali  habila  deliberatione  Pelro   suaserunt,   quod  ratione  com- 
missionis    executionis    testamenli   per   patrem    fidei  suae    factae 
non  expediret  honori  suo  in  dictis   debilis  dictum  legatum  tol- 
lere; tam  ex  hoc,   quod  ad  solum  Jacobum   non  spectaret  le- 
gatum totum,   quam  etiam  ex  hoc,  quod  licet  heredes  Jacobi 
de  his ,  quae  ex  bonis  paternis  haberent,  pro  patre  suo  debita 
per  ipsum  rationabililer  bonis   actibus  contracta  solvere    forsitan 
tenerentur,  tamen  ex  Ulis,  quae  aliunde,  sicut  est  in  proposito, 
in    pecnnia,    quam  ex  dispositione  avi   percepturi  sunt,  vel  ex 
propriis  habent  laboribus,  ad  eandem  solutionem  nullatenus  obli- 
ganlur.     Unde  diffinitive  pronuntiatnm  est,  quod  dictae  duode- 
cim  marcae  in   quinque  partes  aequales  sunt  dividendae,  quarum 
qnatuor  dandae  sunt    quatuor  heredibus    Jacobi,   quinta    vero 
ad   magistrum   civium  posila  pro  Jacobo   est    servanda,    et  si 
adventum  suum  nimis  protraxeril,  tunc  secundum  consilium  jura- 

*)  Gobiini.     H. 


307 

torum  eadem  quinla  illi  de  credlloribiis  Jacobi,  cui  secundum 
probationes  suas  magis  juste  competiverit,  assig-nelur.  Nee 
oportuit,  quod  in  praescripto  legato  uxori  Jacobi  contra 
formam  legali  portio  cederet,  nee  etiam  ad  J  a  c  o  b  u  m  solum  ces- 
sit  lertia  pars  de  pecunia  duodecim  marcarum,  sicut  in  jure  suc- 
cessionis  hereditariae  consuevit  observari.  Divisio  eniin  lega- 
torutn  et  testatorum  bonorum,  nisi  testator  aliter  disponat  et 
distinguat,  est  potissime  secundum  capita  per  partes  aequales 
facienda,  nee  talia  legala  per  quempiam  antequam  percipiantur 
jure  possunt  aliquo  inlerdici.  Heredes  insuper  Jacobi,  quam- 
quam  per  portiones  eos  contingentes  acceptas  a  potestate  pa- 
terna  non  sunt  exclusi,  nihilominus  ex  diuturna  ipsius  absentia, 
cum  eis  nee  in  necessariis  provideat,  nee  affectu  paterno  eos 
visitet  et  consoletur,  emancipatis  similes  quodammodo  judicantur. 

Capituluiti  de  teistibus. 

664.  De  testibus,  qui  non  possunt  esse  testes, 
et  de  conditionibus  observandis  circa  testes.  (H,  158''. 
A.  68  1.  B.  72«.  1.  C.  65».  3.  D.  15P.  l.K.  223^  1.)  Edictura 
de  testibus  prohibitorium  est,  unde  onines  admittuntur,  qui  a 
jure  non  prohibentur.  Ad  requisitionem  ergo  juratorum  de  Rau- 
scheins sententiatum  est:  quod  testinionium  mulieris,  quia 
inconstans  est,  rejicitur  de  jure,  exceptis  tarnen  casibus,  in  quibus 
mulier  testari  potest,   quos   quaere  superius  tilulo  de  mulieribus. 

Et  testinionium  juvenis  annos  discretionis  non  habentis, 
sicut  masculi,  qui  annos  quatuordecim  et  femellae,  quae  annos 
duodecim  non  compleverunt,  et  furiosi  seu  insensati,  et  coeci, 
ubi  testandum  est  de  visis,  et  surdi,  ubi  testandum  est  de  au- 
ditis,  et  muti,  ubi  testimonium  juramento  vocali  est  firmandum, 
et  maxime  testimonium  infidelium,  sicut  haeretici,  Saraceni  et 
Judaei  in  omnibus  casibus,  cum  finis  testimonii  sit,  fidem  facere, 
et  insuper  testimonium  perjuri ,  sicut  v,  g.  si  quis  prius  co- 
ram  judicio  de  falso  testimonio  fuit  convictus  per  partem,  con- 
tra quam  producitur,  et  potissime  in  causa  criminali,  rejicitur 
ipso  jure.  In  testibus  ergo  fidei  dignitas  et  morum  gravitas  ex- 
aminanda  est,  et  ideo  testes,  qui  adversus  fidem  suae  testationis 
vacillant,  audiendi  non  sunt.  Testium  fides  diligenter  examinan- 
da  est,  ideoque  in  persona  eorum  exploranda  erit  imprimis 
conditio  cujusque,  utrum  quis  decurio  an  plebejus  sit,  et  an 
honestae  et  inculpatae  vitae,  an  vero  notatus  quis  et  reprehen- 
sibilis  sit,   an    locuples    vel   egenus    sit,  ut    lucri   causa    facile 

20  ♦ 


quid  adiiiiKiil,  vcl  iiii  ejus  iiiiinicus  .sit  ,  adversiis  quem  lesti> 
inoiiiiitu  i'url ,  vel  niiiicns  ejus  sil,  pro  qiiu  Icsljnionium  dal; 
nuin  si  cureul  siispicionc  vtd  proptcr  persoiium,  a  (pia  l'crlur, 
quia  liuiii'sta  sil,  vcl  propter  liiiisuiii,  qiiud  itequc  lucri  grulia, 
nequc  iiiiiiiiciliac  causa,   sie  adiiiitleiidus   esl. 

Circa  Icslcs  cliain  \i(l('ii(liiiii  esl:  ulrum  unnm  cundcrrKpic 
pracmedilalum  scrmoucni  protcraiil,  vid  ad  ea  de  quihus  iii- 
terroganlur ,  ex  tempore  verisimilia  resjxnideanl;  nam  ar^^-u- 
menla,  ad  quem  modum  prohundae  cujusquc  rei  suCliciant, 
nullo  cerlo  modo  salis  diiriniri  polest,  qiiia,  sicut  non  semper, 
ila  sae|)e  sine  pul)licis  moiiiiiieiilis  cujusijue  rei  verilas  depre- 
beiidilur;  alias  numerus  leslium,  alias  dignilas  et  auctoritas, 
alias  veluli  eonsenliens  fania  conlirmanl  rei,  de  qua  quaerilur,  fidem. 

Judex  ergo  nou  ulique  ad  unam  prohalionis  speciem  sta- 
tin! debet  se  convertere,  sed  ex  plurihus  probationibus  animum 
suum  dirigere.  llem  idonei  non  videntur  testes,  quibus  impe- 
rari  polest,  ut  testes  liaiil  ;  servi  lantum  teslimonio  tunc  cre- 
dendum   est,  cum  alia  proi)atio  ad  inquirendam  veritatem  non  est. 

Testis  idoneus  pater  filio,  aut  fdius  patri  non  est,  sed 
pater  et  filius,  qui  in  ejus  potestate  est,  item  duo  fratres,  qui 
in  potestate  ejusdem  patris  sunt,  testes  utique  in  eodem  testa- 
mento  vel  negotio  eodem  (ieri  possunt,  quia  nihil  nocet  ex 
una  eademque  domo  plures   testes  in  alieno  negotio  adhiberi. 

NuUus  idoneus  testis  in  re  sua  intelligitur.  Ad  fidem 
rei  gestae  faciendam  eliam  non  rogalus  testis  intelligitur j  ubi 
numerus  leslium  non  adjicitur,  duo  suniciant-,  pluralis  enim  lo- 
cutio  duorum  numero  contenta  est.  Hermafroditus  an  ad  testi- 
monium  admitti  possit,  qualilas  sexus  osteudit.  Si  testes  omnes 
ejusdem  honestalis  et  aestimationis  sint,  et  negotii  qualilas  ac 
judicis  motus  cum  his  concurrit,  sequeuda  sunt  omnia  teslimonia. 
Si  vero  ex  his  quidam  eorum  aliud  dixerint,  licet  impari  numero, 
credendum  est,  quod  nalurae  negotii  conveiiit,  et  quod  inimicitiae 
aut  gratiae  suspicione  carel;  confirmabilque  judex  molum  animi 
sui  ex  argumentis  et  iestimoniis,  quae  rei  aptiora  et  modo  pro- 
ximiora  esse  ceperit;  non  enim  ad  multiludinem  respicere  oportet, 
sed  ad  sinceram  teslimoniorum  fidem,  et  ad  testimonia,  quibus 
lux  potius  veritalis  assistit.  Produci  testis  non  polest,  qui  anlea 
in  eum  reum  lestimonium  dixit.  Testes  eos,  quos  accusator  de 
domo  sua  produxerit,  interrogari  non  placuit.  Mandatis  cavetur, 
ut  praesides  altendant,  ne  palroni,  prolocutores  vel  advocati  in 
causa,  cui  patrocinium  praestiterint,  leslinionium  dieant,  quod 
eliam  in  execuloribus  negotiorum  observandum  est. 


309 

Item  notu,  qiiod  omnes  Iioniines  ad  dicendutn  lestinioniiim 
admitlunliir,  nisi  qui  legibus  prohibeiitiir,  et  illi  conliiienlur  in 
bis  versibus :  Conditio,  sexus,  aetas,  discrelio, 
fama,  Et  fortuna,  Fides:  in  testibus  ista  recpiire. 
Sed  piieri,  servi,mulieres,sive  protervi,Ju(laeiis, 
für,  pauper  non  possunt  esse  licenter.  Et  expone: 
Conditio  :  ut  servus,  qui  vilis  conditionis  est  eo,  quod  proprius 
est.  Sexus:  ut  mulier,  quia  levis  animi  est  et  inconstans.  Aetas: 
ut  impuberes,  qui  sunt  infra  decimum  quartum  annum  si  sunt 
masculiui,  foeminae  vero  infra  duodecimum  annum.  Discretio :  ut 
furiosus.  Fama  :  ut  infamis.  Fortuna :  ut  pauper  suspectus,  quia 
facile  corrumpitur.  Sed  pauper  fidelis  jus  suum  saivum  et  in- 
tegrum retinebit.  Fides:  ut  infidelis;  dubius  enim  in  fide  in- 
fldelis  est,  ut  sunt  Judaei,  Saraceui,  haeretici  et  omnes  fidem 
catbolicam  abnegantes.  Item  nullus  testis  in  causa  proj)ria 
esse  potest ,  et  palam  est ,  illam  causam  esse  propriam  ,  cujus 
emolumentum  et  onus  ad  illos  pertinet  suo  nomine.  Item  judici 
committitur  examinatio  testium,  quia  notus  debet  esse  testis  judici, 
vel  saltem  tunc  fieri  notus.  Item  illi  parti,  contra  quam  produci- 
tur,  debet  esse  notus,  et  hoc  maxime  in  actione  personali,  qua 
quaeritur,  an  quis  promiserit  vel  an  hoc  dixerit;  nam  teslis, 
qui  alium  aliquo  modo  obligasse  se  vel  aüquid  fecisse  dicit,  ip- 
sum  cognoscere  debet.  Ubi  autem  testis  non  dicit  de  obligatione 
personali  vel  de  facto,  tunc  secus  est.  Item  quaeritur,  an  im- 
pubes  pubes  factus  testimonium  reddere  possit  de  his ,  quae 
vidit  tempore  impubertatis  ;  et  respondetur,  quod  sie;  nam  quod 
non  prohibetur,  ergo  admittitur,  et  facultas  probalionum  non 
debet  angustari.  Item  quaeritur  de  eo ;  qui  jam  deieraverit  et 
respondetur:  quod  debet  removeri,  quia  qui  semel  malus  fuit, 
semper  praesumitur  esse  malus,  et  licet  postea  poeuituerit,  et 
penitentiam  sibi  injunctam  peregerit,  tamen  adhuc  non  videlur  te- 
stari  posse,  quia  infamia  est  remissa  quoad  deum,  non  quoda 
mundum. 

Item  quid  est  de  homicida  vel  de  aliis,  qui  sunt  in  mor- 
tali  peccato  constituti?  respondetur,  quod  non  repellnntur  jure 
nostro,  ergo  admittuntur,  licet  jure  canonico  removenlur. 

Item  cum  dicitur,  quod  idonei  non  sunt  testes,  quibus 
potest  imperari,  hoc  intellige  a  producente  eos,  alioquin  nullus 
testis  idoneus  esset,  quia  magistratus  potest  ei  praecipere.  Item 
intellige  imperari  posse  ratione  patriae  potestatis  vel  dominicae, 
vel  ratione  obedientiae  ,  vel  jurisdictionis  ,  ut  in  causa  propria 
imperantis  non  sint  testes,  qui  de  jurisdiclione  vel   de  obedientia 


MO 

vH  potcsliitc  ejus  siinf ,  seil  in  rniis»  imivcrsiliilis  [»ossiitil; 
el  iiiic  ralioiio  jiuirx  iiii|>(>i'!il)il  iilicui  de  (-oiiitMiiiiilulL',  ul  l'e- 
ral   lesliinoiiiiiin   pro   i-otiiiiiiiniliilc. 

Item  Icfrjjtjiriiis  |)()k'.sl  esse  tcslis  in  causa  It'slamenli, 
quin  nun  i'sl  siia  priiK-ipniilcr.  Scd  an  vrndilor  possil  esse 
leslis  in  causa  cvictionis  pro  cnilorc;,  (jnacrilur,  cl  respondetur, 
(piod  nun,  cum  ad  euni  coniinodinn  cl  incuinmodum  pertinerü 
-possint,  et  sie  est  sua  causa,  nisi  tunc,  (piando  non  leneretur 
de  eviclione.  Item  nota  de  pari  vel  iinpari  nnmero  lesliinoniorum  : 
Si  de  Ulla  eadcmqiie  ()arle  duo  lestes  diciint  unum  ,  et  Ires 
vel  qualuor  dicunt  aliud,  lunc  creditur  di<riiiüril)us,  sed  secus 
est,  si  a  diversis  parlihus,  quia  lunc  creditur  majori  numero, 
vel  etiam,  si  a  diversis  producanlur  lestes,  saepe  creditur  lio- 
neslioribus.  Item  nota,  qiiod  varielas  locorum  reprobat  lestes, 
ut  patet  in  Daniele  et  Susanna.  Item  varielas  temporis ,  ut 
quando  de  certo  tempore  (piaeslio  exigilur  ad  alicujiis  facti 
existenliam ,  ul  si  dicatur;  uno  conlexlu  factum  esl  leslamen- 
tum.  Alias  secus  est,  ut  si  fit  qiiaestio  de  lioc :  an  j>ossederim, 
et  inducain  lestes  plures,  aliqui  dicant :  Vidimus  possidere  euni 
per  annum  ^  aiii  peralium  et  sie  de  celeris  :  leslimonium  eorum  tenet. 
Unde  solum  de  eo,   de  quo  est  coniroversia,  inducendi  sunt  lestes. 

665.  Detestibus,  quod  quandoque  recipiuntur 
ante  responsionem  rei  et  ante  litis  conteslatio- 
nem.  (H.  160.  A.  68.2.  B.  73M.  C.66M.D.  153^  l.K.  224^ 
1.)  Licet  regulariter  observctur,  quod  ante  responsionem  ad  que- 
rimoniam  niotam  factam  testes  non  recipiantur,  tarnen  ex 
causis  hoc  quandoque  contingit,  sicul  videlicet  vel  si  probetur, 
quod  citatio  pervenit  ad  aliquem,  vel  si  de  morle  testium 
timeatur  vel  de  ipsorum  absenlia  diulurna,  vel  si  reus  fuerit 
absens,  et  in  remotis  partibus  moram  faciat,  ila,  quod  de  fa- 
cili  vel  in  brevi  citari  non  possit,  vel  si  reus  peremtoria  cila- 
tione  recepla  venire  contemnat,  vel  quia  malitiose  se  ipsum 
occullat  vel  quia  impedit  ne  possit  ad  ipsum  citatio  pervenire.  Item 
in  causa  inquisitionis,  quam  jurati  quandoque  faciunt,  ul  veritatem 
alicujus  rei  cognoscant,  frequenter  in  absentia  rei  in  eorum  collo- 
quiis  testes  recipiunt.  Item  actor,  ubi  non  polest  agere 
propler  juramentum,  sicut  v.  g  si  juraverit,  non  repetere  usu- 
ras  Cbristianis  datas,  tunc  ad  investigandum  usurarios  judex  et 
jurati  recipere  possunt  testes.  Item  cum  agitur  de  iniquitate 
judicis,  tunc  jurati  in  consilio  lestes  recipere  consueverunt.  Item 
in  causa  haeresis  post  mortem  haeretici  etiam  recipiunlur  testes. 
Item  ubi  oslenditur  publicum  commodum  et  commune  bonum,  vel  si 


311 

testes  snnt  senesel  valetiulinarii,  unde  commimiler  testes,  de  quibus 
ex^  aliqua  rationabili  causa  timetur,  ante  litis  contestationem 
recipiuntur,  et  hoc  pro  lanto,  ne  veritas  occultetur,  et  ne  pro- 
batiouis  copia  fortuitis  casibus  sublrahatiir.  Per  dictara  tarnen 
testium  receptionem  parti  postea  tempestive  comparenti  prae- 
judicium  generari  non  debet,  cuiri  liabeat  forsan  exceptiones 
legUimas    ad   intentionem    contrariam  elidendam. 

666.  Testes  jurabunt,  si  petitur,  quod  non 
sunt  conventi.  (H.  160^  A.  68.  3.  ß  73^  2.  C.  67». 
1.  D.  153*.  2.  K.  225 \  1.)  Testes  ignoti  et  quodammodo 
suspecti  ad  petitionem  partis  excepto  juramento,  quod  pro 
depositione  sua  confirmanda  facient,  jurabunt  specialiter ,  quod 
nee  prece,  nee  pretio  ,  nee  privato  odio ,  nee  amicitia,  nee 
commodo,  quod  habuerunt,  vel  habent,  vel  habituri  sunt,  sint 
conducti. 

667.  Ad  testes  ad  judicem  venire  non  polenleg 
jurati  sunt  mittendi.  (H.  160^  A.  68.  4.  B.  73^  1.  C. 
67  ^  2.  D.  153  ^  3.  K.  225«.  2.)  Si  testes  sunt  valetudi- 
narii  vel  senes,  vel  debiiitate  confecti,  vel  alia  causa  legitima 
in  tantum  impediti,  quod  ad  Judicium  venire  non  possunt,  ad 
ipsos  recipiendos  mittendi  sunt  jurati  idonei  et  discreti,  qui 
eorum  testimonium  ad  Judicium  deducanl. 

668.  De  testibus  propter  crimina  rejicie  n  dis.  (H. 
161.  B.  73''.  2.  C.  67^  3.  D.  153^1.  K.  225*.  3.)  Testes 
ante  productionem  de  criminibus  nee  convicti,  nee  confessi,  si 
tempore  depositionis,  cum  statuuntur,  sufficienter  de  criminibus 
convincuntur,  adhuc  a  testimonio   repelluntur. 

669.  Post  renuntiationem  testium  non  recipi- 
untur testes.  (H.  161.  A.  68.  6.  B.  73^  3.  C.  67*.  4. 
D.  153**.  2.  K.  225^  4.)  Qui  coram  judicio  solemniter  renun- 
tiat  testibus ,  a  productione  testium  in  eadem  duntaxat  causa, 
nisi  aliquid  novi,  quod  indiget  speciali  probatione,  intervenial, 
prohibetur. 

670.  Testes  propter  partis  adversae  fallaciara 
non  sunt  repellendi.  (H.  161.  A.  68.  7.  B.  73^  4.  C. 
67«.  5.  D.  153^  3.  K.  225«.  5)  Si  pars  adversario  ßuo 
probationis  copiam  subtrahere  volens  astringat  aliquos  juramento, 
ne  testimonium,  consilium  et  auxilium  sibi  praebeant,  tau  jura- 
mento non  obstante,  si  per  adversarium  producli  fuerint,  eorum 
est  testimonium  audiendum. 

671.  Accusatus  de  crimine  ante    expurgatio- 


3lt> 

nem  tcstnri  non  polest.  (II.  Ifii.  A.  68.  8.  B.  7:\^.  5. 
C.  (17".  ().  I).  153''.  4.  K.  225".  ().)  Si  «liquis  est  uccu- 
sutus  de  crimiiie ,  slatini  ^rjiviita  est  ejus  opiiiio ;  iinde  non 
dchel  in  criniinibus  ad  testimoniiini  uddnci,  ni\sj  pritis  se  prolia- 
vrrit  iiinoccntciM ,  (|iii)i  Icslcs  sine  omni  suspicione  et  ini'iimid 
esse  debenl.  De  praescriplis  vero  quintjue  senlen- 
tiis  sunt  rustici  diversarum  villurum  saepius  in- 
st r  u  c  l  i. 

(572.  De  teslimonio  fratrum  in  causa  crimi- 
nali.  (II.  1(51.  A.  G8.  9.  B.  73''.  (;.  (3.  67°.  7.  D.  153^ 
5.  K.  225''.  1.)  Senlenlialum  est  in  judicio  civitatis,  quod 
frater  pro  fralre  in  causa  criminali,  puta  furlo,  spolio  et  liujus- 
modi  testari  non  potest.  Ilem  si  reus  ad  expurgandum  se  de 
criuiine  sibi  iinposilo  slalual  fValres  suos  pro  leslihus,  et  illi 
per  exceptionem  actoris  repellanlur,  nisi  reus  prius  de  statuen- 
dis  aliis  testibus  protestalionem  fecerit,  pro  fratribus  rej)ulsis 
alios  statuere  non  potest;  est  tniin  veritali  consonum,  quod 
propter  carentiam  testium   fralres   slatuit  prima  vice. 

673.  Ad  idem.  (li.  161.  B.  73 ''.  7.  C.67 «.  8.  D.  153^  6. 
K.  id.)  Item  qui  inter  alienos  extra  natale  solum  habitantes  longo 
tempore  manifeste  omnibns  audienlibus  confessi  sunt,  se  fralres 
carnales  esse,  unus  illorum  ingruente  necessitale  non  potest 
alium  pro  teste  statuere,  quamvis  juramento  dictam  manifeslam 
confessionem  nilatur  infirmare,  et  iioc  petente  adversario,  et  in 
causis,  in  quibus  frater  pro  fratre  testari  non  potest. 

674.  Qui  bina  vice  de  furto  se  expurgavit, 
testari  non  potest,      (H.   16P.  A.   68.    10.    B.    73^    8. 

C.  67^  1.  D.  154^1.K.  id.)  Jurati  deHulyn  informati  sunt, 
quod  qui  bina  vice  pro  furto  accusatus,  quamvis  furtum  apud 
ipsum  inventum  non  fuerit,  quamvis  eliam  se  expurgaverit,  adhuc 
postea  semper  a  testimonio  rejicitur  ut  infamis. 

675.  De  testimonio  juratorum  in  factis,  quae 
per  se  sciunt,  aut  quae  a  suis  conjuratis  audiunt. 
(H.  161\  A.  68.  12.  B.  73\  9.  C.  67\  3.  D.  l54^ 
3.  K.  225''.  3.)  Jurati,  qui  personaliter  contractibus  aliqui- 
bus  non  interfuerunt  et  adhuc,  quae  a  suis,  coram  quibus 
causae  ventilatae  seu  promissa  facta  sunt,  audiunt,  conjuratis 
testimonium    ferre    possunt.     Sic   est  sententiatum    in  Geyow. 

676.  De  testimonio  juratorum,  utrum  possint 
testari  per  litteras  extra  Judicium  proprium  de 
infamia.     (H.    161\    A.    68.   11.    B.   73''.   10.    C.    67'>.  2. 

D.  154^    2.    K.    225''.    2.)      Jurati    de    Proczaw    in  Ska- 


313 

licz^'*)  venientes  petierunt  diios,  qui  ibidem  per  annum  cum  di- 
midio  residentiam  fecerant,  et  honeste  se  conservaverant,  capi ; 
dicentes,  qiiod  per  litteras  patentes  oppidi  de  Prozaw  ipsos  con- 
vincere  vellent,  quod  essent  fautores  et  socii  maleficorum,  qui  op- 
pidium  P  r  0  c  z  a  w  pluries  cremassent,  et  adhuc  quotidie  cremarent» 
Uli  vero  negantes  petierunt  pro  se  senlentiari,  iitrum  fide  digno 
testimonio  tot  proborum  virorum  ,  sicut  jus  requirit,  non  de- 
beant  et  possint  potius  corpus  et  famam  suam  bonam  defendere, 
quam  infames  probari  per  litteras  qualescumque.  Super  quo 
diffinitum  est,  quod  ad  plus  per  Septem  testes  idoneos  dicti  duo 
possint  famam  et  honorem  suum  obtinere,  non  obstantibus 
litteris  quibuscumque.  Unde,  cum  praestantior  sit  bona  fama, 
quam  mala,  potius  admittitur  aliquis  ad  defendendum  suam 
bonam  famam,  quam   quod  probetur  infamis. 

677.  De  indeterminato  juratorum  testimonio  pro 
debitis.  (H.  161^  A.  68.  13.  B.  74^  1.  C.  67^  4,  D. 
154^.  4.  K.  225'^.  4.)  Actor  vinCere  volens  reum  pro  debi- 
tis, in  testem  produxit  juratum ,  qui  deposuit  sie :  Bene  re- 
cordor,  reum  confessum  esse  coram  nie,  quod  actori  in  pe- 
cunia  teneatur;  quantitatem  autem  pecuniae,  quia  oblitus  sum, 
determinate  scire  non  possum.  Quo  audito  reus  respondit: 
Confiteor,  me  sibi  teneri  in  media  marca,  et  quaero,  utrum  ipsa 
soluta  secundum  deposilionem  jurati,  qui  nullum  determinatum 
pecuniae  numerum  exprimit,  non  sim  ab  ejus  querimoniis  absolutus  ? 

Super  quo  diffinitum  fuit :  Si  ultra  solutionem  mediae 
marcae  actor  reum  de  pluribus  impetierit,  pro  illis  sibi  non 
obstante  confusa  depositione  jurati  secundum  justitiam  respon- 
debit;  vaga  enim  et  incerta  depositio  jurati  sicut  actori  non 
prodesse,  sie  reo  non  obesse  rationabiliter  judicatur. 

678.  Ouod  testimonium  juratorum  ad  monitio- 
nem  partis,  pro  qua  fertur,  corrigi  potest.  (H.  162. 
A,  68  14.  B.  74«.  2.  C.  68^  1.  D.  154\  1.  K.  226«.  1.) 
Sententiatum  est  etiam  juratis  in  Knechnicz'"'*),  quod,  licet  jura- 
tus  coram  judicio  in  testimonium  productus  ad  monitionem  partis, 
pro  qua  testari  debet,  si  fortassis  per  ipsam  aliqua,  de  quibus 
oblitus  fuerat,  publice  sibi  ad  memoriam  revocantur,  deposi- 
tionem,  quam  prius  fecit ,  addendo  vel  minuendo  corrigat ,  ta- 
men  propter  hoc  parti  tali  nullum    praejudicium  generatur. 

679.  Ouod  testes  Jurati  et  Scabini  non  nomi- 
nantur.     (H.   162.  A.   68.    15.  K.  nicht.  B.   74«.   3.   C.   68«. 


0  Galiz  H.     **)  Kuthing  H. 


I 


2.  I).  !;')!''.  2.)  Aiili(|iiH  consncliido  jiir  is  rivilntis  luihi'f,  qiiod 
si  piirs  (>l»li<;iil  SU  ud  pi-ohiiiiduin  caiisntn  siiiiin  per  Sciibiriuii^  noii 
opporlel,  quod  cum  nomincl  proprio  nomiiii;,  sicul  hIü  t(!slc.s  in 
cuusis    (|iiil)iis(lain,  unlcqiiiim  staliuiiitur,   noiiiiiiuri   consueverunt. 

080.  Ulm  in  t  c  s  l  i  im  o  n  i  ii  in  j  u  r  «  l  o  r  ii  in  per  a  I  i  o  » 
juralos  r('|)ellalur.  (II.  102.  A.  08.  10.  K.  nicht.  B. 
74".  5.  1).  löt''.  [\.)  In  ('lol)uck  virgo  qnaedam  quesli- 
onoin  m()>il  uxori  l'ralris  sui  pro  quinque  marcis  dobilis  diccns : 
quüd  candcm  queslioncni  vcrilicare  vclk-l  lesliinonio  jiiralornm. 
Kea  vero  negalioncMn  praeU'ndcns  respondit:  (jiiod  siinililcr  losli- 
monio  juralorum  innocentiam  suam  deinonslrare  vellel,  pulens 
pro  se  difliniri,  utrnin  per  jiiralos  non  j)()ssil  melius  bona  su« 
defendcre ,  quam  per  juralos  vinci?  Super  quo  senlenlialuin 
fuil  pro  virgine,  quod  potius  suam  aflirmationem  probare  de- 
beret  per  Scabinos,  quam  rea  suam  negationem,  quae  direcle 
probari  non  polest. 

Secus  aulem  esset,  si  negatio  affirinalionem  haberet  in- 
clusam;  sicut  v.  g-*  si  rea  dixisset:  Quinque  marcas  tenebar, 
quas  modo  non  teneor,  quia  persoivi,  quod  probare  volo  lesli- 
monio  juratorum;  lunc  enim  ejus  allegatio,  quam  pro  defensione 
bonorum  interposuit,  admiltenda  fuisset,  nee  tamen  propler  hoc 
primi  Scabini  repulsi  fuissent  per  secundos,  ita  scilicel,  quod 
primorum  teslimonium  fuisset  falsum  judicatum ;  nam  sie  est 
difficile  juralos  repellere.  Unde  et  primi  et  secundi  pro  diver- 
sis  temporibns  vera   testari  possunt. 

Et  simililer  in  causis  vulnerum,  si  plures  Scabini  seditio- 
nibus  et  pugnis  interessent,  quorum  aliqui  dicerent,  se  vi- 
disse  talem  a  tali  vuliieratum  esse;  alii  autem  dicerent,  se  hoc 
non  vidisse,  potius  Statur  testimonio  eorum,  qui  affirmando  di- 
cunt,  se  vidisse,  quam  eorum,  qui  negant,  se  vidisse.  Se- 
cus aulem  est,  si  allegarelur  defensio  Notwer  vulgo  dicta.  Et 
quando  talis  casus  occurrit,  in  quo  pro  intenlione  actoris  et 
rei  diversi  alleganlur  Scabini,  tunc  si  dubitabilis  est  casus,  utri- 
usque  partis  Scabini  sunt  audiendi.  ut  veritas  clarius  innotescal ; 
quibus  auditis,  si  fortasse  ex  simplicilate  in  agendo  et  respon- 
dendo  aliquid  necessarium  est  omissum,  per  juratos  judicio  prae- 
sidentes    inveniri  poterit  sententia  consonans   aequitali. 

Et  secundum  hoc  est  restringenda  prima  generalis  regula, 
quae  dicit:  quod  homo  melius  potest  defendere  res 
etpersonam,  quam  sibipossintperalium  decertari. 

081.  <}uod  Jurati  possin t  divisim  et  secrete 
testes  examinare.     (H.   162^  A.   68.   17.  B.   7i\   1.  C. 


315 

es*».  1.  D.  155  ^  1.  K.  227  ^  1.)  Cum  Jurali  in  principio 
eleclionis  jurent,  quod  deficiente  jure  scripto  seu  consueto  debe- 
ant  unicuique  secundum  eorum  conscientiam  de  justitia  provi- 
dere,  licitum  est  eis  testes  in  causis  arduis  et  dubiis,  ut  plene 
lucideque  veritatem  cognoscant,  ad  invicem  dividere  ac  occulte 
de  singulis  causae  circumstantiis,  praecipue  tarnen  de  tempore 
et  loco  ab  unoquoque  diligenter  inquirere,  nee  non  secundum 
hoc  ad  sententiam  diffinitivam  procedere,  reclamatione  partis, 
per  quam  testes  producti  fuerint,  non  obstante, 

682.  Utrum  omnes  testes  jurare  debeant  in 
cruce.  (H.  162\  A.  68.  18.  B.  74b.  2.  C.  68\  2.  D. 
155  ^  2.  K.  227"«  2.)  Cum  omnium  litium  finis  sit  jura- 
mentum,  cum  etiam  nemo  nisi  causa  movente  legitima  ad  ju-^ 
randum  debeat  esse  pronus ,  ex  bona  consueludine  servatur  in 
judicio  civili,  quod  omnes  testes  ad  requisitionem  partis  ad- 
versae,  quod  Fides  de  illo,  quod  deponunt,  sibi  fiat,  jurare  te- 
nentur^  exceplis  duntaxat  scabinis  seu  juratis,  qui  in  principio 
electionis  sui  öfficii  juraverunt;  exceptis  etiam  testibus,  qui  viceni 
in  causis  quibusdam  specialibus  supplent  juralorum,  cujusmodi  sunt : 
arbitri  et  consiliarii  et  testes  nuptiales,  qui  ad  contractus  matri- 
moniorum  vocantur ,  et  testes  legatarii  seu  testamentarii,  qui 
testamentorum  dispositionibus  et  ordinationibus  decedentium  rogati 
et  electi  intersunt  et  etiam  consimiles.  Ad  tales  namque  tractatus, 
contractus  et  causas  consueverunt  vocari  credibiles  et  fide  digni 
viri,  quibus  sine  juramento  corporali  tacta  cruce  facto,  quidquid  ad 
interrogationem  judicis  ad  fidem,  animam  et  in  eorum  consci- 
entiam deposuerint,  et  testificati  fuerint,  credi  debet;  nisi  enim 
hoc  concederetur ,  ad  dictas  causas  viri  probabiles  ratione 
metus  juramenti  difficulter  pro  testimonio  inducerentur. 

683. De  testibus  supplentibus  vic  em  jurato  rum 
quantum  ad  numerum.  (H,  163.  A.  68.  19.  B.  74^  3. 
C.  68»».  3.  D.  155 ^  1.  K.  227^  1.)  In  judicio  civitatis 
sententiatum  est:  Licet  testimonium  unius  jurati  sit  efficax, 
tamen  testes  vicem  juratorum  supplentes,  cujusmodi  sunt:  ar- 
bitri nuptiales,  legatarii  et  consimiles,  in  omni  causa  ad  minus 
debent  esse  duo ,  ut  per  hoc  designetur,  quod  in  toto  non 
sint  aequalis  virtutis,  sicut  jurati. 

684.  Quod  testes  vicem  juratorum  supplentes 
in  depositione  sua  non  cadunt.  (H.  163.  A.  68.  20. 
B.  74 ^  4.  C.  68 ^  4.  D.  155^  2.  K.  227  b.  2:)  Sententi- 
atum est  ibidem  rusticis  inLauczans,  quod  testes,  qni  ad  ju- 
randum  cogunlur,  cujusmodi  sunt  jurati ,   arbitri    et  consimiles, 


31G 

sicul  ad  confirrnnn'lnm  jursunciito  corpornli ,  qnod  (Ic'poiicr.do 
diciint,  compclli  p«'r  |)art('s  iioii  possunl,  sie  nee  in  dcposilione, 
quam  laiiiinl,  tadiiiil.  üiidc  ex  Iraiisposilionc  vcl  corifclionc 
verborum  suornni,  nee  ipsi  ml  eincnduni  oMi^unliir ,  nee  pur» 
causam  perdit,  pro  qua  leslanlur.  Dietus  enim  ri^or  mulalionis, 
ohmissionis,  addilionis  vel  minuliunis  verburum  est  lanlum  in 
jurameiil'is   et  non   in   dielis   depositioiiibus   ubservandu». 

685.  Utrum    in   omni    euusu     lest  es    sint    nomi- 
nandi   pro|)riis  nom  ini  b  us.  (II.    1()3.   A.  68.   21.   B.   75". 

1.  C.  69».  1.  D.  155''.  :\.  K.  228''.  3.)  Pars  in  eausa 
reali  vel  pecuniali  lestes  produeere  debens  in  judieio  luturo  ad 
petilionem  parlis  adversae  nomiiiahit  iinnm  ex  eis  judieio  prae- 
senli;  sed  in  causa  criminali  vel  vulncrum  boc  üeri  non  con- 
suevit. 

686.  Utrum  ad  nominandum  testes  parti  deli- 
beratio  sil  coneedenda?  (H    Hi3^.  A.    68.  22.  B    75». 

2.  C.  69'.  2.  D.  156^  1.  K.  229''.  4.)  In  Ilainreicbs  senlen- 
liatum  est,  quod  quamvis  testes  per  partcm  produecntem  sciri  de- 
beant,  tarnen  cum  deliberatio  de  inlerlocutoria  in  omni  parte  litis 
sit  pctenti  coneedenda,  si  pars  debens  testes  statuere  petit,  ad 
eos  nominandum  est  sibi  deliberatio  non  ne«randa ;  est  enim 
necessarium  partibus,  quod  eoram  judieio  prudenler  loquantur, 
ad  quod  praemeditatio   est  plurimum  opportuna. 

687.  De  testibus  nominatis,  qui  moriunlur, 
antequam    statuantur.     (H.    163^    A.    68.   23.  B.    7b\ 

3.  C.  69  ^  3.  D.  156*.  2.  K.  227  ^  5.)  Si  teslis  nominatus, 
antequam  instet  terminus,  quo  statui  debuit,  moriatur ,  eonee- 
dendum  est  parti,  quod  alium  tantae  credibililatis  et  idoneitatis 
statuat  pro  eodem.  Si  etiam  jurati  ad  preces  partis  aeja^ro- 
tantem  visitent,  et  verba  ejus  audiant,  de  bis  in  illo  judieio, 
in  quo  testari  debuit,  si  decesserit,   testimonium  ferre  possunt. 

688.  Quod  exstultatestiumnominatione  actor 
vel  reus  condemnatur.  (H.  163^  A.  68.  24.  B.  75».  4. 
C.  69».  4.  D.  156«.  3.  K.  227\  6.)  Cives  de  Chremsir  serip- 
serunt  sie.  Vitrieus  orphanorum  quorundam  postquam  tres  ju- 
ratos pro  intentione  sua  probanda,  sieut  ex  sententia  pro  se 
lata  obtinuerat,  eoram  judieio  statuisset,  neseimus  quo  raptus 
spiritu  non  eoaetus  subjunxit :  Domiue  Judex  et  Jurati !  ad 
testimonium  istorum  juratorum,  quos  statui,  addueam  mox  et 
statuam  vobis  adhuc  tribunali  praesidentibus  et  actum  judieiarium 
continuantibus  plures  alios  probos  viros,  per  quos  sicut  per 
testes    una    cum    juratis    ipsis   inlentum    meum  probabo,    et    in 


317 

causa  mea  jusle  me  procedere  demonslrabo.  Quod  tarnen  non  fecit: 
bene  quidem  unum  norainavit,  sed  tarnen  nee  eundem,  nee  ali- 
queni  alium  staluit  vel  adduxit.  Finito  itaque  judicio  orphani 
pro  sua  parte  sententiari  petierunt,  cum  vitricus  eorum  non 
coactus  teslimonium  per  sententiam  diffinitivam  tamquain  suffi- 
ciens  sibi  concessum  voluntarie  augmentasset,  nee  ad  quod  se 
obligaverat,  ad  efTectum  perduxisset,  utrum  in  causa  non  suc- 
cubuerit,  et  ipsi  suam  justitiam  sint  executi?  Petimus  ergo»  Et 
infra:  Quibus  rescriptum  fuit  sie:  Ex  quo  vitricus  orphanoruni 
non  coactus  ad  probandam  causam  suam  per  plures  testes, 
quam  per  juratos,  quos  statuerat,  se  voluntarie  obiigavit,  et  in 
tali  probalione  defecit,  jus  suum  perdidit,  et  orphani  eorum  jus 
sunt  executi.  Nam  in  proverbio  dicitur  communi :  De  quo  quis 
lucrum  et  emolumentum  quaerit,  de  illo  ,  si  in  contrariam  re- 
labitur  partem,   damnum  merito   reportabit. 

Frequenter  etiam  accidit,  quod  ex  stulta  actoris  quaestione 
et  insufficienti  rei  responsione  coram  judicio  justus  fit  culpa- 
bilis,  et  injustus  innocens  redditur  et  immunis ;  nee  oportet  vi- 
tricum  ipsum  de  judice  causari  aliquid  vel  juratis^  vigilantibus 
enim  et  non  dormientibus  jura  subveniunt. 

Unde  damnum ,  quod  sua  culpa  et  inprovisione  quis  sentit, 
sibi  debet  non  aliis  imputare. 

Ad  idem  require  infra  in  illa  rubrica:  Causa  nominis 
propra . 

689.  Ulrum  socius  possit  esse  testis  vel  no  n. 
(H.  164.  A.  68.  25.  B.  75  ^  1.  C.  69''.  1.  D.  156^  1.  K. 
228.^  1.)  Cives  de  Crumplavr  scripserunt  sie:  Sex  socii 
fabri  frequenter  tabernas  simul  visitantes  et  in  ludis  taxillorum, 
quibus  continue  insistunt,  perditionem  et  lucrum  inter  se  divi- 
dentes,  moverunt  insolentiam,  et  unus  eorum  cuidam  pistori  ma- 
num  amputavit. 

Idem  ergo  volens  se  expurgare  per  alios  quinque  socios 
suos,  quaerit  pistor,  cum  omnes  sex  inordinatam  et  dissolutam 
vitam  ducant,  et  quasi  conspiratores  muluo  ergo  sibi  adhaere- 
ant ,  utrum  tamquam  infames  et  suspectos  dictos  quinque  non 
possit  a  testimonio  repellere  ipso  jure.  Quibus  sententiatum 
fuit,  quod  si  dicti  socii  conspiraverunt,  hoc  est  ad  invicem  jura- 
verunt,  vel  promissis  se  adstrinxerunt,  quod  ex  assidua  eorum 
unione  colligi  polest,  merito  a  testimonio   repelluntur. 

Unde  socii  negotiorum  honestorum  cujusmodi  suntmerca- 
tores,  institores  et  alii  consimiles,  dummodo  causa,  de  qua  agi- 
tur,  ad    eos  communiter  non  pertineat,  ita  quod    lucrum  unius 


31H 

vel  perdilio  iiliiiin  rcspiiijtt ,  cl  si<-  taiii  iulor  (|iiiun  leslis  in 
propn'ji  causa  laixuci ,  (piod  per  priidciilcs  jiKlicciii  v\  ju- 
ralos j)('r  tausai'  cirruriislarilias  cl  aiia  divcrsa  eaute  considc- 
laudiini  esl ,  sunt  pro  teslihus  recipieudi,  sed  sucii  inlioiiesli 
sunt  rei'ulandi. 

In  crinuuihus  vcro  sorii  non  rocipiuiilur  ad  plc^nam  proha- 
tionem,  sed  ad  ])raesuHi(ionL'ui,  ita  juni  uliis  possuiit  adniinicu» 
luni    gtMUTare, 

()l)0.  Utruin  advoratus  possit  esse  teslis  vel 
non.   (II.    KM''.   A.   «8.  20.   B.   75 ^   2.   C.   Gl)''.  2.   D.   15()^ 

2.  K.  228''.  1.)  Sentenlialum  est  ibidem,  (piod  advocatus  pre- 
tio  conduclus  in  causa,  quam  fovet  et  pro  parte,  cujus  causam 
fovet,   ferre  testimoniiim   non  potest. 

691.  Utrum  praeco  et  tortor  possunt  esse 
lestes  vel  non.    (H.    164^  A.  68.   27.  B.   75^   3.  C.  69'». 

3.  D.  157«.  1.  K.  228 ^  2.)  Jurali  de  Galicz  proposuerunt 
luinc  casum :  Quidam  accusatus  de  homicidio  defensionem  prae- 
tendens  slatuit  Septem  testes ,  qui  debebant  vidisse ,  quod  vim 
vi  repellendo  dictum  homicidium  perpetrasset;  inter  quos  testes 
unus  fuit  praeco,  alter  tortor  sive  suspensor.  Quaeritur  ergo 
ex  parte  actoris ,  utrum  isti  non  sint  merilo  tamquam  infames 
a  testimonio  repellendi ,  et  maxime  tortor ,  qui  homines  pro 
pecunia  jugulat  et  occidit.  Ex  parte  autem  rei  allegatur:  Cum 
tortor  faciat  actum  juri  et  judicio  necessarium,  et  sine  quo 
justitia  finem  debitum  sortiri  non  possit ,  utrum  actu  tali  non 
obstante  non  sit  pro  teste  idoneo  recipiendus? 

Super  quo  diffinitum  fuit,  quod  praeco  sine  dubio  lestari 
potest ;  tortor  autem,  quia  ratione  avaritiae  et  lucri  temporalis 
pretio  Conductus  voluntarie  tamquam  desperatus  homicidam  se 
facit  et  constituit,   a  testimonio  digne  rejicitur  ut  infamis. 

Nee  tamen  propter  hoc  judex ,  si  per  se  ipsum  maleficos 
torquet,  a  ferendo  testimonio  debet  prohiberi-,  facit  enim  hoc 
zelo  justitiae  ac  ex  oü'icii  debito;  tortor  autem  solum  spe  pe- 
cuniae  actum  suum  exercet.  Considerandum  est  etiam ,  quod 
cum  pro  homicidio  vel  alio  casu  criminali  reus  defensionem  al- 
legat,  talis  allegatio  duo  includit.  Unum  quod  est  contra  ipsum 
sicut  factum-,  aliud,  quod  est  pro  ipso,  sicut  defensio.  Et  licet 
ex  confessione  rei  probetur  factum,  quod  est  contra  ipsum,  tamen 
defensio,  quae  est  pro  ipso,  fortius  et  validius  testimonium  re- 
quirit.  Unde  cum  in  simplici  expurgatione  homicidii  tortor 
testari  non  possit,  multo  minus  in  allegatione  defensionis  te- 
stari  potest. 


319 

692.  De  teslibus  non  lucide  tes  ta  ii  tibus.  (H. 
165.  A.  68.  28.  B.  76«.  l.C.  70^  1.  D.  157  \  2.  K.  229^  1.) 
Testes  confuse  et  non  ita  lucide  deponentes,  quod  eorutn 
dictis  possit  veritas  declarari,  non  sufficiunt  ad  probandum 
intenlurn  parlis,  per  quam  sunt  producti. 

693.  Quod  testimonium  factorum  praefertur 
testimonio  verborum.  (H.  165.  A.  68.  29.  B.  76^  2. 
C.  70«.  2.  D.  157 \  1.  K.  229 ^  2.)  Cum  sartor  quidam 
€x  quatuor  cum  dimidia  ulnis  panni  brevis  de  Bruchsei  paiiium 
ac  tunicam  sarsisset,  objectum  est  sibi  per  illum,  cujus  pannus 
fuit,  quia  mediam  ulnam  pro  suis  usibus  accepisset.  Quod  cum 
sartor  negaret ,  vocati  sunt  magistri  sartorum  et  renovalorum 
vestium,  et  sub  juramenti  virtute  praestiti  interrogati,  si  pallium 
et  tunica  quatuor  cum  dimidia  ulnas  conlinerent.  Qui  vestes 
diligenter  perspicientes  concorditer  responderunt :  quod  non,  et 
ad  eorum  negationem  confirmandam  actor  adjecit^  quod  pannum, 
ante  quam  sartori  traderet,  coram  testibus  ad  hoc  assumtis  in 
libra  ponderasset ,  quare  pro  se  sentenliari  petivit ,  utrum  per 
libram  de  falsitate  sartorem  vincere  merlto  non  deberet,  cum 
pulvis,  quem  in  sarciendo  pannus  cepisset,  et  füa,  quae  essent 
addita,  primam  panni  ponderationem  redderent  graviorem.  Contra 
quod  sartor  replicavit,  quia  de  libra  nihil  sibi  constaret ,  sed 
vestes  vellet  disolvere  in  pecias  et  in  conspectu  juratorum  et 
sartorum  et  renovatorum  componere  et  ad  oculum  ostendere,  quod 
haberent    quatuor    cum   dimidia  ulnas  per  actorem  sibi  traditas. 

Quaesitum  est  ergo ,  cujus  testimonium  sit  alteri  praefe- 
rendum  ?  respondetur  quod  sartoris ;  est  enim  consvetum,  quod 
pannus  mensuratur  et  non  ponderatur.  Pondus  etiam  in 
panno  propter  madidationem,  pulverem,  fda  et  parvas  peciunculas 
quae  deficiunt ,  plus  fallit  quam  mensura,  et  praecipue,  quando 
fines  et  extremitates  panni  in  vestibus  adhuc  apparent ,  quae 
sartor  iste  tamquam  cautus  non  absciderat,  sicut  visibiliter  in 
pallio  ostendit  et  tunica  supradictis.  Ex  ista  sententia  coUigitur, 
quod  testimonium  factorum  praefertur  testimonio  verborum. 

694.  De  testibus  ex  utraque  parte  rogandis. 
(H.  165\  A.  68.  30.  B.  76«.  3.  C,  70«.  3.  D.  157^  2. 
K,  230^.  3.)  Si  actor  in  questione  testes  nominat,  et  reus 
in  responsione  in  eosdem  testes  consentit,  ambo  rogabunt 
eosdem    ad  Judicium    venire    et  veritati    testimonium   perhibere. 

695.  De  testibus  quaedam  cautela  exceptio- 
nem  removens.  (H.  165^  A.  68.  31.  B.  76«.  4.  C. 
70 ^  4.  D.   ib7^.  3.  K.  230«.  4.)  Juratis  deChremsir  sen- 


MO 

tentitilum.  Si  |)nrs  dchciis  teslcs  piotliuere  liaiu-  pracrnitlit 
proIcshilioiiciM,  si  per  ('.\r('|>li()ii('ni  vcl  inoduin  (|iicm(iim(jin',  ali- 
quis  de  suis  l('slil)us  rcjicialur,  velil  cl  paralu  sil  aliiun  iiisli- 
luerc ,  polest  j)rü  Icsle  repulso  aliuiii  locure,  conlradiclionc 
purlis  adversac  iion   obslanle. 

()9().  De  lestium  repulsione  in  penere.  (H.  105''. 
A.  ()H.  32.  IJ.  70».  5.  C.  70«.  5.  I).  158».  1.  K.  230«.  5.) 
Senlenlialum  est  ibidem  juralis  in  Clohuck,  quod  requisilio- 
nem  parlis  lesles  contra  ipsani  producti  sil)i  sunt  in  faciem 
staliiendi  et  dig^ilo  deinonsfrandi.  Quo  facto  si  contra  nulluni 
eoruni   exceperit,   oportet   quod   ipsorum   testimonium   palialur. 

Praedicta  autem  demonstratione  non  facta,  quamvis  testes 
quatuor  scamna  intraverint,  dummodo  crucem  non  teligerint  nee 
ex  judicis  licentia  ad  ipsam  in  propinquo  accesserint,  adhuc 
exceptio  contra   eos  intcrposita   est  per  judicem   audienda. 

697.  Repulsio  testium  est  quandoquc  jura- 
mento  con  fir  m  a  nda.  (H.  165^  A.  08.  34.  B.  70^  2. 
C.  70^  2.  D.  158«.  3.  K.  230''.  1.)  Si  in  probationibus  ex- 
ceptionum  contra  testes  propositarum  pars  deficiens  novam  niti- 
tur  proponere  exceptionem ,  juramentum  praestabit  corporale, 
quod  illam  tempore  primarum  exceptionum  ignoraverit  vel  in  me- 
moria non  habuerit  quoquam   modo. 

698.  De  exceptione  criminis  con  tra  testes.  (H. 
165»».  A.  68.  35.  B.  76^  3.  C.  70\  3.  D.  158^  4.  K. 
230''»  2.)  Si  contra  testem  excipiatur,  quod  quandoque  propter 
crimen  sibi  objectum  a  teslimonio  sit  repulsus,  ex  talis  excep- 
tionis  probatione  iterum  a  testimonio   removctur. 

699.  Quodquandoquefacta  depositione  contra 
testes  non  potest  excipi.  (H.  166.  A.  68.  36.  B.  76'». 
4.  C.  70^  4.  D.  158''.  1.  K.  231  ^  1.)  Si  testes  more  so- 
lito  interrogati  facta  depositione  non  subjungunt  in  fine:  De 
hoc  sumus  testes  pro  ista  parte  —  propter  hoc  non  est  eorum 
testimonium  repeliendum.  Defectum  enim  talis  subjunctionis 
supplet  requisitio  judicis  antecedens.  Sic  sententiatum  est  ju- 
ratis  in  Crepicz. 

700.  Quod  contra  testes  repellendos  excipi- 
tur  vel  in  personas,  vel  in  verba.  (H.  166.  A.  68. 
33.  B.  76''.  1.  C.  70^  1.  D,  158  ^  2.  K.  230».  6.)  Qui 
producit  testes,  contra  personas  eorum  dicere  non  potest  nee  in  sua 
causa,  nee  in  alia,  nisi  ex  nova  causa,  sed  in  dicta  eorum  bene 
potest  dicere ;  et  est  ratio :  quia  cum  produeo  testem  personam  ejus 


321 

approbo,  et  ideo  contra  personam  ejus  dicere  non  possum; 
et  ideo  si  approbo  illum,  pro  me  teneor  recipcre  illuin  contra 
ine.  Sed  quia  ignoro,  quid  testis  sit  dicturus,  ideo  in  verba 
ejus  dicere  possum,  videlicet  quia  conlradicit  sibi  ipsi,  vel  eliam 
aliis  testibus  meis ,  vel  si  facil  pro  adversario  meo.  Et  de 
talibus  exceptioüibus  faciendis  dcbet  per  excipientem,  antequam 
fial  protestatio  publica,  interponi  isto  modo.  Doniine  judex,  si 
aliquis  testium  meorum  a  proposito  meo  deviaverit,  paratus  sum 
alium  statuere  loco  sui.  Contra  quem  autem  producuntur  testes, 
antequam  deponant,  polest  contra  personas  ipsorum  excipere,  vide- 
licet ,  quia  sunt  infames ,  perjuri ,  conspiratores ,  inimici  sui, 
servi  vel  quia  sunt  nimia  familiaritate  vel  cognatione  parti  ad- 
versae  conjuncti,  et  sie  de  consimilibus.  Contra  verba  vero 
eorum  polest  excipere,  postquam  deposilio  jam  est  facta,  nisi  for- 
tasse  ex  auditione  depositionis  sumat  materiam  excipiendi  contra 
personam;  et  si  lestes  sunt  approbatae  vitae  et  fidelis  conver- 
salionis,  ad  eorum  petitionem  vel  partis,  per  quam  producuntur, 
excipiens  confirmabil  juramento  suo,  quod  exceptionem  contra 
eos   causa  justitiae  et  non  ex  malitia  interponal. 

701.  De  priorilale  testium  (H.  166^  D.  158''.2.) 
Testimonium  longioris  temporis  est  efl'icacius.  Jus  antiquum  ha- 
bet: Quod  cum  agitur  de  metis  et  limilibus  agrorum  seu  causis 
consimilibus,  potissime  ex  consequenli,  vero  cum  agitur  de 
possessionibus,  areslationibus  vel  quibuscumque  contractibus,  tunc 
validissimum  est  teslimonium,  cujuscumque  partis  fuerit,  quando 
antiquioris  temporis  memoraftur. 

702.  De  testibus  quantum  adtempus  etlocum. 
(H.  166.  A.  68.  39.  B.  76\  6.  C.  70^  6.  D.  158^  3. 
K.  23 P.  3.)  Sententiatum  est  rusticis  in  Strucz:  Si  actor  im- 
petit  reum,  quod  die  tali  vel  hora  tali  positis  insidiis  in  tali 
loco  ipsum  vita  sua  privasse  voluerit,  de  quo  eum  testimonio 
velit  convincere  fide  digno  ;  reus  vero  respondeat,  quod  die  et 
hora  praedictis  non  in  loco,  quem  actor  nominavit,  sed  in  alio, 
puta  in  aliqua  civitale,  vel  in  aliqua  alia  villa  fuerit,  quod  velit 
ostendere  testimonio  sufTicienli  illius  loci ,  in  tali  casu  est 
teslimonium  rei  actoris  testimonio  praeferendum ;  et  similiter 
intelligatur  de  consimilibus  causis  aliis  suo  modo. 

703.  De  teslibus  ad  idem.  (H.  166.  C.  70\  4. 
D.  158^.  4.)  Si  testes  deposuerinl,  quod  divisim  temporibus 
et  locis  diversis  de  causa ,  quae  inier  partes  venlilatur ,  eis 
constet,  dummodo  in  deponendo  concordent,  ipsorum  teslimo- 
nium  est  tamquam   efFicax  adniillendum. 

31 


•  >>»■« 

70  1.  (,)  II  ()  (I  l  ('  s  I  i  h  II  s  »'  X  c  II II  s  II  I  ('  y:  i  l  i  in  u  est  t  e  r- 
niiniis  |)  rolon  }•  a  II  (I  IIS.  (II.  Km.  A.  OH.  10.  B.  77».  1. 
('.  71".  I.  I).  ir)H''.r).  K.2M'.\.)  Civibus  i  n  S  l  r  c  I  i  c  z 
s  i' II  I  (' n  t  i  ii  In  m  isl,  (jitod  Icslilxis  t'X  impediincnlo  lef»:iliiiio 
seu  nt'ct'ssilule  iiievjlabili  die  praeli.xo  (•om|)iirere  noii  vakiilibiis, 
sine   pracjiidirio   jnirlis   est   tenninns   proii.xior  as.sjmiimdii.s. 

70;").  (^)ii()(l  lest  es  j)er  j  ii  d  i  c  c  m  s  ii  ii  I  c  o  m  |)  o  I- 
lendi.  (11.  1  GG.  A.  G8.  11.  Ii.  77".  2.  C.  71«.  2.  D.loS''. 
G.  K.  231'\  5.)  S  e  n  l  e  n  l  i  a  tu  in  est  üjidcm,  quod  lesles  nonii- 
nandi  et  slaluciidi,  si  gratia,  odio.  liniore  vel  alia  de  causa 
se  absentaverint  seu  coinparerc  noliieriul.  ad  preces  pariis  sunt 
per  judicenf),  quod  veritatem  dicant,  coinpellendi.  Sic  senlenli  i- 
tum  est  in   Kneclinicz. 

70(5.  (J  u  o  d  t  est  es  per  judicciu  non  sunt  re  pel- 
len di.  (^H.  166.  A.  68.42.  B.  87'".3.  C.71«.3.  D.  159\  1. 
K.  231^.6.)  Se  n  t  en  t  ia  tu  m  est  eisdem,  quod  testes  debent  esse 
idonei,  hoc  es!  tales,  quod  per  exceplioncni  non  possint  a  testi- 
inonio  repelli.  (}uiiibel  aulem  reputalur  idonens,  de  quo  non  proba- 
lur  contrarium.  Unde  edictum  de  testibus  est  prohibitoriuin,  ita 
quod  quilibet  admitlilur,  qui  non  prohibctur  seu  rcpcllilur,  sed 
talis   rcpulsio   est  per  parleni  et  non  per  judicem  facienda. 

707.  De  testimonio  su  b  e  mto  r  um.  (11.  167*.  A. 
6S,  43.  B.  77\  4.  C.  71^  4.  D.  159^  2.  K.  23P.  1.) 
Cum  advena  Ilen  ri  cus  de  Salczburga  conquereretur,  quod 
cuidam  civi  B  r  u  n  n  en  s  i  duo  vasa  vini  gailici  pro  XXXVIl  sexa- 
genis  gros.  präg,  vendidisset,  civis  vero  respondisset,  quod 
tantum  pro  viginti  sexagenis  ipsa  emisset  et  uterque  subemtoris 
teslimonium  allegaret,  sentenliatum  et  ordinatum  fuit 
pleno  in  consilio  :  quod  nee  advena  contra  civem,  nee  civis  conira 
advenam  inducere  debet  teslimonium  subemtoris,  qui  vulgariter 
dicuntur    vnter  kauf  fei  nisi  viros  honestos  habeat  cum  illis. 

708.  De  testibus  pro  deductione  uxoris  et  bo- 
norum. (H.  167.  A.68.  44.  B.  77^  5.  C.  7\\  5.  D.  159^3. 
K.  232^.  2.)  Heinricus  de  Ei  wa  n  czicz  de  inquilino  suo 
conquestus  est,  quod  noctis  tempore  uxorem  in  curru  et  bona  sua, 
quae  ad  XX  sexagenas  taxabat,  sibi  deduxisset,  et  cum  reus 
tamquam  homo  bonae  famae  expurgationem  obtinuisset,  quae- 
silum  est,  de  numero  testium  etc.  et  responsum  est,  quod  talis 
reus  metseptimus  testium  idoneorum  potest  suam  innocentiam 
demonsirare 

Ileni  (iiclus  Heinricus  conquestus  est  de  vectore.,  quod 
suis    equis    et   curru    uxor    et     bona    sua   sibi    fuerint    deducta: 


pro  quo  cum  sen  len  tia  tu  m  fuisset,  quod  se  teslibus  deberet 
expuigare,  diffinitum  fuit :  quod  metterlius  proborum  virorum 
testimouio   se  mundare   deberet. 

709,  De  testibus  ho  mi  cidi  oru  m  et  vulnerum. 
H.  167.  A.  68.  45.  B.  77\  6.  C.  7P.  6.  D.  159^  4. 
K.  232^.  1.)  Testes,  quos  primo  statuit  accusatus  pro  homi- 
cidio,  eosdein  slatuere  potest  accusatus  pro  opera,  quae  vul- 
gariler  woUaist  dicitur;  non  est  enim  alienum  jure,  quod  eis- 
dem  testibus  sit  fides  super  facto  principali  et  ejus  accessoriis 
adhibenda. 

710.  De  testibus,  qui  sunt  inimici,  et  quando 
sunt  a  testimonio  repeile ndivel  non.  (H.  167'*.A.  68. 
46.  B.  77^  7.  C.  71^  7.  D.  159«.  5.  K.  232^  2.)  Sub- 
scripti  judicantur  inimici  capitales,  et  possunt  a  testimonio  re- 
pelli  :  primo  qui  accusavit  alium  de  crimine  capitali,  licet 
accusatus  evadat,  tarnen  accusator  postea  semper  judicatur  ejus 
inimicus.  Item  qui  accusat  alium  de  crimine,  propter  quod 
€ivilalem  potuit  ammisisse,  vel  in  exilium  relegatus  fuisse. 
Item  qui  movit  alicui  quaeslionem  Status  et  honoris  sui.  Item 
si  nomen  alicujus  quis  detulit,  ex  cujus  delatione  poena  ali- 
qua  potuisset  imponi,  licet  accusationem  ejus  non  peregerit.  Item 
si  quis  moverit  alteri  quaestionem  bonorum  suorum.  Item  si 
aliqui  adjuncli  sunt  ad  invicem  piopter  aliquod  factum  vel  dictum, 
licet  accusatio  non  subsequalur,  adliuc  judicanlur  inimici.  Item 
si  quis  in  causa  criminali  tulit  testimoniiim  conlra  aliquem  prae- 
sumilur  postea  ejus  inimicus.  Item  cohabitantes  inimicis  et 
conversantes  cum  hoslibus  nostris  nostri  judicantur  inimici,  et 
siniiliter,  qui  mullum  est  amicus  inimici  nostri.  Et  nota,  quam- 
vis  praedicti  sorliantur  nomen  inimici,  tamen  quando  a  testi- 
monio sunt  repellendi,  relinquilur  arbitrio  et  conscienliae  judi- 
cantium,  scilicet  judicis  et  juratorum.  Nota  etiam,  licet  dicti 
prohibeantur  a  testimonio,  tamen  admittuntur  ad  accusandum, 
si  injuriam  suam  vel  suorum  prosequantur. 

710.  Quod  minor  numerus  testium  non  semper 
repellitur  per  majorem.  (H.  167''.  A.  68.  47.  B.  77*'.  1. 
C.  71M.  D.  159^  1.  K.  232\  1.)  In  Lausseins  quidam  villa- 
nus  impetivit  quandam  viduam,  quod  maritus  ejus  in  VI.  marcis 
grossorum  sibi  fuit  obligatus,  quod  vellet  per  duos  testes  idoneos 
demonstrare.  Vidua  vero  negante  et  viceversa  per  duos  testes 
innocentiam  suam  ostendere  volente,  villanus  dicebat:  Domine 
judex,  contra  duos  testes  quos  vidua  vult  statuere,  alios  qualuor  me 
Obligo  statuturum,  et  quaero,  utrum  non  major  numerus  testium 

21  '' 


sil  iiiiiiori  scniiKliiin  Jn^lic  imii  priK-iVrciKliis?  i{  c  sp  o  n  s  u  tn  (\v- 
iiiiilivc  liiil  :  \Ä{v\  in  |i|iii  ilxi.s  iidiiiilhiliir  Jiirihiis,  (jiiod  Icslcs  plii- 
rcs  i'cpcllant  |)aiKM()rcs,  taitu-n  hoc  in  j  n  r  c  B  r  n  n  n  e  n  s  i  üb  anli- 
quo  servnri  in  causis  omnihus  non  cunsvevil.  linde  vidua  per  teslcs 
snIVicirnIcs  res  et  bona  sna  (Icrciidcndo  inclins  polest  uctorcin 
evadcri"  ,  quam  ipsc  per  leslcs  accpiaics,  (pios  prius  in  (picri- 
nioiiia  asseniit,  se  velle  staliiere,  eani  possil  convineere  pleno 
jure.  Nee  |)er  lioe  jnia  Brunnen  sia  aliis,  nee  ipsis  alia  eon- 
trariantnr;  cum  enini  jura  talia  (piodainiiiodo  sini  consveludi- 
naria  ^  et  non  in  lolo  le^^alia ,  ununupiodtpie  pro  loeo,  in  (pio 
usilatnr,  valerc  polest.  Est  enim  eonsvt^ludo  secundunn  Icges 
jus   nioribus   utentium   U))probaluni. 

712.  Q  u  0  d  t  e  s  t  e s  q  u  a  n  d  o  q  u  e  p  r  i  v  i  I  e  g-  i  i  s  p  r  e- 
feruntur.  (A.  68.  48.  B.  77^  2.  C.  71»'.  2.  ü.  159''.  2. 
K.  232^.  3.)  Cives  de  Hadiseli  proposuerunt  liunc  casum: 
Quidam  dcTissnowicz  conqueriliir  super  dnos  noslros  conci- 
ves,  (juod  palcr  eorum  obligaverit  sibi  hereditates  suas  pro  marcis 
grossorum  Iriginta  dans  sibi  super  eo  Privilegium  sigillo  civi- 
tatis de  Uadisch  communitum.  Et  quia  idem  Privilegium  ut 
dicil  per  ignem  est  consumlum,  quaeritur,  si  judicem  et  jura- 
tos nostros  possit  slatuere,  qui  testabunlur  de  dicto  privilegio 
sibi  dato,  utrum  per  hoc  praefatas  triginla  marcas  non  obtineat 
ipso  jure?  Dicti  autem  nostri  concives  respondent,  quod  easdem 
triginla  marcas  pater  eorum,  dum  viveret,  persolverit,  et  Privile- 
gium laniaverit,  deciderit  et  sufTocaverit  ita ,  ut  ejus  copiam 
ostendere  non  possit,  et  hoc  per  testes  idoneos  se  ohligant 
probaturos,  quaerentes,  utrum  testes  eorum  non  sint  testibus 
actoris  praeferendi.  Super  quo  diffinitum  fuit:  Cum 
Privilegium  super  facienda  solutione  finaliter  datum  fuerit,  si 
hujusmodi  solutio  per  cives  de  Radisch  fide  digno  testimonio 
sufficienler  probabitur  esse  facta,  actor  ejus  allegalione  non 
obstanle  in  probatione  tali  debet  merito  conlentari. 

713.  De  testibus  in  genere  qua n tum  ad  numerum. 
(11.  168.  A.  68.  49.  B.  77^  3.  C.  71\  3.  ü.  160\  1. 
K.  233*.  1.)  Cum  quaestio  sit  de  numero  testium,  sciendum 
est,  quod  in  omni  negolio  principalis  persona  dicens  veritatcm 
de  re  sibi  nota  rectissime  habenda  est  pro  teste,  cui  adhibito 
uno  efficiuntur  duo  testes,  adhibitis  duobus  efficiuntur  Ires, 
quod  patenter  ostendil  dominus,  cum  dicit:  Si  peccaveril  in  te 
frater  tuus ,  corrige  eum  inier  te  et  ipsum,  quod  si  te  non 
audieril,  adhibe  tecuni  ununi  vel  duos  testes,  ut  in  ore  duorum 
vel   trium  testium  stet  omne  verbum.      Item   de  testibus  quaere 


3^5 

infra  de  vulneribus  et  supra  de  teslamenlis  et  heredilatibiis,  de 
privilegiis,  et  homicidiis,  el  ninllis  aliis.  Ulriini  aulem  per  com- 
niunilulem  et  ])er  literas  ferri  possit  teslimonium,  et  de  tesli- 
bus,  quibus  vinciUir  incendiarius  vel  criminosus ,  et  quod  in 
gravibiis  delictis  non  obstantibus  literis  etiam  jurati  sunt  testes 
personaliter  de  circumstantiis  interrogandi ,  et  quod  numerus 
septenarius  testiiini  est  quasi  de  subslantia  juris  et  quod  testi- 
monium  multitudinis  maxinie  habetur  per  auditum,  et  quod  cre- 
dibilius  est  teslimonium  juratorum  unius  loci  pro  aliquo  singu- 
lari  actu,  quam  teslimonium  juralorum  plurium  civitalum  pro 
eodem  actu,  et  quod  testimoniuni  multiludinis  saepius  est  su- 
spectum,  omnes  istos  articulos  quaere  supra  in  tilulis  de  actionibus. 

714.  Ad  testes  testibus  praeferendos  utrius- 
que  partis  testes  quandoque  su  nt  audi  endi.  (H.  168''. 
A.  68.  50.  B.  78^  1.  C.  72«.  1.  D.  160^  2.  K.  233^  2.) 
Si  tarn  actor,  quam  reus  jus  suum  per  protestationem,  quae 
dicitur  Vrkund  vel  probationes  et  testes  se  dicat  ostensurum, 
et  dubium  oriatur,  cujus  partis  testes  sint  aliis  praeferendi, 
sicut  ex.  g.  Si  unus  allegat  pro  intento  suo  testamentarios, 
et  alter  testes  nuptiales  vel  consimiles,  tunc  utriusque  partis 
probationes  et  testes  cum  circumstantiis  necessariis  diligenter 
exquisitis  protestatione  de  vrkund  vel  priore  vel  posteriore, 
cum  nee  jus  det,  nee  jus  tollat,  omissa  recipiantur,  quia  sie 
inveniri  potest,  qui  testes  sint  aliis  potiores  et  qualiter  diffini- 
tiva   sententia  sit  proferenda. 

715.  De  testimonio  communium  hominum. 
(H.  168^  B.  78\  2.  C.  72^  2.  D.  160\  1.  K.  233^  1.) 
Interdum  in  criminibus  et  insolentiis  teslimonium  vulgarium 
et  communium  fidedignorum  hominum ,  si  necessariis  juvatur 
praesumtionibus  in  disciplinae,  pacis  et  commodi  favorem  ad- 
mittitur  et  auditur. 

716.  Causa  nominis  proprii  non  est  indiffe- 
renter quilibet  ad  testimonium  admittendus. 
(H.  168.  A.  68.  52.  B.  78«.  3.  C.  72».  3.  D.  160\  2. 
K.  233*^.2.)  Propter  nomen  proprium  sub  quo  testis  in  futuro 
nominatur  producendus  non  admittitur  ad  testimonium,  qui  lega- 
liter  prohibetur,  sicut  pater,  filius  vel  alia  minus  idonea  per- 
sona. Unde  testis  nominatio  referri  debet  ad  testem,  qni  a 
ferendo  testimonio  non  prohibetur  ipso  jure :  plus  enim  in  testibus 
respicienda  personarum  idoneitas ,  quam  nominum  seu  vocum 
proprietas.  Sic  sententiatum  est  in  R  a  d  i  s  c  h. 


32ß 


Ca|iHiiliiiii  fl(^  torinciitis. 


717.  De  tonne  Ulis  ul  hie  palet.  (H.  1G9.  A.G9.  1. 
B.  78'.  4.  C.  72".  1.  1).  HiO''.  :\.  K.  234".  3.)  De  IWi- 
(lisch  jurati  seri|)seriiiil  sie  :  De;  oppich)  IN  a  p  a  iad  I  h'leras  rece- 
piiiius  in  haec  verha  :  Cum  rnsliei  ciijusduni  iilio  in  iN' a  p  u  i  e  d  I  de 
pera  duo  ^rossi  essent  snhiraeti,  nisticns  ipse  lumuluni  coni- 
mensalem  suuni,  (pietn  ejnsdein  riiiii  reuni  snsj)icuhalur  capiens 
lemcrarie,  auclorilale  jndicis  et  jiiraloriini  nee  pelila,  nee  qnae- 
sita  ,  nianihus  emn  pollicihus  ter^olenus  eolligalis  in  ccuh;() 
suspendcns  per  l'uneni  supra  et  inlra  trahens,  ut  de  liirlo 
praescriplo  (juidcpiid  sihi  conslaret,  confilerelnr,  per  incendinin 
fumo  suh  ejus  pedihus  l'aclo  lormenlavit,  ideni  aulem  fairuihis 
eadeni  duranle  poena  claniore  Icrrilico  vulg^ariler  diclo  „wal- 
f en geschra i''  vicinos  ad  accurrendum  commovit.  Qui  ciiiii 
venissenl  et  per  feneslras  ac  riinas  donius  inlrospicienles  lamuhiin 
tornienlari  vidissenl,  hoc  ipsum  jiidici  celeriler  inlimarunt,  (jiii 
servum  suuni  ilhic  miltens ,  cum  domum  clausam  inirare  iion 
posset,  hostio  fraclo  domum  introiens  famulum  in  eculeo  pen- 
dentem  invenil,  quem  polenter  eripiens  ad  judicis  praescnluun 
duxil.  Qui  casu  coram  juralis  ad  hoc  vocalis  cognilo  parlihus 
terminum  judiciarium  assignavit,  in  quo  cum  famulus  per  omnia 
sicut  praescnbilur ,  de  domino  suo  conqererelur ,  ipseque  do- 
minus responderet  affirmando,  quia  furtum  filio  suo  in  duohus 
grossis  faclum  de  pera  per  poenas  lormenlorum  a  famulo  suo 
exlorsisset,  famuhis  replicavil,  quod  licet  de  furto  simpliiiler 
innocens  esset,  tarnen  ad  vitandam  mortem  et  salvandam  vilüm, 
sicut  natura  poslulat,  de  furlo  fuit  confessatus.  Super  qua  re- 
plicatione  cum  dominus  secundum  consilium  juratorum  inler- 
locutoria  habita  deliberatione  respondere  deberet,  in  causa 
juris  reiterationibus,  quae  vulgariter  holung  dicunlur,  perdilis 
succubuerit,  quaerimus,  quibus  emendis  obnoxius  teneatur?  Super 
quo  casu,  qui  et  rarus  est,  diflinitive  responsum  est:  Ex 
quo  ille,  qui  famulunucommensalem  suum  tormenlisj  ut  prae- 
mittitur,  ad  confitendum  de  furlo,  de  quo  forlassis  innocens 
fuit,  artavit,  cum  in  hoc  auclorilalem  judiciariam ,  quod  sua 
non  interfuerit,  judicis  et  juratorum  poleslate  spreta  frivole 
ac  contumaciler  sibi  usurpavil,  famulum  cum  pollicibus  utrius- 
que  manus  ligalum  etc.  tergolenus  suspendit ,  sursum  Iraxit 
et  deorsum  misit ,  et  in  eadem  causa  judicialiter  ventilalus 
succubuit ,  ambobus  est  suis  pollicibus  detruncandus,  et  j)er 
hoc  famulo   tormenlalo    et  judici    plenarie  est    satisfactum.     Si 


S27 

autem  eandeni  »mpulatiünein  pecmiiii  ledimere  volueril,  \no 
quolibet  poliice  solvet  pro  eüieiida  V  sexugcsias  grosso- 
rum  prageiisiiim,  hoc  est  in  toto  X  sexag.  gr.  präg.,  de  quibiis 
famulo  per  suspendium  et  incendium  laeso  cedent  Y  et  judici 
tres  et  juratis  duae.  —  Et  hie  collige,  quod  per  quaestiones 
et  tormenta  veritatem  a  maleficis  inquirere  solum  intercst  jiidicis 
et  juratoriim.  Et  non  sunt  omnes  homines  lormeiitandi,  sed 
solum  qui  accusati  pro  reis  habentur  suspecli  et  non  est  inci- 
piendum  a  tornientis,  ut  malefici  ad  contitendum  sie  coganlur; 
immo  primo  ahis  argiimentis  et  subtilibus  inqnisilionibus  de  loco, 
tempore  et  aliis  circumstantiis  facti  sunt  auimonendi,  si  sallem 
sie  veritas  ab  ipsis  poterit  extorqueri.  Est  incipiendum  a  su- 
spectissimo  et  a  quo  lacillime  judex  crediderit  posse  verum  sciri. 
Et  nola,  quod  confessiones  reorum  pro  exploratis  criminibus 
haberi  non  oportet,  si  nulla  alia  probalio  judicem  et  juralos, 
-quorum  interest,  causam  cognosere,  instruat  et  moveat,  Scien- 
dum  etiam,  quod  tormentis  non  est  semper,  nee  etiam  un- 
quam  fides  adhibenda;  nam  probatio  tormentorum  res  est 
fragilis  et  periculosa  veritatem  fallens.  Multi  enim  patientia 
et  duritia  tormentorum  ita  tormenta  contemnunt,  ut  exprimi  ab 
eis  veritas  nullo  modo  possit.  Alii  vero  lanta  impatientia  vin- 
cuntur,  ut  in  quovis  facto  mentiri  magis,  quam  tormenta  pati 
velint,  et  ita  fit,  ut  etiam  vario  modo  fateantur,  ut  non  tantum 
se,  sed  etiam  alios  criminentur.  Item  inimicorum  confessioni 
fides  non  est  adhibenda,  quia  faciliter  menliuntur,  non  tamen 
sub  praetextu  inimicitiarunfi  erit  fides  detrahenda,  sed  causa 
cognita  fides  est  habenda  vel  non.  Item  latronibus  impunitatem 
sibi  cupientibus  et  ex  hoc  proditores  suos  indicantibus  non 
facile  credilur,  et  etiam  non  communiter  impunitas  eis  per 
hujusmodi  proditores  concedenda  est.  Item  si  quis  sponte  de 
maleficio  fateatur  a  se  cömmi^so ,  non  semper  ei  fides  adhi- 
benda est.  Nonnunquam  enim  aut  metu  vel  alia  de  causa  in 
se  confitentur  quidam.  Sciendum  est  etiam,  quod  judex  et  ju- 
rati  diligenter  considerare  debent  modum  tormentandi,  ut  sci- 
lioet  talis  modus  in  tormentando  servetur,  quOd  tormentatus, 
vel  innocentia  vel  supplicio  salvus  sit.  Non  debet  etiam  in  re 
faciliter  pecuniaria  haberi  tormentatio,  sicut  praescriptus  rusticus 
in  Napaiedel  de  quo  in  sententia  habita  est  mentio,  fecit ;  nisi 
fOrtassis  aliter  veritas  inveniri  non  possit,  quam  per  tormenta, 
tunc  enim  licebit.  Tormenta  habenda  sunt,  non  quanta  accu- 
sator  postulat,  sed  ut  moderatae  temperamenta  rationis  deside- 
rant.  Judex  et  jurati  advertere  debent,   qua   constantia  vel   qua 


:i2S 

Ircpidcitioiio  lormtMifnliis  coii(if('«fup.  DflxMil  «'liam  viderc, 
riijus  i'xisliiiiiilioiiis  ^  iilniin  hoiiae  t'aniac,  vcl  stispcclus  i'iicrit 
illc,  (jiii  loriiic'iiliilnr.  Iiisiipcr  de  minore  XIV  aiiiiis  in  capiil 
ultcriiis  iion  est  liabenda  lonnenlalio  :  et  hoc  iiiuxiiue,  cum  iiidlis 
cxlrinseeus  ai'y:nnu'ntis  accnsalio  impicliir;  lu'c  tarnen  conse- 
qnens  est  ,  nt  sine  tornienlis  eideni  credalur  juveni  ,  nani 
netas,  qnae  adversus  aspcrilalein  tonnentorunn  juvenes  inlerini 
tueri  videlur  susj)ecli()res  quoque  eosdem  l'acit  ad  mentiendi 
facilitatem.  Unius  crinnnis  j)lnrimi  rei  ita  audiendi  sunt,  ul  ab 
illo  priniiini  ineipiatur,  qui  linudior  est  vel  tcnerae  aetatis  vi- 
delur. Heus  evidenlioribus  argumentis  oppressus  repeti  in  tor- 
menla  potest,  nuwinie  si  in  eis  aniinus  corpus(|ue  diiraveiint. 
In  illa  eausa,  in  qua  reus  nullis  argumeiilis  urgelur,  non  sunt 
lormenla  faciliter  adiiibenda,  sed  dicendum  est  accusatori,  quod 
illud  comprobet,  quod  intendit;  non  est  credendum  confessioiii, 
quam  facit  aliquis  durantibus  lormenlis,  nisi  eis  cessantibus  in 
eadem   confessione  perseveret. 

Quaere  supra  de  isla  materia  in  capitulo  de  confessio- 
nibus  et   poenis. 

Capitulum  de  vuliieribuis. 

718.  De  vulneribus  et  vulneratis  —  quanlum 
ad  accusationeni,  quantum  ad  tempus  accusandi, 
qua  n  tum  ad  distinctionem,  quantum  ad  inducia- 
tionem  —  quantum  ad  leemet  dediversis  in  ge- 
nere.  (H.  170.A.  70.  1.  B.  79M.  C.  73^  1.  ü.  162M.  K.  235\ 
1.)  Sententiatum  est  adloca  diversa:  Quemcumque 
vulneratus  compos  rationis  et  loqui  potens  non  accusat,  illum  amici 
vulnerati  accusare  non  possunt.  Item  si  vulneratus  infra  triduum 
neminem  accusaverit,  accusatio,  quam  postea  fecerit,  vigore 
carebit.  Item  in  uno  membro  tantum  unus  defectus,  vulgariter 
dictus  „leem"  accusari  potest,  quamvis  idem  membrum  pluribus 
vulneribus  sit  vulneratum.  Unde  vulneratus  in  pede,  si  vulnus 
in  1  e  e  m  convertatur,  non  potest  ratione  quinque  pedicarum 
vulnerantem  de  quinque  leem  accusare.  Secus  autem  esset,  si 
quaelibet  pedica  vulnus  haberet,  quod  in  idem  converteretur. 
Item  si  dubium  est  de  vulnere,  utrum  transactis  VI  hebdoina- 
dibus  conversum  sit  in  1  e  e  m,  vel  non,  si  petit  vulneratus,  vulnus 
est  induciandum  per  annuni ,  quo  finito ,  si  in  1  e  e  m  non  est 
conversum ,  reus  pro  ipso  ,  sicut  pro  vulnere  simplici  respon- 
debit.  Item  sicut  quaedam  vulnera  sunt  in  membris  nobilioribus 


I 


3^9 

et  inajoribus,  sicut  manu,  pede  et  consimilibiis,  quacdam  aiilern 
in  membris  ignobilibiis  et  minoribus  sicut  in  digito ,  denle, 
pedica  et  consiuiilibus,  ita  etiam  deFectus,  qui  dicitur  „leeni" 
eodem  jure,  quo  praedicta  gaudent  nieuibra,  quantum  ad  ex- 
purgationem,  emendas  et  alia  judicari  debet;  et  de  lioc  quaere 
supra  in  juribus  o  ri  gin  al  ibu  s,  in  illo  paragrapho  :  Nunc 
de  vulneribus  duximus   annectendum. 

719.  De  vulneribus  quantum  ad  accusationera. 
(H.  170.  A.  70.  2.  B.  79\  1.  C.  73^  1.  D.  162\  2. 
K.  236".  1.)  Si  vulneratus  vocatis  ad  vulnera  perspicienda  et 
reum  accusandum  juratis,  antequam  veniat  moriatur,  queni- 
cumque  coram  fide  dignis  viris  et  credibilibus  prius  accusavit, 
ille  ad  propinquoruni  mortui  querimonias  respondebit  justicialiter. 

720.  Ad  i  d  e  m  quantum  ad  t  e  m  p  u  s  v  u  1  n  e  r  a  n  d  i. 
(H.  170.  A.  70.  2.  B.  79^  1.  C.  73\  2.  D.  162«.  3.) 
Si  vulnerato  mortuo  ejus  propinqui,  quorum  interest  accusare, 
absentes  si  fuerint,  non  currit  eis  tempus  tridui,  in  quo  accu- 
salio  fieri  debet  a  die  mortis  vulnerati,  sed  solum  a  die  noü- 
tiae ,  quo  vulneratum  mortuum  cognoverunt  ,  et  adhuc  illud 
tempus,  quod  incipit  a  die  notitiae  secundum  distantiam,  in  qua 
sunt  absentes  a  loco,  in  quo  propinquus  eorum  vulneratus  fuit, 
et  secundum  hoc,  quod  commode  judicem  accedere  poterint, 
est  mensurandum. 

721.  De  vulnere,  quod  in  leem  convertitur. 
(H.  171.  A.  70.  3.B.  79\  C.  73^  3.  D.  162^  1.  K.  236\  2.) 
Judici  et  juratis  de  Crem  sie  r  ad  eorum  requisitionem  senten- 
tiatum  est,  quod  accusatus  pro  vulnere,  de  quo  vulnerato  di- 
gitus  inhabilis  factus  est,  quod  vulgariter  dicendo  j,leem"  dicitur, 
et  affirmans  tale  vulnus  se  percussisse  vim  vi  repellendo  et 
vitam  defendendo,  metquintus  probabilium  virorum  hoc  debet 
ostendere  in   cruce  demonslrando. 

722.  De  vulneribus  et  amputationibus  mem- 
brorum,  utrum  accusatus  possit  ostendere  inno- 
centiam  suam  per  juratum?  (A.  70.  4.  B.  79''.  adid. 
C.  73^  4.  D.  162\  2.  K.  237«.  3.)  Sententiatum  est 
ibidem  juratis  (in  Huleyn):  Si  reus  secundum  jus  civile  impe- 
titus  fuerit  per  actorem  de  vulneribus  vel  membrorum  amputa- 
tionibus ,  non  potest  se  expurgare  per  solum  juratum,  nisi 
alios  testes  habeat  secum,  sicut  jura  originalia  dicunt; 
si  autem  actor  per  juratum  vincere  vult  reum,  tunc  reus  melius 
expurgabit  se  per  juratum. 


72,'^  D  (•  V  u  I  n  ('  r  i  Imi  s  d  i  r  l  i  s  . ,  s  v  li  n  in  w  ii  n  d  i;  ii.  *' 
(II.  17  1.  A.  70  f).  I{.  7!)''.  jidid.  C.  i:\*'.  5.  D.  152^  3. 
K.  2.'{<)''.  1.)  Pro  Miliuri!  piidoroso  vnl^iiiilcr  diclo  „Scliiim- 
>v  linden/^  \)osl  ciijus  sunalioiUMii  in  l';ic-i(;  lioiiiiiiis  appsirct 
nuK'ula  iridclchilis  vcl  cicalrix  (|ii;i('  (liiiibiis  iion  Ir^^itiir,  aiciisalus 
('\piir<^al)i(  sc  iiu'l(|iiinltis  pi-ol)al)iliiiiii  vironiiii ;  iiubcl  ciiitn  lalc 
vuiiiiis  illud  jus,  (|iio<l  scribiliir  in  jiirilxis  ori<*inalibus  il)i :  Item 
q  u  i  c  u  m  q  u  e  a  1 1  c  r  i  a  iii  |)  u  l  u  v  c  r  i  l   d  i  g  i  t  u  m   u  n  u  m. 

724.  V II I II  oral  II  s  a  iii  hii  I  an  s  et  landein  in  o  r  i  e  n  s 
non  eniendalur  ut  occisus.  (11.  171.  A.  70.  (].  H.  79''. 
adid.  C.  73''.  6.  ü.  1(53^  1.  K.  23G''.  2.)  Consvetudo  civi- 
lis servat  pro  jure:  Si  vulncratiis  per  plaleas  et  ccciesias 
more  sani  hominis  sine  bacnlo  per  Scabiniim  visus  fueril  aml)nlarc 
landeiiHjiie  anle  quacriinoniam  ejiisdeni  vulneralionis  jiistilialiler 
disciissain  moriatur,  reus  non  pro  lioinicidio,  sed  lanluin  pro 
vulnere   respondebit   ipso  jure. 

725.  De  wollaist  in  genere.  (II.  1  71.  A.  70.  7.  B.  79''. 
1.  C.  73'\7.  D.  163^2.  K.  23Gb.  4.)  Wollaist,  quod  est 
operam  dare  vel  consiliuin  praebere,  non  sequitur  omnia  vul- 
nera,  sed  tantum  homicidia  vel  invasioncs  domus,  lurla  et  spolia  et 
niortiücaliones  et  alia  delicla  gravia  islis  consiinilia.  Et  debel 
reus  pro  wollaist  infra  triduum  accusari,  nisi  impedimenlum 
legilimum  sicut  loquendi  inipolenlia  vel  consimile  intervenerit, 
seu  protestatio  tam  rationabiiis  interposita  fuerit,  propter  quam 
terminus  dicli   Iridui  merito  delieat  prolongari. 

Item  jurati  de  Radiscb  quaesiverunt,  utrum  reus  pro 
wollaist,  quod  imponitur  sibi  pro  bomicidio  in  persona  cujus- 
dam  hospilis  in  domo  sua  propria  noctis  tempore  familia  sua 
dormiente  et  igne  concluso  perpetrato  gravius  et  per  plures 
debeat  evadere,  quam  pro  opera  homicidii  in  foro  vel  platea 
tempore  diei  commissi.  Qui  sie  sunt  informali,  quod  non  ob- 
stanlibus  praedictis  circumstantiis,  quae  fortassis  factum  prin- 
cipale  hoc  est  ipsum  homicidium,  si  in  quaerimonia  invasio  domus 
i.  e.  h  a  y  m  s  ITC  h  u  n  g,  implicaretur  plus  gravarent  accusatus  in 
tali  wollaist  non  debet  gravius  evadere,  nisi  pro  alio  wol- 
laist, quod  imponitur  homini  in  homicidii  perpetratione,  quia 
mettertius  virorum  fidelium  poterit  se  expurgare. 

72G.  De  vulneribus  int  er  laicuni  et  ordinal  um. 
(H.  nP.  A.  70.  8.  B.  80^  1.  C.  74«.  1.  D.  163».  3. 
K.  237^.  1.)  In  judicio  civitatis  quidam  diaconus  conquestus 
est  de  laico  ,*  quod  eum  noctis  tempore  vulnerasset,  laicus 
autem,  cum  juramento  diaconum  evasissel,  petivit  pro  se  sententiari, 


I 


331 

utrum  non  deberet  etiam  suae  querimoniae  viceversa  respoii- 
dere?  Super  quo  sententiatum  fuit :  Cum  actor  forum  rei 
sequi  debeat,  laicus  debet  de  diacono  vel  alio  ordinato  coram 
judice  conqueri  canonico.  Ordinatus  autem  de  laico  conqueri 
debel  in  judicio   secuiari. 

727.  De  vulneribus  et  violentiis  in  sacris 
locis  etiam  factis.  (H.  171\  A.  70.  10.  B.  80^  2. 
C.  74''.  2.  D.  163^.4.)  Cum  in  monaslerio  Tissinovvicz  laycus 
laycum  vulnerasset,  et  pro  eo  tantum  in  judicio  spiriluali  salis- 
facere  vellet,  ad  petitionem  juratorum  de  Tissnowicz  sen- 
tentiatum est  sie:  Licet  uni  delicto  correspondeat  una  poena, 
tarnen  si  laycus.  laycum  vel  ordinatum,  si  judicio  saeculari  con- 
quereretur,  vulnerat  vel  violentiam  in  ecclesia  in  cimiterio,  vel 
in  alio  loco  cultui  divino  consecrato  sibi  infert,  tripliciter  emen- 
dabit;  ralione  namque  loci,  laycus  satisfaciet  judici  canonico; 
ratione  vulnerum  et  violentiae  judici  saeculari  emendam  solvel, 
et  laeso  damnum  componet. 

728  Utrum  juratus  promissor  alicujus  accu- 
satus  per  eum  pro  vulneribus  possit  se  defen- 
dere  allegando  notwer?  (H.  172.  A.  70.  9.  B.  80^3. 
C.  74\  3.  D.  163\  1.  K.  236\  4.)  Jurati  de  Tissno- 
wicz proposuerunt  hunc  casum:  Postquam  Heinricus  am- 
putasset  Petro  manum  sinistram,  et  ad  proborum  intercessio- 
nem  virorum  gratiam  obliuuisset  suam,  homagium  sibi  fecisset, 
sibique  jurasset,  numquam  de  celero  contra  ipsum  facere,  sed 
pro  viribus  ubique  locorum  consiliis  et  auxiliis  sibi  (ideliler 
debere  assistere:  accidit ,  quod  iterum  secundam  maniäiii  sibi 
amputavit.  Quaerit  ergo  Petrus,  utrum  Heinricus  perjurus 
et  lidefragus  in  eo  factus  non  debeat  sibi  eliam  verbo  ipsius  non 
audito  statim  tamquam  convictus  adjudicari?  Henricus  vero 
dicit,  quia  vim  vi  repeilendo  a  Petri  insullibus  se  defenderit  et 
quaerit,  utrum  teslimonium  proborum  virorum.  quod  pro  oslen- 
sione  notwer  velit  statuere,  pro   sua  parte  non  debeat  audiri. 

Super  quo  diffinitum  fuit,  quod  teslimonium  Hen- 
ri ci  est  audiendum.  Juramentum  enim  primum  tantum  ad 
haec  astrinxit,  quod  Petrum  non  olfenderet  ;  ipso  lamen  non 
obstante  ab   ejus  se  potuit  inpugnationibus  defendere  pleno  jure. 

Praeterea,  quia  per  vulnera  fiunt  homicidia,  membrorum 
mutilationes  et  alii  defectus  diversi,  ideo  de  vulnerante  et  muti- 
lante  se  ipsum,  de  illo ,  qui  alium  vulnerare  voluit,  sed  non 
vulneravit,  de  vulneribus  factis  non  voluntarie,  de  vulneribus 
factis    per    morsum    canis,  dentibus    excussis    et    aliis    diversis, 


sicul  sunt  (le|)iInlioiics,  plnj^nc  fiisliiini  et  plahsici?  el  exccssus 
coiisiiiiili'S —  (iiuKTc  siipiJi  in  (iliilis  de  I  (i  s  I  i  I)  u  8,  de  pocMiis, 
<i  c  III  o  r  (  i  ('  i  i'  ii  L  i  o  ii  i  I)  ii  s,  d  v  li  o  in  i  c  i  d  i  i  s^  d  e  e  in  c  n  d  i  s, 
de  ac  t  i  <)  II  i  I)  II  s.  \)v  viiincrihiis  «iiilctii  cl  iiiah  riciis  respirieii- 
til)iis  niiilicrcs  (jiiiurc  siipra  siii)  tiliilis  de  po(>nis,  de  ni  ti- 
li e  r  i  h  ii  s,   (I  e   0  in  e  II  d  i  s,   de    a  c  c  ii  s  u  t  i  o  n  i  b  u  s. 

720.  De  vi'.Ineribus  diclis  Icem  et  ulpiim  m  e- 
d  i  (' ()  in  accus  uti  0  ni  I)  u  s  vulneruin  sit  er  e  den  dum? 
(11.  172.  A  70.  11.  B.  H()\  1.  C  74°.  1.  D.  1()4".  1. 
K.  2o8*\  l.)  Cum  liic  in  IJrunna  llecklinus  Scriplor 
]\1  a  r  t  i  II  u  m  in  niaiium  dexlram  et  F  r  i  d  r  i  c  u  m  in  maiiuin 
sinistrani  graviler  vulnerasset,  vocalus  est  medicus  et  inlerro- 
«ratiis,  (|iiali(er  eadcm  vulncra  sint  accusanda;  qiii  respondit  quod  ad 
l'acicndam  accnsalionein  vulnerum,  civihus  non  jurasset,  taineii  sibi 
viderelur,  quod  in  qualibet  manu  XV  defcctus,  qui  dicnnlur  leem 
acciisari  possent  ex  eo,  quod  in  tola  manu  unum  et  in  pollice 
duo,  et  in  quolibet  quatuor  digilormn  tria  niembra  arelacla  in 
leem  converlentur.  Advocatus  ilaque  Hecklini  pelivit  pro 
eo  sententiam  juris  inveniri.  Utruni  verbis  medici,  qui  in  dua- 
bus  maiiibus  XXX  leem  esse  dicebat  credi  deberet,  cum  bo- 
micidia  et  vulnera  essent  a  juralis  perspicienda,  qiiorum  verbis 
tantum  et  non  medici  fides  adliiberi  consvevit.  Super  quo 
quaesito  disculicndo  jurati  in  consilio  vocaverunt  Martin  u  m  et 
Fridricum  quonim  manus  cum  vidissent  et  digitorum  defecliis 
considerassent,  judicaverunt,  in  uua  tantum  manu  unum  de- 
fectum  dictum  1  eem,  secundum  unum  vulnus,  quod  manus  babuit, 
accusandum :  et  sicut  manus  est  unum  de  majoribns  membris, 
sie  talis  defectus  dictus  est  major  leem.  In  secunda  vero 
manu  inventum  est  vulnus  minus ,  de  quo  tantum  duo  digiti 
in  leem  fuerunt  conversi.  Alii  vero  tres  actum  eorum  debitum 
potcrant  exercere-  et  sie  in  eadem  manu  ratione  duorum  digi- 
torum,  qui  de  membris  sunt  minoribus,  duo  minora  leem  sunt 
aecusanda.  Et  sie  cribratrum  est  per  juratos,  quod  verbis  me- 
dicorum  in  accusandis  vulneribus  non  est  simpliciter  standum 
et  credendum,  imo  jurati  ratione  juramenti ,  quod  pro  omni 
justicia  cujuscuinque  facti  praestiterunt ,  debent  etiam  oculata 
fide  vulnera  et  defectus  ea  consequentes  perspicere  et  diiigenter 
pensare.  quod  nee  gravius,  nee  levius,  quam  jus  exigit,  accusen- 
tur.  Et  licet  supra  in  prima  sententia  de  vulneribus  scribatur, 
quod  in  uno  membro  tantum  unus  defectus  dictus  leem  accusari 
potest,  quamvis  idem  membrum  pluribus  sit  vulneribus  vulnera- 
tum,    tamen    quandoque  etiam    viceversa   ex    uno    vulnere   plura 


3:i3 

leem  in  membris  plurihns  rationalibiter  accusantur,  sicul  in  pro- 
posilo,  uhi  ex  uno  vulnere  nianus  duo  digili  sunt  in  leem  conversi. 

730.  Qiiod  in  vulneribus,  homicidiis,  morti- 
fi  cationi  b  US,  furtis  et  sp  o  lia  ti  onib  u  s,  pa  eis  viola- 
t  i  0  n  i  b  u  s,  d  o  m  0  r  u  m  i  n  v  a s  i  o  n  i b  u  s,  vi  r  g  i  n  u  m  e du  et  i  o- 
n  i  b u  s  et  a  1  i i  s  c  a  u  s  i  s  c  ri  m  i  n  a  1  i  b  u  s  ex  p r  a  e  s  u m  t  i  o  n  e 
quandoque  judicalur  et  diffinitivae  senlentiae 
proferunlur.  (H.  172^  A.  70.  12.  B.  80\  1.  C.  75\ 
D.  164^  1.  K.  238\  1.)  Dum  in  Auspicz  Mixo  Bohe- 
mus  in  exlremis  suis  bona  sua  cum  duabus  filiabus,  quas 
reliquit  coram  testamentariis  probis  viris  ,  Urbeczkonem, 
quem  et  executorem  testamenti  et  filiarum  tutorem  constituit, 
sub  bac  expressa  conditione,  quod  fdiae  sine  consilii  sui  bene- 
placito  nihil,  quantum  ad  Status  earum  mutalionem  deberent 
agei-e,  commisisset ;  accidit,  quod  senior  fdiarum,  quae  partem 
eam  contingentem  sibi  per  patrem  specialiter  habebat  depu- 
tatam ,  non  quaesito  dicto  tutoris  consilio  maritum  sibi  nexu 
conjug-ii  sociavit. 

Qui  cum  de  bonis  dictae  fdiae  se  intromisisset,  Urbeczko 
ad  paescnliam  judicis  et  juratorum  ipsum  vocans  proteslabatur 
in  illos,  qui  testamento  Mixonis  inlerfueranl,  qualiter  executor  et 
tutor  posilus  fueril,  et  qiiodhujusmodi  conjugium  sine  suo  consilio 
esset  penitus  procura  (um,  admiltens  tamen  benevole,  quod  diclus 
maritus  portionem  praescriptae  filiae  uxoris  ejus  suae  subdidit 
poiestati,  petens  pro  se  per  juratos  sententiari,  quäle  jus  ad 
minorem  fdiam  et  ejus  bona  secundum  curam  executoriam  et 
tutoriam  sibi   competeret  in  futuro. 

Quj  pronuntiaverunt,  quod  omne  jus  per  Mixonem  sibi 
da  tum   habere  deberet   integrum   et  illaesum. 

Postea  vero  ejusdem  fdia  viam  sororis  sequens  cum  uno 
quodam  Martine  nomine  in  moribus  monstruoso  et  satis  di- 
storto,  non  audilo  tutoris  consilio  .  ab  alia  sorore  et  tutore 
recessit  aliunde.  Qui  de  vinea  quadam  per  testatoreni  relicta 
frivole  quodammodo  se  intromiltens  in  Auspicz  reversus 
est,  Urbeczkonem  judicialiter  in  causam  tiahens  pro  Omni- 
bus bonis,  per  Mixonem  praemortuum  socerum  suum  di- 
missis,  quae  allegabat  vice  et  nomine  uxoris  suae  sicut  ad  tuto- 
rem legitimum  ad  se  potius,  quam  ad  Urbeczkonem  debere 
pertinere. 

'   Qua   allegalione  tanujuam   invalida   non   pensata,    jurali  se- 
cundario    Marlin  o    silentium   perpeluum   imponentes  sententia- 


vonmt  pro  Ur  b  ccä  k  oric*  liilore  situl  suporius  conliiicliir. 
{)\\{){\  i\I  a  r  I  i  im  s  piirvipcinlciis  roiitrii  sciilciiliiiiii  prjicdir- 
tniii  |)tM'  jiinilos  latiitii  |)rii('S(-|-i|)liiiii  viiidiim  aiisii  Iciiiiil  IniK*- 
mrio  ,  doncc  (lomiiiiiiin  dr  Aiispic/  illiic  vciiiciis  il  jiiialos 
de  Ute  praemissa  iiilen'u<>aiis  al)  i|)sis  didieisscl,  qiiia  iM  a  r  l  i  n  u  s 
xliil  rchellis  et  roiiliiiiiax  eoriini  Judicium  et  seiileiitias  non 
curarel.  Yoealus  est  eryo  ad  praesenliam  doininii  quod  causa  pacis 
el  commodi  auihas  ad  lioc  indnxil  partes,  <|n(>d  in  juratos  tum 
novos,  (piaiu  aiilicjuos,  ut  in  aihilralores,  ordinatores,  diiriiii- 
loies,  et  aniieabiles  coniposilores  el  universoiinn  et  sinjrulorum, 
quHC  iiitcr  eas  Iiinc  inde  verlebanlur,  expedilores  de  allo  el 
basso  sim|)liciter  eonsenseruiit, 

Q\ü  postquaiu  lauduni  et  arbitriiim  ipsorum  coram  doiuinio 
promulj^assent  el  poeiia  statuta  vallasseiit,  M  a  r  l  i  n  u  s  tarnen,  licet 
Omnibus  arl)itrium  audienlibus  beiie  placeret,  cum  ipsum  reela- 
maret  et  ratum  teuere  vili|)enderet,  per  dominum  judieem  et 
juralos  sibi  et  Urbeezkoni  indicta  consueto  more  paee 
mandatum  t'uil,  quod  ab  Auspicz  alleri  douiinio  se  non  sub- 
jicerenl.  qnouscjue  causa  praetacla  finem  iuler  eos  debitum 
sortireliir. 

Quo  lacto  cum  Urbeezko  j)er  lide  dignos  bomines  sae- 
pius  praemunirelur ,  quia  Marti'nus  cum  suis  complicibus 
malum  suum  quaerens  vilae  suae  insidias  in  latibulis  ponerel 
et  secretis,  denuo  judieem  et  juratos  accedens  quasi  llebiliter 
rogavii,  quod  a  Marlino  et  suis  complicibus  el  eorum  insidiis 
sibi  pacem   et  securitatem   ordinarent. 

Vocaveruut  ergo  Urbeczkonem  Martin  um  et  ejus 
fautores  ad  plenum  eorum  consilium,  iterato  pacem  firmiter 
servandam  ipsis  indicentes,  sicut  rerum  et  personarum  pericu- 
lum  vellent  evitare,  ad  quod  Urbeczko  respondens,  quod 
paratus  esset  pacem  servare,  dummodo  caulio  fidejussoria  per 
Marl  in  um  et  suos  complices  sibi  fieret,  quod  in  malum  suum 
non  machinantes,  cautus  ab  eorum  insidiis  esse  posset.  Quibus 
fidejussoribus  per  Marti  num  indignanter  datis  post  breve 
tempus  die  quodam  festivo,  quo  plus  solito  homines  ecclesiae 
limina  maturius  frequentare  consveverant,  Martinus  quodam 
de  angulo  cum  nequam  suis  sociis,  ubi  latuerat,  exiliens,  U  r- 
beczkonem  in  via  eundo  cum  aliis  fidelibus  ad  ecclesiam 
quasi  mortificator  occidens  abiit   et  abcessit. 

Primo  itaque  judicio  uxor,  propinqui  et  amici  Urbecz- 
konis  de  Marlino  sicut  de  occisore  seu  mortificatore  conque- 
rentes   ejus   absentiam   tamquam   contumacis  cum  instanter  accu- 


335 

sarenl,  nee  aliquis  pro  parle  sua  quicqiiam  allej^arel,  causa 
usqiie  sequens  Judicium  stelil  in  suspenso^  quo  venieule  prae- 
habiti  uxor,  pueri,  propinqui  et  amici  Urbeczkonis  pro 
occisione ,  mortilicalione  ,  et  pacis  violatione  in  fidejussores 
Martini    egerunt. 

Quo  audifo  Martinus  personaliter  comparuit  et  eo  viso 
uxor ,  pueri  et  amici  praescripli  querimoniam  suam  replicantes, 
ut  praemiltilur,   petiverunt  pro   se  sententiam  juris  dari. 

Cum  M  a  r  t  i  nus  arbitrium  et  consilium  juratorum  non  tenu- 
eril,  pacem  sibi  pluries  indictam  violaverit,  sententias  et  man- 
dalum  juratorum  et  judicis  temerarie  spreverit,  et  sicut  morti- 
ficator  in  tenebrosis  et  occuitis  latitans  locis  et  inde  exiliens 
die  festo  iii  via,  qua  itur  ad  ecclesiam  praesentibus  multis  fide 
dignis  communibus  hominibus  ürbeczkonem  vita  privaverit, 
et  pro  eo  tamquam  reus  fugiens  factus  fuerit,  et  fidejussores  ejus 
ipsum  primo  judicio  non  statuerint,  utrum  aiiquam  praetendere 
possit  negationem,  excusationem  vel  innocentiae  demonstrationem? 
Quaesitum  est  ergo,  quid  sit  juris  in  hoc  casu, 
et  responsum  est  primo  sie:  üt  possitis  de  jure  infor- 
mai'i,  quod  quaerilis  de  Martin  o,  qui  sub  pace  indicta  dicitur 
Ürbeczkonem  occidisse,  reseribatis  nobis,  habito  dili- 
genti  serutinio  inter  juratos  et  scabinos,  quibus  nota  est  vita 
et  conversalio  Martini,  qualiter  ipse  se  prioribus  temporibus 
conservaverit.    utrum  de  aliquo   malo   facto  sit  accusatus. 

Et  seeundo  utrum  in  praesentia  hominum  factum  sit, 
quod  diciiur  ürbeczkonem  occidisse,  quia  scripsistis  nobis, 
quod  tempore,  quo  itur  ad  ecclesiam  in  via  eadem,  per  quam 
tarnen  frequenter  homines  transire  solent,  sit  occisus,  et  si 
-videtur  vobis,  quod  aiiqui  homines  interfuerinl  occisioni,  illos 
diligenter  audintis  secrete,  et  quidquid  vobis  dixerint,  bene 
considerantes   nobis  clausis  literis  reseribatis. 

T e r  t i  0  etiam  informetis  nos,  utrum  M a  r ii  n  u  s  tempore, 
quo  judex  pacem  sibi  praeeipiens  et  fidejussores  de  pace  ser- 
vanda ab  ipso  petens,  statim  benevole  fidejussores  posuerit, 
dicens  :  libenter  pacem  servabo,  vel  si  conlradixerit,  et  per  capti- 
vitatem  vel  aliquem  aliummodum  difficilem  ad  eandem  fidejussionem 
sit  inductus,  et  statim,  ut  de  praedictis  tribus  nos  informaveritis, 
vos  expediemus  de  sententia,   quam  quaesistis. 

Ad  quod  j  u r  a  t i  d  e  A  u  s p i  c  z  r* e s p o  n  d  e r u  n  t : 
quod  Martinus  transactis  aliquot  annis  in  campo  cum  sua 
n»ala     soeietate    bonum    hominem    occideril   animo   deliberato   et 


(ili<|iii  cjiisdcin  nuiltic  sociclatis  (liciiiitur  occisioni  DrlM'c/- 
k  0  II  i  s    inlciruissf. 

Hein  s  (>  r  II II  (I  (),  ({iiod  lioncsli  lioinincs,  quibiis  tiicrito  cre- 
dcndiiin  rsl,  in  eoriiiii  lidciii  et  conscientiuni  lesluiilur,  sc  vi- 
dissc,  qiiod  M  II  rt  i  II II  s  ciiiii  siiis  in  via  ecclcisiae,  iit  pracmittilur, 
II  rl)  e  c  z  ko  n  e  IM  de  iiisidiis  siqicr  ciiiii  irriiciis  iiilcrcniit. 

lleni  tcrlio,  (juod  iion  Nuliiiilaric  iiiueiii  servurc  |)r()- 
misit,  iino  per  iniiKis  i-a|)livitulis  «d  punündum  (idtjussores  de 
pace   servanda   dilluiillcr  est   coailus. 

E\  (|iiil>ii!S  oiiiiiihiis  scnatiis  jiiratoniiii  taiiKiiiani  ex  pruc- 
snnitiüiiihiis  neccssariis  inoli  diirinilivc  j)roiiiiiiliavt'i'uiil,  (|iu)d 
Marl  in  US  expurgationem  Iiumicidii  habere  non  pulest  sibi 
iniposili  de  jure,  Iiuc  est  vulj^ariler  dicendo :  RIartin  mak 
k  e  y  n   b  e  r  e  d  n  ii  s  z,  b  a  b  i  n. 

El  liic  nola,  (piod  praesuniliones  sallem  necessariae,  non 
soluni  Ulla,  inio  pkires  et  mullae,  vel  pluribiis  vicibus  ileratae, 
ul  in  casu  praescriplo  facluiii  est,  inerito  niovent  aniniuin  jiidi- 
cantis. 

Uiule  eliaiii  cum  in  Prosta  nie  z  orla  in  quadani  sluba 
sedilioiie  hosj)es  donius  lamqnain  Sequester  lileni  iulerei|)ere 
volens  se  iiiterj)<)suisset,  et  de.xUa  sibi  Cuissel  iiianus  anipiilala, 
ipseque  stubam  exiens  eam  clausisSel,  et  judex  et  jurali  ad  ejus 
clamorem  in  stubam  venissent,  et  nullo  ibidem,  liospite  dunlaxat 
cxcepto,  invenlo  vulnerato ,  cum  tantum  unius  gladium  novo 
cruore  maculalum  reperissent,  aliis  liberis  dimmissis  illum  solum 
Brunuensis  senatus,  ad  (|uem  pro  cousilio,  quis  de  nuinero 
invcnlorum  in  stuba  tamquam  reus  amputatioiiis  uiaiiiis  bosj)itis 
esset  potius  accusandus,  recursum  fuit,  sententiaverunt  ex  prae- 
sumtionibus  praescriptis  accusari  debere. 

Tarnen  cum  reus  de  carcere  judicio  praesentatus  truncatio- 
nem  manus  hospitis  audiret  sibi  imponi,  pelivil  pro  se  senlciiliam 
dari,  cum  jurali  solum  de  gladio  cruentato  apud  euni  re])erto 
teslarenlur,  et  non,  quod  plagam  abscissionis  manus  per  ipsuni 
factam  oculis  vidissenl,  ulrum  sibi  non  esset  expurgatio  juridica 
concedenda?   Sententiatum   fuit  pro  eo,   quod  sie. 

Et  nola  quod  aliud  est,  invenire  reum  cum  giadio  cruentato 
in  ipso  actu,  vel  non  in  aclu,  et  aliud  cum  giadio  nudo  vel  non 
nudo,  et  aliud  in  fuga  vel  non  in  fug-a  deprehendi;  quia  si  in  fuga 
cum  giadio  nudo  infecto  novo  cruore  quispiam  per  juratum  in- 
venlus  fuerit,  cum  fuga  tamquam  aclui  conlinua  non  videalur 
quodammodo  ab  actu  distingiii,  judicatur  ex  praesumtione  tam- 
quam reus,   et    jurati    super    ditFinitiva   ferenda   sententia   malure 


337 

deliberabunt,  et  de  hoc  lege  supra  in  juribus  o  rigi  na  li- 
fo u  s  in  illo  paragrapho :  Si  autem  homicida  depre- 
hensus  fuerit    in  ipso   actu  cruentato   gladio. 

Circa  praesumtiones  subtiliter  considerandum  est ,  qiiae, 
in  quo  casu,  in  quo  loco  vel  tempore,  quo  animo  vel  qua  inten- 
tione  sint  necessariae,  quia  tales  quodammodo  aniinum  judi- 
cantis  movere  possunt,  et  quae  sint  temerariae ,  quae  animum 
ejus  ad  plenam  faciendam  probationem  movere  non  debent. 
Est  enim  praesumtio  alicujus  dubii  aliquotiens  semiplena  et 
aliquoliens  plena  investigatio. 

Unde  saepissime  praesumtio  semiplenis  probationibus  prae- 
stat  adminiculum* 

Et  notandum ,  quod  in  omni  causa ,  quae  vertitur  inter 
pauperes  et  potentes  regulariter  est  merito  pro  pauperibus, 
quod  justam  causam  foveant,  praesumendum,  quia  non  est  veri- 
simile ,  pauperes  contra  suos  potentiores  litem  instituere ,  nisi 
necessitate  compulsi. 

Sunt  ergo  ex  sententiis  a  locis  diversis  nunc  per  scripta 
et  nunc  per  verba  quaesitis  collecta,  quae  sequuntur,  et  primo 
quae  praesumlionem  mali  generant  in   genere,   et  sunt  ista : 

Si  accusatus  fuerit  prius  infamis;  dicit  enim  regula  juris  : 
Qui  semel  est  malus,  semper  praesumitur  esse  malus. 

Item  distortio  morum,  vita  vaga ,  circuitio  nocturna  sine 
causa  rationabili,  frequentatio  tabernariim  et  ludi  taxillornm,  pau- 
pertas,  et  in  expensis  modum  excedens,  mutatio  vel  negatio 
proprii  nominis  in  locis  eisdem  vel  diversis,  portatio  experi- 
mentorum  vulgaritcr  dicendo  otiosa  delicias  quaerens :  s  i  g- 
stain  holer  wegwart,  membranulaeque  ad  modum  retis 
dispositae,  in  quibus,  quandoque  nascuntur  pueri,  et  vocantur 
in  vulgari  geserb  et  caracteres  et  alia  muUa  consimilia. 
Herbis  tamen  ,  radicibus ,  et  lapidibus  seu  gemmis  sine 
dubio  insunt  virtutes  naturales.  De  membranis  vero  famant 
vetulae:  Si  recipiantur  IX  vel  ad  minus  V  et  habeantur  cum 
filo  aureo  et  sericeo  in  ecclesia  per  novem  dies,  illo  tempore, 
quo  horae  canonicae  dicunlur  per  nonam,  et  postea  ferantur 
per  aliquem  ad  judicem  vel  ad  Judicium,  ille  obtinet  causam  suam. 

Advocati  etiam  consveverunt  se  munire  sambuco  et  plan- 
tagine,  ut  vincant  in  causis. 

Item  in  specie  praesumtiones  generant  ista  :  si  soli  duo  pug- 
nant  et  uno  vulnerato  alter  rapiatur  cum  gladio  nudo  cruentato  in 
actu  vel  in  fuga  per  judicem  et  juratum;  ex  liac  praesumtione  cui 

22 


(Iniii  in  r  r  OS  I  a  n  i  r  7,  innisiilo  de  liomicidio  fiiit  expiirg-alio  nl)jii- 
(liiiitii. 

IUmi)  iniiliilio  luibiliis  virilis  in  nuiliclirem  vel  e  converso, 
vcl  liiibitiis  laicalis  iti  iiioiiacliiileiu,  vel  aliu  coii.sitiiiliu.  Kl  si 
solus  rapialiir  ciiiii  sola,  cl  iiudiis  cum  iiiidu,  isla  laciiitil  prne- 
suiMtioiicin   in   adidlcrio   vel   in   sliipro. 

Ilcni  si  inaiii|)idi  diversoriun  ^raiiornm  ul  sili^inis  et  trilici 
vel  ejusdein  <4iaiii  accidnilaliler  in  (olore  dillercnlis,  ul  palel  in 
tritieu  albo  el  ni<rrü  vel  rullo  ad  unum  cunuilutn  seu  ca|)ete 
cüinposili   fuerinl,   praesumlionein   furli   apud   Of^ricolas  ^eneranl. 

Diversae  vero  daves  et  inslrumenla,  quibus  uluiilur  Cures, 
sicul  sunl  nnci,  pedes  caprini,  terebella  majrna,  forcipes  et 
coiisiinilia,  si  in  doniibus  el  eomniodis  aliquoruni  inveniunlur, 
pruesunilionem   faciunl  in   communi. 

Ad  idcni  perlinet  auris  abscissio,  faciei  cum  ignito  ferro 
signalio,   nienibri  mulilalio   et  caetera   talia. 

llem  in  testibus  praesumlioneni  laciunt  depositionis  timor 
et  trepidatio,  verborum  cespitatio ,  dictorum  contradiclio ,  loci 
vel  teniporis  niulatio ,  et  aliarum  diversarum  circumstanliarum, 
super  quibus  per  prudentein  inquisitorem  testis  interrogetur, 
variatio. 

Et  sie  in  diversis  maleficiis  per  interrogatoria  eorum  in- 
quisitioni  proprie  deservientia  per  sagacem  judicem  facti  veritas 
poterit  indagari. 


I 


II. 

Beilagen. 

I.     König  Wenzel  I.  Stadtrechte  für  Brunn   v.  J.   1243. 

11.     Das    Stadtrecht    von   Brunn  aus   dem    Anfange    des 
XIV.  Jahrhunderts. 

III.  König  Wenzel  II.  Judenrechte  für  Brunn. 

IV.  Brünner  Mautrechte. 
V.     Freibriefe  der  Stadt. 

VI.     Einzelne  Schöffensatzungen. 
VII.     Das  Stadtrecht  von  Znaim  v.  J.   1314. 


23 


MLönig:  H^enzel  I.  Sitadtrechte   für  Brüiiii. 

(üebersetzung  und  Bearbeitung  der  Jura  originaüa    v.  1243.) 

1.  In  dem  namen  doz  vaters  und  dez  siines  und  dez 
heiligen  gaistes  amen. 

Wir  Wenczlab  von  gotes  genaden  der  vierd  chunich 
czu  Beehem  wünschen  hau  allen  den  di  nu  lebent  und  her 
nach  chunftig  werden. 

Der  fursten  er  scheinet  daran,  daz  si  ieren  underla- 
nen  frid  und  gemach  schaffent  und  darum  ,  daz  ier  lob- 
leich  name  und  ire  gedechnusse  ewichliech  beleihe  und 
daz  si  himelisch  selichait  vor  got  verdienen ,  schuhen  si 
mit  fleiz  wetrachten  ,  daz  si  in  solich  gepote  seczen  und  so 
weschaideneu  recht  machen ,  daz  si  erlich  lewen  und 
also  gueter  alter  gewanhait  volgen ,  daz  si  leib  und  sei 
wehalten.      Und   dar  um  hab  wier    angesehen      daz  andech- 


Wenceslai  I.  regis    ,,Jiira  originalia'^'^    civitatis    Brun- 
nensis.     (1243.    Jänn.) 

(Nach  dem  Abdrucke  der  Original-Urkunde  des  Stadtarchivs  bei 

Boczek.     111.    12.) 

In  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti  Amen. 

Nos  Wenceslaus  dei  gracia  rex  B o h e m i e  quartus 
Omnibus  tam  posteris  quam  modernis  salutem.  Gloria  prin- 
cipum  per  pacem  et  subditorum  quietem  largius  elucescit, 
cum  fama  cleraencie  ac  diligentia  protectionis  eorum  exten- 
ditur  in  posteros ,  et  memoria  nominis  eorum,  quam  conti- 
nuo  studio  virtutis  acquirunt,  apud  homines  permanet  im- 
mortalis,  sakitem  quoque  perpetuam  a  domino  promerentur, 
cum  subjectos,  quibus  possunt,  bonis  consuetudinibus  et 
institutis  honestis  ab  enormitatibus,  quibus  non  solum  Cor- 
pora, sed  eciam  anime  intolerabilia  pericula  sustinerent, 
retrahunt  et  ad  justicie  tramitem  conversacionemque  probe- 
tam  et  acceptam  et  utilem  universis  juris  seueritate  per- 
ducunt.  Hinc  est,  quod  nos  dilectorum  civium  nostrorum 
de  Bruna  devotionem  precesque  alTectuosas  et  assiduas  ad- 

23* 


:vri 


(ii^  i;i'|)et  iiiiNir  lit'ltcii  innrer  von  Uriiimc  iiixi  li.il»rii  in 
^'encdiclUcichen  j^ef^chcii  ili  rcclil  iiiid  di  \  rcih.iil  di  li(Mn;i(di 
i;(\s('liriljon  stont  und  li.-ilirn  in  icrcn  cihen  und  .dliMi  i(»- 
icn   n;i(;liv<)li,'(*r(Mi   ili    hoslclii^cl   niil  unsorn    priel'cn. 

2.  (I.)  I)(5/.  orslen  von  l()lsl«",^on.  Wi(M*  soczon, 
welcluM-  purj^er  iniHMli.il))  der  st.ilm.iuor  funlczick  phinil 
wort  lial)  lind  siecht  dor  icrn.inl  c/.u  tot ,  dcM*  bodai  f 
cliaincz  puri*els(3liall  vor  sicli  ,  ,  aber  d(M-  ricliter  scliol  in 
laden  drei  taidinch  iiuHMliall)  seclies  wochen ,  clunnl 
er  und  laugent  sein,  so  sol  os  sich  unschulihiiCMi  soM)  sihent 
erberg   man  ,   also  ,   daz   unchM'   den   sihen   ein   s(;hephe   sei. 

3.  (2.)  Aber  von  todslei^en  und  h  a  i  rnsucli  u  ng. 
Wen  ainer  den  andern  um  ein  totslac  oder  um  haim- 
suechunü;  oder  um  waz  semleichcn  sach  iz  sei ,  da  er 
in  um  bechlagt  und  in  czeicht,  der  schol  e  selbander 
sweren  vor  gericht,  daz  er  weder  duricb  neit,  noch  (hircli 
vcintscbaft  tue,  nuer  durcli  der  worden  schult ;  tuet  er  dez 
nicht,  so  scliol  der  selb  chlager  diu  chlag  widei-  sagen 
vor  dem  rechten,  die  er  czu  im  gehabt  hat.  Oder  ist  daz 
sich    der   unschuldigen    wil     den     man    czeicht,      der    uiachl 


vertentes,  libertates  et  Jura  subscripta,  per  que  tranc|uilli- 
tati  et  commimi  ulilitati  eorum  decrevimus  providendum, 
ipsis  et  eorum  hercdibus  et  posleris  de  regia  clcmencia 
indulgemus,  quas  de  gracia  speciali  nihilominus  eisdem 
scripti  presentis  testimonio  confirmamus, 

1.  Statuimus  igitur,  ut  quicunque  civium  habens  infra 
civitatis  ambitum,  hoc  est  infra  fossatum  et  murum  valens 
quinquaginta  talenta  quemquam  occiderit,  nuUa  pro  se  fide 
jussione  indigeat,  sed  judex  ipsum  citet  tribus  edictis,  id 
est  tribus  vicibus  infra  VI  ebdomadas,  ita  quod  cui  liomi- 
cidium  impingitur  neget  se  idem  commisisse,  et  si  se  inno- 
centem  ostendere  voluerit,  expurget  se  VII  viris  credibilibus 
et  honestis,  inter  quos  videlicet  VII  sit  unus  de  juratis 
p  r  i  n  c  i  p  i  s ,  quem  s  i  habere  n  e  q  u  i  e  r  i  t ,  a  c  q  u  i  r  a  t 
eum  per  dei  justiciam,    id   est  per  aquam. 

2.  Item  quicunque  alium  de  homicidio  vel  de  inva- 
sione  domus,  hoc  est  heymsvoche  vel  de  quocunque  reatu 
consimili  culpaverit,  priusmet  sccundus  juret  coram  judicio, 
quod  nee  invidic,  nee  inimicicie  causa  nisi  de  culi)abili 
conqueratur,  quodsi  non  fecerit,  actor  ipse  queremonie  sue 
recunciabit    coram   judicio,     quam    contra    suspectum    habe- 


343 


sich  selb  sibcnt  iiiischuldic  als  iz  vor  gesprochen  ist,  so 
ist  er  ledik  vom  richter  und  vom  chlagcr.  Mag  er  aber 
ein  sohcheu  geczeuchnusse  nicht  gehaben ,  man  schol  in 
enthaupen,  oder  chom  sein  ab  nach  dez  richters  genaden 
und  der  schephen. 

4.  (3.)  Wirt  aber  der  mansleg  begriffen  an  der  stat 
mit  plutigem  swert,  mag  daz  der  richter  beweren  selb 
siwenter  erwerger  leut  und  mit  aim  schephen ,  so  hat 
der  daz  haupet  verlorn  der  iz  getan  hat.  Hat  aber  der 
richter  der  czeugen  nicht,  so  bewcr  er  iz  selb  fünft  mit 
czwain  schephen  und  sust  mit  czvvain  ersam  mannen,  also 
daz  under  den  czeugen  chainer  dez  manslagen  veint  sei, 
so  werd  er  enthaupt. 

5.  (4.)  Ist  aber  daz  der  vorgenant  manslag  in 
den  drin  taidigen  nicht  vur  chumt  und  sich  nicht  stelt, 
so  schol  in  der  richter  echten  lazzen  und  bescreiben  und 
daz  erst  tail  seins  guetes  gevelt  dem  richter ,  daz  ander  tail 
dem  chlager,  daz  drit  tail  seim  weihe  und  sein  chindern. 
Hat  der  manslag  aber  nicht  weih  noch  chinder,  so  schol 
man  das  selb  drit  tail  seins  guetes  geben  czu  den  chirchen 
und  czu  den  wegen,    daz   man  di  da  mit  pezzer     und    daz 


bat.      Si   verö    suspectus  VH    se    viris    prefatis    expurgaverit, 
innocens  erit  a  judice  et  actore. 

Si  vero  talem  expurgacionem  habere  nequierit,  capile 
puniatur  vel  secundum  graciam  judicis  et  juratorum  civitatis 
cmendetur. 

3.  Si  autem  homicida  deprehensus  fuerit  in  ipso  actu 
cum  gladio  cruentato,  et  si  judex  hoc  probare  poterit  cum 
VI  idoneis  et  honestis  personis,  et  uno  jurato,  capite  pu- 
niatur. Si  vero  judex  predictas  personas  non  habuerit  ad 
probandum,  probet  metquintus,  duobus  videlicet  juratis,  et 
aliis  duobus  honestis  viris,  ita  ut  de  predictis  VI  viris  vel 
de  quatuor  sequentibus  nuUus  inimicus  vel  emulus  extiterit 
interfecti,  capite  puniatur. 

4.  Si  autem  homicida  legitimis  ter  vocatus  edictis  co- 
ram  judicio  non  comparuerit,  judex  eum  proscriptum  de- 
nunciet,  et  prima  pars  bonorum  suorum  judici,  altera  pars 
actoribus,  tercia  vero  cedat  liberis  et  uxori.  Verum  ei  liberis 
et  uxore  careat  homicida,  qui  proscriptione  damnatur,  prima 
pars  bonorum  suorum  judici,  altera  actoribus,  tercia  vero  ec- 
clesiis  egentibus  et  ad  vias  reformandas  de  communi  con- 
silio    inipendatur.     Igitur    quicunque    pro    homicidio  in  pro- 


M^ 


scliol  i^oscIiL'hcn  iiiil  f^cmairii  r.il.  Und  wen  ein  ni.insl.ij:; 
woschrihcn  wiort .  der  sclw)l  in  i;n-s  vrisf  von  stnt  nichl 
vur  chornon. 

6.  (5.)  VVitT  wellen  aueli,  wo  .liner-  luii  ein  lolsl.ieh 
\on  der  st.it  verlailt  wierl  in  daz  ellent  und  wen  i.ir  und 
lach  aus  choTnet ,  hO  schol  er  niit  niclit  in  di  stat  cho- 
inen  ,  er  u;ebe  deniie  ein  march  czu  der  slat  und  tloch 
also ,  ob  der  manslag  nichl  in  der  stalmauer  hat  funfczi^ 
j)hunt  wert  und  doch  purj^el  hat  czc  seczcn  ,  di  purgcl 
schullen  Iiiben  vur  funfczig  phiint  und  der  funfczig  sol 
ain  tail  werden  dem  richtcr,  daz  ander  den  Chlagcrn  ,  daz 
drittail  der  stat.  Mag  er  aber  nicht  purgel  haben  ,  der 
richtcr  vach  in  und  halt  in  uncz  daz  ein  recht  mit  im  tue, 
als  die  rechichait  haist  oder  aischt. 

7.  (6.)  Von  eim  totslag  um  ains  sun  oder 
vreunt.  Dar  iiber  ob  ains  sun  oder  vreunt  iemant  tot 
und  sein  vater  oder  sein  vreunt  entgegenwurtich  sei  oder 
nicht  da  pei  sei ,  und  hat  sein  hant  darczue  nicht  laz- 
zen ,  mag  er  daz  selb  drittir  vrumer  manne  beweren,  wier 
sagen  in  von  puez,  von  schuld  ledich. 

8.  (7.)  Von  eim  totslag  dez  man  wechent.  Ist 
daz  iemant  vvesait    wiert    um    ein    totslag  und  sich   dez  wc- 


scriptionem  devenerit,    in    ipsa  per  annum  et  diem  omnium 
interventu  destitutus   et  auxilio  permanebit. 

5.  Dccrevimus  eciam,  ut  quicunque  propter  homici- 
dium  dampnetur  exilio ,  finito  anno  et  die  nequaquam  ci- 
vitatem  intrabit,  antequam  marcam  argenti  civitati  assignct. 
Sane,  si  homicida  non  habet  infra  muros  valens  quinqua- 
ginta  talenta  et  nihilominus  fidejussorem  pro  se  poterit  in- 
venire ,  idem  tidejubeat  pro  eo  in  summa  quinquaginta 
talentorum,  de  quibus  quinquaginta  talentis  tertia  pars  ju- 
dici,  tercia  pars  actoribus,  tercia  vero  civitati  solvetur.  Si  fide- 
jussorem non  habuerit,  judex  ipsum  capiat,  et  teneat,  quo- 
usque  de  ipso  judicet,  sicut  justum  fuerit,  et  ordo  postu- 
lat  racionis. 

6.  Insuper,  si  filius  aut  amicus  alicujus  quemquam  oc- 
cidat,  et  pater  vel  amicus  ejus  absens  fuerit  vel  presens 
manum  non  apposuerit,  si  mettercius  virorum  fidelium  hoc 
probare  poterit,  ab  omni  culpa  et  pena  ipsum  decernimus 
absolutum. 

7.  Item,  si  quis  de  homicidio  incusalus  confessus  fue- 
rit ,    quod  id    fecerit  vim   vi    repellendo ,    id   est    notwernde, 


345 


cheiit,  er  hab  di  chraft  mit  chral't  vertribeii,  daz  ist  not- 
werc  seines  leibes :  pewert  er  daz  selb  sibent  pewerlicher 
manne  und  daz  under  den  siben  ein  gesworner  schephe 
sei,  so  wirt  er  gar  unschuldig. 

9.  (8.)  Wo  ainer  eim  ains  fuez  oder  ainer  liant 
oder  einer  nazen  oder  eins  anderen  gelides  we- 
raubt.  Ist  daz  ein  purger  aim  ein  hant  oder  ein  fuez  oder 
di  naz  oder  waz  gelidez  iz  sei  absiecht ;  der  geb  dem  richter 
fünf  phunt  und  trag  im  sein  schaden  ab.  Mag  aber  der  der 
den  schaden  getan  hat  dez  geldes  nicht  gehaben,  so  rieht 
man  nach  der  E  oder  nach  dem  rechten ,  ain  aug  um 
daz  ander,  hant  um  hant  und  also  um  die  andern  ge- 
iider.  Wil  her  unschuldichk  werden ,  so  pewer  sein  Un- 
schuld selb  ander  erberg  man  und  mit  eim  schephen :  mag 
er  dez  nicht  gehaben,  so  pewer  iz  selb  sibent  vrumer  man 
und  sei  ledik. 

10.  (9.)  Von  gelitschert  wunden.  Ist  daz 
ainer  dem  andern  ein  vinger  absiecht  oder  wunt  oder  waz 
gelicze  er  vorwunt,  daz  gütschert  wunten  haist,  der  geb 
dem    richter    czwai    phunt     und    dem    wunten    fünf    phunt. 


si  hoc  ipsum  probaverit  metseptimus  probabiUum  virorum, 
inter  quos  VII  sit  unus  de  juratis  principis,  innocens 
erit,  et  si  juratum  habere  non  potcrit,  acquirat  eura 
per  dei  justiciam,  id  est  per  Judicium  aque,  si 
vero  in  aqua  processum  non  hab u erit,  sed  de- 
fectum,  acquirat  euni  per  ignitum  ferrum,  et  ta- 
tis  expurgatio  et  Judicium  cuilibet  indulgetur, 
qui  de  homicidio  inpulsatur. 

8.  Nunc  de  vulneribus  duximus  annecten- 
dum.  Si  quis  civium  alicui  manum  amputaverit ,  vel 
pedem,  aut  nasum,  aut  aliquod  nobile  membrum  ab- 
stulerit,  judici  pro  pena  quinque  talenta  solvet,  passo 
dampnum  talenta  componet.  Si  vero  qui  dampnum  fecit, 
denarios  habere  non  poterit,  secundum  legem  judicetur 
de  ipso:  oculum  pro  oculo,  manum  pro  manu,  et  sie 
de  ceteris  membris.  Si  fieri  vult  inculpabilis,  probet  inno- 
cenciam  suam  metsecundus  probabiUum  virorum,  et  uno  ju- 
rato ,  et  si  non  poterit  hoc  habere,  probet  metseptimus  pro- 
babilium  virorum,   et  liber  sit. 

9.  Item,  quicunque  alteri  amputaverit  digitum  vel  ita 
vulneraverit,.  quod  membrorum  patiatur  detrimentum ,  id  est 
hdschert,  judici  duo    talenta,    passo    dampnum    quinque  ta-    , 


:i4() 


uikI  iii.'ii;  er  diui  pliciiiiiiii^  iiiclil  f^cliahuii ,  so  riciil  man 
(laiiiiicli  als  da  vor  p;cs(;liril)Oii  ist.  W'il  er  unscliuldik.  wer- 
den, so  bewer  sein  Unschuld  mit  funle  erlxTi:;!!  man  :  ma^ 
er  der  nicht  ^eliaben ,  so  ix^wer  cz  seih  (hiter  daz  doch 
under  den  drin  ein  scheplie  sei. 

11.  (10.)  Um  vrefleich  vur|)ol.  Wo  ainer  dem 
andern  vrefleich  vurpeut  oder  anpotwart ,  daz  f^eliört  dem 
clnmich  czu    in  sein   gerichl. 

12.  (H.)  Von  wunden.  Ist  daz  ainer  den  andern 
wunt,  und  daz  er  gcsunt  wiert  an  den  wunden  und 
nicht  i;hschert  wiert,  so  i;eit  im  der  der  in  i^ewunt  liat 
czwai  pluuit  und  dem  ri(;hter  ein  plmnt.  Mai,'  er  dez 
nicht  gehaben,  so  scliol  man  in  sechs  wochen  gewangcn 
iiaben  oder  unschuldick  sicli  selb  dritter  vrumer   manne. 

13.  (12.)  Um  offen  wunten.  Ist  daz  ainer  den 
andern  wecldait  um  ein  oflene  wunden  und  daz  doch  der 
gelieder  chains  vurschert  ist,  und  der  da  wecldait  wiert 
spricht  er  liab  sich  notwcr  seins  leiwes  gewert,  daz  schol 
er  pewern  selb  drittir  vrumer  manne.  Mag  ers  nicht  be- 
weren,  so  geb  er  dem  richtcr  ein  phunt  und  dem  wun- 
den czwai  phunt. 

14.  (13.)     Um  w^unden,    da  sich  ainer  hin   vor- 


lenta  persolvat,  Si  vero  denarios  non  habuerit,  co  quo 
[)redictum  est  ordine  puniatur.  Si  fieri  voluerit  innocens, 
probet  innocentiam ,  suam  raetquintus  probabilium  virorum. 
Et  si  hos  habere  non  poterit,  probet  met  tercius,  inter 
quos  de  juratis  principis   erit  unus. 

10.  Si  quis  autem  aliquem  temerarie  citaverit,  pena 
lalis  judicio  principis  reservetur. 

11.  Si  quis  aliquem  vulneraverit  ita ,  quod  vulne- 
ratus  convalescat  sine  detrimento  membrorum  ,  id  est 
lidlschertwunden ,  judici  unum  talentum,  vulnerato  duo  ta- 
lenta  persolvat,  si  denarios  non  habuerit,  septimanis  sex 
detineatur  propena  captivus,  vel  expurget  sc  mettercius  pro- 
babilium  virorum. 

12.  Si  quis  citatus  legitime  convenitur ,  (juod  aliquem 
|)lano  vulneraverit  vulnere  sine  lesione  membrorum  nobi- 
lium,  et  nie  vice  versa  proponat  hoc  de  defendendo  fecisse, 
hoc  met  tercius  probabilium  virorum  testimonio  comprobabit; 
sin  autem,   judici  talentum,  vulnerato   duo  talenta  persolvat. 

13.  Si   vero    quis    quocunquc    tempore   fucrit  vulnera- 


347 


sieht.  Ist  daz  iemant  wunt  wiert  czu  welicli  czeit  iz  sei, 
und  hat  er  dez  guetes  nicht  da  er  sicli  hin  vürsicht  sei- 
ner wunden  und  mag  auch  nicht  purgel  haben,  so  sol 
in  der  ricJiter  gewangen  belialten  uncz  dez  morgens.  Wen 
der  morgen  chumt,  so  sol  der  wunt  en  laden  vur  ge- 
richt,  da  er  sich  auf  versieht ;  aber  der  selb  wunt  schol 
ce  selb  ander  swern.  Mag  aber  der  wunt  vor  chranchait 
des  leibes  vur  daz  gericht  nicht  chomen,  so  schol  man 
vrumer  man  czwen  mit  dez  richter  poten  czu  im  senden 
vur  daz  pet,  da  er  leit  und  schuhen  von  im  selben  an- 
der nemen  iren  ait  und  di  selben  vorait  werden  von 
niemant  mer  genumen  aus  dem  gericht  oder  in  dem 
gericht ,  denn  als  dovor  gesprochen  ist.  Ob  der  siech 
wunt  nicht  chomen  mag  vor  gericht,  so  schol  der  richter 
czu  im  senden  czwen  oder  mer  erberr  leut  dovor  er  selb 
ander  den  ait  vurpiet.  Ist  daz  ainer  um  ein  wunden  be- 
scriben  wiert,  der  beleibet  seches  wochen  von  der  stat. 
Ist  daz  er  sich  nicht  bericht  in  den  seches  wochen  mit 
dem  richter  und  mit  em  den  er  gewunt  hat,  so  be- 
leibt er  awer  seches  wochen  von  der  stat  und  ist  daz  er 
sich  aber  in  den  sechs  wochen   nicht   berichtet     und   hulde 


tus,  ipsis  de  quibus  habetur  suspicio,  quod  eundem  vulne- 
raverint,  si  bona  non  habuerint,  que  sufficiant  ad  emendan- 
dum,  vel  fidejussoribus  careant,  a  judice  usque  in  crasti- 
num  teneantur,  et  mane  facto  vulneratus  coram  judicio 
suspectos  conveniat,  juramento  ab  ipso  actore  prius  prestito 
met  secundo.  Et  si  vulneratus  pre  nimia  debilitate  corporis 
ad  Judicium  venire  nequierit,  due  idonee  persone  cum 
nuncio  judicis  ad  eum  veniant,  et  in  lecto  egritudinis  ab 
eo  metsecundo  recipiant  calumpnie  juramentum,  quod  a  nuUo 
recipitur,  nisi  juret  metsecundus.  Nulli  quoque  prestabi- 
tur  idem  juramentum  id  est  voreit  extra  Judicium,  sed 
in  judicio  tantum ;  preterquam ,  ut  supra  dictum  est,  ille 
qui  debet  jurare,  sit  adeo  debilis,  quod  ad  Judicium  ve- 
nire non  possit ,  tunc  judex  mittet  ad  illum  duos ,  vel  plu- 
res  honestos  viros  coram  quibus  idem  metsecundus  prebeat 
sacramentum. 

Pro  vulnere  vero ,  si  quem  contigerit  proscriptione 
dampnari,  in  ipsa  extra  civitatem  sex  ebdomadis  permane- 
bit  ,  per  quod  spacium  si  de  causa  et  culpa  sua  non  com- 
l)osuerit  cum  judice  et  actore,  sex  aliis  ebdomadis  extra 
civitatem    commorabitur    iterato,    et    si    quidem  adiuic  com- 


:^^8 


fjowiiiiil ,  so  beleibt  er  iar  uiuJ  l;i(  li  von  der  slal.  Und 
wil  sich  awer  ein  soleljer  iinschiildii-cMi,  i\v.v  unschld(Ji^ 
sich  selb  funfler  vriiiiier  inaiMK!  :  hat  daz  iiielit  viirganck, 
ins  liMiis  i;en  t/c^lien  plunil,  aus  dem  haus  f^en  awer  c/ehen 
])hunt  :  uiul  daz  erst  tail  dez  i^uele;»  schol  dem  lichter, 
(laz  an(hM'  dem  wunden  ,  daz  dril  tail  der  stal.  Ma}^  er 
dez   jjjnelcs  nicht  i2;ehawen,     so  slach    man   im   di   hant  ab. 

15.  (14.)  Von  der  maul  in  der  slat.  VVier  wel- 
len, wer  in  der  stat  mit  d(;n  purgcrn  ist  wonhaft ,  der 
schol  allen  recht  haben  mit  den  purt^ern  und  der  di  mit 
den  purü;ern  leit  übel  oder  ü;uel,  im  tj;ericht  und  der  lo- 
sung,      der  schol  von  aller  niaut  ledick  sein. 

16.  (15.)  Di  czu  gevecht  laufent.  Wier  pieten 
auch  ,  wer  czu  gevecht  lauft  mit  gespannen  i)ogeii  oder 
mit  armwrust,  der  schol  dem  richter  gewen  drcu  phunt  und 
der  stat  czwai  phunt. 

17.  (16.)  Von  plossen  swerlen.  Ist  das  iemant 
anf  den  marcktag  auf  dem  marck  ein  plosses  swert  iemant 
cze  schaden  wiert  ( ?  vuert),  wiert  er  dez  überwunden,  der 
geit  dem  richter  czwai  und  der  stat  drcu  phunt :  hat  er 
dez  geltes  nicht ,  so  slach  man  im  ein  messer  durch  sein 
hant. 

18.  (17.)      Um  gelt.     Ist  das  ein  purger  dem  andern 


pQnere  neglexerit,  cum  eisdem,  annum  et  diem  et  extra 
civilatem  manebit.  Si  vero  versa  vice  se  snspectus  facere 
voluerit  innocentem  ,  expurget  semetquintus  probabilium 
virorum,  quodsi  processum  non  habuerit,  intrans  domum  ta- 
lenta  X  talenta  egrediens  domum  X  talenta  persolvet,  quorum 
prima  pars  judici,  altera  pars  actori,  tercia  vero  civitati  sol- 
vetur ,   et  si  pecuniam  non  habuerit,  manum  amittat. 

14.  Volumus  quoque,  ut  quicunque  manens  in  civi- 
tate  cum  civibus  jura  tenuerit  universa,  tam  in  judicio, 
quam  in  collectis,   ab   omni  teloneo  debeat  esse  über. 

15.  Precipimus  etiam,  quod  quicunque  ad  pugnam 
vel  rixani  tenso  arcu  vel  balista  accesserit,  judici  tria  ta- 
lenta ,   civitati  vero  duo  solvat. 

16.  Omnis  quoque,  qui  die  forensi  in  foro  cum  fo- 
rensi  populo,  quod  gladium  ad  gravamen  alicujus  nudaverit, 
convictus  fuerit,  judici  duo  talenta,  civitati  tria  compo- 
net ,  si  pecuniam  non  habuerit ,  manus  ipsius  transfodiatur 
cultello. 

17.  Si    quisquam     civium    alicui     in     debito    leneatur, 


I 


349 


schuldick,    ist,      der     Im!)     drei     tag     im    cze    gelten      und 
vorgeltes. 

19.  (18.)  Um  deube.  Ist  daz  iemant  an  deube  be- 
griffen wiert ,  daz  vierczig  phenning  wert  ist ,  den  scliol 
man  haben;  wiert  er  awer  an  rninner  begriffen,  so  schol 
man  in  nicht  haben:  man  schol  in  vuren  czu  der  schraiat 
und  schol  in  merchen  mit  eim  gluenden  eysen. 

20.  (19.)  Um  wunden.  Ist  daz  iemant  wunt  wirt, 
daz  er  czu  dem  gerichte  nicht  chomen  mag  imd  daz  man 
sich  vorsiecht ,  daz  er  mit  dem  leben  nicht  do  von  mag 
chomen  und  daz  daz  czu  dem  richter  chumt  und  iz 
vornimpt,  so  schol  der  richter  en  vahen,  der  den 
schaden  bat  getan ;  wil  iemant  purgel  vuer  in  werden, 
der  purgel  in  aus  vur  funfczig  phunt,  uncz  daz  iener,  der 
wunt  stirbet  oder  genese,    nach  dem  wiert  di  puezze. 

21.  (20.)  Um  notzerre.  Wier  haben  geseczt  ve- 
sticleich,  wer  ein  ersam  vrauen  oder  iungvrauen  notzert 
oder  czuck  und  daz  diselbe  vrau  oder  iuncvrau  inner 
vierczehen  tagen  mit  czwain  ersam  mannen  daz  pewe- 
ren  mack,  daz  si  geschrieren  hab  ,  so  schol  sich  einer 
unschuldigen  mit  dem  veurigen  eisen  :  ist  daz  er  sich 
nicht  unschuldigt,     so  verleust    er  daz  haupe.     Ist  aber  daz 


Ires      dies      peremptorios      solvendi     habeat     vel     absolva- 
tur. 

18.  Item,  quicunque  in  aüquo  furto  deprehensus  fue- 
rit,  quod  sexagiuta  denarios  valeat,  suspendium  pacietur,  si 
vero  minoris  valoris  fuerit,  non  suspendetur,  sed  ad  notam 
infamie  ferro  ignitio  consignabitur  in  facie,  ut  est  moris. 

19.  Si  quis  vulneratus  fuerit  adeo,  ut  ad  Judicium 
venire  non  possit,  et  posse  evadere  non  putatur,  et  res 
hujus  facti  ad  Judicium  venerit,  judex  tcneat  ipsum,  qui 
fecit  captivum,  donec,  si  vulneratus  possit  evadere  videa- 
lur ;  si  vero  quis  pro  ipso  voluerit,  fidejussionem  prestare 
üdejubeat  pro  quinquaginta  talentis,  donec  vel  ille  conva- 
lescat ,    vel  moriatur  ,  et  secundum  hoc  emendet. 

20.  Statuimus  etiam  firmissime,  quod  quicunque  mu- 
lierem  honestam  vel  virginem  vi  oppresserit  vel  rapuerit, 
et  illa  infra  quatuordecim  dies  testimonio  duorum  credibi- 
lium  virorum  se  probaverit  exclamasse,  ille  igniti  ferri  se 
judicio  expurgabit;  si  vere  ille  se  non  expurgaverit,  sen- 
tentiam  capitalem  subibit.  Praeterea,  si  illa  infra  dies  qua- 
tuordecim testimonio  septeni  credibilium  virorum  illum  con- 


:VM) 


(MICH  Nrau  oder  iimpvraii  mit  sil)Oti  orsam  maniUMi  in  den 
\  iiMCZi'luMi  (ai^tMi  (MUMJ  uIkm*  Nviiit  ,  so  Icl  man  im  cliain 
cntrolMUSSC  nicht,  siindcr  man  sl(;clit  im  daz  hauht  al». 
Ist  aher  daz  ein  i^cmaines  weip  cidait,  si  sc^y  iicnoltzcMl, 
dor  scliol  der  ricliter  ein  r(^ciit  tuen  nach  der  Sf^hephen  rat, 
und   daz   stet  an   des  rir  hlers   gewalt ,      waz  der    damit  tuet. 

22.  (2  1.)  Um  val solle  ^eczeugnusse.  Ist  daz 
iemant  uwervaren  wiert  n)it  sihcn  erwern  mannen  um  val- 
sche  L!;eczew|^nusse  und  daz  er  i;üt  und  di  heihL,'en  t^e- 
unert  ha)),  dem  scliol  man  di  czungen  absiiclden  oder 
ledig  sei  mit  fünf  pli unten. 

23.  ("22.)  Um  ianj:^  neu  messer.  Do  man  in  der 
rinchmauer  der  stat  pei  aim  ein  messer  vint  an  der  gurtel 
hangen  daz  da  halst  ein  steclimesser,  der  geb  dem  richter 
ein  ])hunt  und  daz  messer,  oder  man  slach  im  daz  mes- 
ser durch  di  hant.  Wer  awer  vurstolen  ein  solich  mezzer 
pei  im  in  dem  sclmech  oder  in  der  hosen  treit,  der  geh 
dem   ricliter  fünf  phunt  oder  er  vurlies  di  hant. 


vicerit,  nulla  sibi  conceditur  expurgatio,  sed  capitali  sen- 
tentia  punietur.  Si  vero  mulier  communis  se  conqueritur 
vi  oppressam,  et  si  constiterit,  judex  eidem  satisfaciat  de  op- 
pressore  juxta  consilium  et  sententiam  juratorum ,  in  po- 
testate  quoque  judicis  erit,  illum  si  voluerit  puniendi. 

21.  Si  quis  convictus  fuerit  per  septcm  viros  credibi- 
les  et  honestos,  quod  falsum  testimonium  perhibucrit,  et 
vel  deum  vel  sanctos  blasphemaverit,  excindetur  lingua  il- 
lius,  vel  redimet  eam  quinque  talentis. 

22.  Item,  aput  quemcunque  infra  ambitum  civitatis  cultel- 
lus  longus,  qui  dicitur  misericors,  slechmezzir,  cingulo  suspen- 
sus  deprehensus  fuerit,  dabit  judici  unum  talenlum  et  assigna- 
bit  cullellum ,  vel  manus  ipsius  transfodietur  cultello.  Qui 
vero  cultellum  talem  in  caliga  latenter  portaverit  et  furtive, 
judici  det  quinque  talenta  vel  manum  amittat. 

Sunt  et  alle  leges,  libertates  et  jura  necessa- 
ria  civitati,  que  quoniam  omnia  presens  pagina 
fuit  insufficiens  conti nere,  in  hoc  eciam  di- 
lectorum  civium  nostrorum  deBrunna  de  gracia 
speciali  preces  decrevimus  admittendas,  ut  ea, 
cjue  restant  sub  nostris  possint  sigillis  in  alio 
volumine  plenius  annotare.  Ut  autem  conscripta, 
et  n i  h i  1  o m i n u s  c o  n  s c r i b  e  n  d a  r o b u r  h  a b  e a n t  p e r- 
petue    firmitatis,    nee  her  e  dum  aut  successorum 


351 


24,  (23.)  Daz  (li  edelcn  chain  gewalt  tuen  in 
der  stat.  Wier  wellen  vnd  hawen  geseczl  nnczebrochen- 
ieich,  daz  chain  lanther,  noch  chain  edelman  chain  gewalt 
czii  Brunne  in  der  stat  hawen  schol,  noch  chain  gewalt  an 
iemant  hi  der  stat  tuen  schol,  noch  iemant  aufhalten  schol, 
an  des  richter  urlaup  und  an  sein  poten. 

25.  (24.  a)  Um  di  hesicziing  der  purger  und 
Ire  leut  aus  wen  dich  der  stat.  Wier  wellen  auch, 
welich  purger  leut  und  wonung  hab  oder  wesiczung  hab 
auswendich  der  stat,  da  schol  der  lantrichter,  noch  chainer 
unser  amptleut  chain  gewalt  noch  chain  gericht  czu  den 
icht  haben,  noch  schol  auch  vur  sich  laden  um  chainerlai 
sach ;  sunder  der  richter  von  der  stat  hat  czu  in  czu  richten. 


nostrorum  quispiam  in  predicte  civitatis  preju di- 
ctum et  gravamen  ea  cassare,  vel  quicquam  de 
ipsis  constitucionibus  nostris  debeat  immutare 
pres  entern  pagin  am,  predictis  civibus  nostris,  et 
eorum  heredibus  ac  posteris  cum  testimonio  sub- 
scriptorum  in  earundem  confir  maci  on  em  duximus 
e X h i b e n d a m  nostrorum  s i g i  1 1 o r u m  m u n i m i ne  r o b o- 
ratam  et  perhenniter  valitu  ram.  Testes  Withko  ca- 
merarius  de  Prybinich,  Withko  senior,  Withko  de 
Novo  Castro,  BochkoBurchravius  Znoymensis,  Gry- 
ho  dapifer,  Ratiborius  cum  filiis  Archlevo  et  Jen- 
chone,  Victor,  Sifridus  etCodoldus  orpliani,  et  alii 
quam  plures.  Acta  sunt  hec  anno  dominice  incar- 
nationis  MGGXLIII.  mense  Jan.  Indictione  secunda. 
Datum  Präge  per  man  um  curie  nostre  notarii  Rem- 
bothonis.     Anno,  mense  et  indictione  p'rescriptis. 

Hee  sunt  libertates,  leges  et  jura,  que  in  ma- 
jori p  r  i  V  i  l  e  g  i  o  n  o  n  p  o  t  e  r  a  n  t  c  o  n  t  i  n  e  r  i ,  que  t  a  m  e  n 
nihil  omin  US  volumus  per  omnia  rata  esse  et  f  Ir- 
ma, et  ut  prescripta  inviolabiliter  observari. 

23.  Volumus  igitur  et  irrefragabiliter  statuimus,  ne 
quisquam  baronum  aut  nobilium  terre  potestatem  habeat  in 
civitate  Brunensi  vel  in  ipsa  violentiam  exerceat,  vel  aliquem 
teneat  sine  licencia  et  nuncio  judicis    civitatis. 

2  4.  Siquidem  volumus,  ut  quicumque  civium  homines 
et  possessiones  extra  civitatem  habeant,  nullam  (in)  ipsis  ju- 
dex provincialis  vel  eciam  alii  beneficiarii  provincie,  ita,  ut 
ab  eis  nee  citentur,  nee  eciam  judicentur,  habeant  potesta- 
tem, sed  judicentur  a  judice    civitatis. 


352 


(24.  1»)  ^\"itM•  wellen  .iiich,  wer  er!»  oder  .lij^cMi  in  dor 
slal  hat),  (liiz  oi'  du/.  noicIiiin  plicn  nt.K^k  ;in  .ilUn  liindc- 
run^ ,    won  iiu  «in/   nol  isl  und   diiitl. 

2(5.  (i").)  Um  wider  ehern  de/  .s(;liaden.  W'iei 
}icpielon  sieherleieli,  daz  viirhaz  eliain  dorre  d(M-  inaiez  in 
der  slal  seliol  sein  oder  wer  sei  über  da/  lial,  der  .seliol 
allen  leuten  ihren  schaden  aufrichten  ,  der  da  \(>n  chonien 
niai;   als   recht  isl. 

27.  (26.)  Daz  11  ni  di  slal  ein  nieil  cjiain  I  (w  l- 
haus  scIjoI  sein.  Wier  wellen  auch  und  gej)ieteii,  daz 
vucrhaz  in  einer  nicil  um  di  stat  chain  leilhaus  S(m  auf 
iemanez  i2;uet,  den  auf  unsers  s(;hreihers  liuet,  der  die  chap- 
pellen  hat  vsaul  Procohs. 

28.  (27.)  Um  wurfl  si)il.  Wier  wellen  auch, 
daz  chaincr  icmaut,  der  nicht  aif2;ens  prot  hah,  mer  laz 
vorspiln,   den  als  teuwcr   daz  gewant  sei,   daz  er  an  hat. 

29.  (28.)  Um  chaufmanschaft.  Wier  vergen 
und  verleichen  vreiung  allen  den,  di  in    di  stat  czu  lirunne 


Item,  s  t  a  t  u  i  m  u  s ,  ii  t  q  u  e  m  c  u  n  c[  u  e  p  o  s  t  r  e- 
n  o  V  a  c  i  0  n  e  ni  m  o  n  e  t  e  i  n  f  r  a  XII  e  b  d  o  m  a  d  a  s  i  n  v  e- 
n  e  r  i  n  t  m  o  n  e  t  a  r  i  i  n  o  s  t  r  i  a  u  r  u  ra  v  e  I  a  r  g  e  n  t  u  m  e  m  e  n- 
tem  ad  estimacionem  duarum  marcarum  argenti, 
e  a  n  d  e  111  t  o  1 1  a  n  t  p  e  c  u  n  i  a  m  g  r  a  (3  i  a  m  e  d  i  a  n  t  e  nee 
ulterius  in  persona  emptoris  nee  in  aliqua  sub- 
stancia  ejusdem  habeant   potestatem. 

24.  b  Decrevimus  eciam,  ut  in  civitate  proprietates  ha- 
bens ,  possit  easdem  vendere  absque  impedimento  quolibet 
persone  nece'ssitale  cogenle. 

25.  Sane  precipimus,  ne  de  cetero  sint  in  civitate 
aridaria  braziorum,  alioquin  volumus,  ut  possessores  eorum 
de  dampnis  quibuslibet,  que  ipsorum  occasione  emerserint, 
lesis  satisfaciaiit,    ut    est  justum. 

26.  Inhiberaus  eciam,  ne  de  cetero  sint  thaberne  ex- 
tra civitatem  ad  miliare  in  bonis  alicujus  preter  bona  et 
possessiones  notarii  Brunnensis,  qui  capellam  s.  Procopii  ha- 
buerit  et  monetam. 

27.  Prohibemus  eciam,  ne  quis  aliquem  proprio  pane 
carentem  in  ludo  deciorum  dampnificet,  ultra  quam  sit  ejus 
valor  vestium. 

28.  Item,  civibus  indulgemus,  ut  quicunque  mercimo- 
)üa  deferentes  ad  nundinas  Brunnenses  venerint,   tribus  ante 


353 


chaufmanschaft    pringen    drei    wochen    vor    phingesten    und 
hinnach  als  vil ,    di  als  lang  beleiwen. 

30.  (29.)  Der  da  stirbt  und  let  weip  und 
chint.  Wier  seczen  auch,  welcher  purger  stirbet,  der 
weib  nnd  chint  hab,  der  richter  noch  der  voit  schuhen  mit 
dem  guet  unverworren  sein  daz  er  let ,  aber  daz  weip 
und  dez  chinder  schuhen  daz  guet  haben  und  wesiczen 
an  aUeu  hinderung  und  wen  di  vrau  ein  man  nemen  wil, 
daz  scliol  sie  tuen  und  da  scol  sei  niemant  an  hindern. 
Daz  recht  secz  wier  auch  von  ains  tochter  und  nifteln 
sam  von  der  witwen. 

31.  (30.)  Wer  stirbet  an  weib  undanchind. 
Ist  awer  daz  der  nicht  weib  und  chinder  hat,  der  da 
stirbet,  und  vurschaidt  an  gescheft  seins  guetes,  so  erbet  sein 
guet  auf  sein   negsten   vreunt. 

32.  (31.)  Wo  gest  in  der  stat  sterben t.  Wier 
wellen  aber,  ist  d^  ein  gast  stirbt  in  der  stat,  waz  der 
Schaft  mit  seim  guet,  daz  wellen  wier  vestileichen  we- 
halten. Stirbet  aber  er  an  gescheft ,  so  schulten  di  purger 
dez  toten  gastes  guet  haben  in  ier  huet  iar  und  tak  ,  chumt 
in  der  vrist  iemant  dem  er  gelten  schol  oder  sein  erb  ist 
oder  sein  vreunt  oder  sein  geselle  und  daz  pewert  selb 
dritter  vrumer  manne,      dem  schol   man    daz    guet    antwur- 

Pentecosten   et  postea  totidem  septimanis  cum  suis  mercibus 
morabuntur. 

29.  Statuimus  insuper,  quod  quicunque  civium  mori- 
atur,  si  uxorem  habuit  vel  liberos,  judex  vel  advocatus  ne- 
quaquam  intromittat  se  de  bonis  ipsorum,  sed  sint  in  po- 
testate  uxoris  et  liberorum.  In  arbitrio  quoque  sit  viduo 
non  nubere ,  vel  nubere  cuicunque  velit  absque  quolibet 
impedimenlo.  Idem  quoque  statuimus  de  filia  vel  nepte 
cuiuslibet  civium,    quod   et  de  vidua 

30.  Si  autem  is,  qui  moritur,  non  habuerit  uxorem, 
vel  liberos  et  sine  testamento  et  ordinatione  rerum  suarum 
decedit,  bona,   que  reliquit,    proximo    heredi  suo  cedant. 

31.  Item,  volumus,  ut  advena  hospes  in  civitate  mo- 
riens  de  rebus  suis  quiequid  ordinaverit,  ratum  et  hr- 
mum  volumus  permanere.  Si  vero  moriens  nihil  ordinave- 
rit, cives  cuslodiant  res  defuncti  annum  et  diem ,  infra 
quod  spacium,  si  venerit  aliquis,  qui  se  socium  vel  heredem 
vel  creditorem  defuncti  met  tercius  honestorum  virorum 
probaverit ,    eidem  absque  contradiccione  assignentur  omnia, 


:VMi 


Ion  .III  .illou  \vi(l  (M'pimI,  daz  doz  tolon  ist  i^owcst.  Gß- 
soliioclit  a\V(M'  (l(V  iiiclil,  so  schul  aiit  lail  seiiis  ^nctcvs  ^c- 
\alliMi  (l(Mii  ticlilcr,  aiii  lail  durch  (h'Z  tolcMi  si\\  willen, 
(laz  (iiit  lail  (Um*  stat  c/u  niicz.  Jir  hat  auch  vrcieu  wil- 
chiir  wo  man  in  hcstattcn  schalle,  daz  man  in  hcstat. 
Unser  edelkail  hat  auch  gcvallen,  daz  chain  gast  wider  ein 
purger  oder  ein  purger  wider  iün  gast  i(;ht  czu  geczeugen 
vuor,  di  da  leithausor  (?)  sint  genant,  er  hab  den  erwer 
leut  czu  in  czu  czeui^en.  \\'ier  wellen  auch,  daz  chainer 
gast  noch  vremder  man  auf  ein  purger  um  chain  gelt  mit 
vrenuhMi  leuten  er  czu  czeugen  mug ,  da  sei  dan  ein 
purger  under  oder  mer. 

33.  (32.)  Von  den  gesworn.  Wier  haben  be- 
traclit  vier  und  czwainohczich  gesworn  in  der  stat  allen 
cbauf  setzen  nach  der  stat  er  und  gevuer  nach  ircn  sin- 
nen, daz  iz  den  leuten  nucz  und  guet  sei ,  und  schol 
weder  richter  noch  chain  purger  irren, tt  noch  weder  reden, 
und  wer  daz  wedir  reden  tar,  der  schol  dem  richter  di 
puez  geben,  di  darauf  geseczet  wicrt  von  den  vier  und 
czwainczk. 

34.  (33.)  Von  der  masse.  Wier  gepieten  über 
daz,     wer  mit  einer  unrechten  mazzc  oder  eilen     oder   un- 


que  contingunt  defunctum,  sin  autem,  pars  bonorum  illo- 
rum  tercia  pro  anima  defuncti,  lercia  judici,  tercia  vero 
cedet  in  usus  civitatis;  liberum  quoque  habebit  arbitrium 
advena,  ubicunque  voluerit  sepeliri. 

Placuit  eciam  celsitudini  nostre ,  ne  advena  contra  ci- 
vem,  nee  civis  contra  advenam  inducat  testimonium  illorum, 
qui  dicuntur  litcoufer,    nisi    viros  honestos  habeat    cum  illis. 

Volumus  eciam ,  ut  nuUus  hospes  advena  super  debito 
vel  quacunque  causa  possit  inducere  testhnonium  advena - 
rura  contra  cives,  nisi  cum  advenis  habeat  unum  civem  vel 
])lures. 

32.  Decrevimus  eciam  ut  XXIIII  civium  jurati  de  mer- 
catu  et  aliis,  que  ad  honorem  et  utilitatem  pertinent  civita- 
tis ,  pro  ingenio  suo  debeant  fideliter  ordinäre ,  quorum  or- 
dinacionem  nee  jude\  ncc  cives  nee  alter  quispiam  irrita- 
bit,  quod  ({ui  presumpserit  attemptare,  sohat  judici  penam 
ab   eisdem  statutam. 

33.  Precipimus  insuper,  ut    aput  quemcunque    inventa 


355 


rechten  wag     erfunden  wierl,    der    schol    dem    richter    lunf 
phiind  gewen. 

35.  (34.)  Um  clag.  Weliclier  auf  den  andern  ein 
clag  in  der  stat  vuerl  auf  den  andern,  um  ein  haus 
oder  acker  oder  mul  oder  Weingarten,  der  schol  dem 
ricliter  purgel  seczen   um  czelien    phunt. 

36.  (35.)  Wer  d  en  andern  mit  chnutt ei  siecht, 
Wo  ainer  ein  gueten  menschen,  der  doch  nicht  ist  der  er- 
samen  ainer  von  der  stat  mit  chnuttelen  siecht,  der  geh 
dem  richter  ein  phunt  und  dem  geslagen  czwai  phunt 
oder  er  unschuldick  sich  selb  dritter  ersamer  marnie.  Und 
welcher  innerhalb  der  statmauer  dreisick  phund  wertes  hat 
und  wiert  mit  chnutteln  czuslagen,  der  in  geslagen  hab, 
der  geh  dem  richter  czwai  phunt,  oder  er  unschuldick 
sich  selb  vierder  erwerg  manne  purger.     Ist  awer    daz  ein 


fuerit  injusta  mensura  s^el  injusta  ulna    vel  aliquod    injustum 
genus  ponderis,    judici  solvat  Y  talenta. 

34.  Item,  volumus,  ut  quicunque  de  altero  in  civitate 
movens  querimoniam  de  quacunque  hereditate ,  sive  de 
domo  vel  agro,  vel  molendino  vel  vinea ,  fidejussores  exhi- 
beat,  judici  pro  X  talentis,  quod  eandem  queremoniam  pro- 
sequatur, 

35.  Quicunque  bonum  hominem,  qui  non  fuit  de  ho- 
nestioribus  civitatis,  cedat  lustibus,  judici  talentum,  fustigato 
II  persolvet,  vel  expurget  semet  tercius  honestorum  virorum. 

Si  aliquis  infra  septa  muri  habens  XXX  talenta  fustibus 
cesus  fuerit,  suspectus  det  judici  duo  talenta,  ceso  Y  talenta, 
vel  expurget    semet  quartus  honestorum  civium. 

Si  aüqua  levis  vel  inhonesta  persona  verberata  fuerit, 
que  hoc  ipsum  forte  sua  meruit  insollencia,  si  suspectus 
hoc  probare  poterit  met  tercius  viris  credibilibus,  über  erit 
a  judice  et  actore. 

Item  si  aliquis  cuiquam  civium,  qui  tamen  non  est  de 
honestioribus  unus,  percusserit  alapam,  judici  det  dimidium 
talentum,  percusso  talentum,  et  si  lesus  testimonium  produ- 
cere  voluerit  contra  illum,  et  si  versa  vice  alter  se  se  vo- 
luerit  expurgare,   expurget  semet  tercius    credibilibus    viris. 

Quicunque  domum  alterius  armis,  balistis  vel  arcubus 
temerarie  invadere  presumpserit,  et  si  ipsam  invasionem 
passus  injuriam  cum  vicinis  suis  honestis  probaverit,  rei 
tanquam  de  homicidio  puniantur.  Si  vero  querimoniam  suam 
testibus  non  poterit  comprobare,  judici  II  talenta ,   unum  ci- 

2^ 


a?>G 


ringer  mensche  oder  ein  iiiiersnnicr  mrnselKJ  (;z(»sla^eu  witMl 
(111(1  (l.iz  leicht  inil  seiiici-  uiic/iichl  \cr(heii(,  m.i^  der  da/ 
uel>eren  der  ienen  c/nslaj^eii  hat,  daz  ers  vordiiMit  liah, 
daz  peczeiig  <;r  seih  dritter  erliafler  inaime;  er  wiert  Icdick 
von   (h'in    richtiM"   und   dem   clai^er. 

vitali  persolvet.  Si  vero  de  invasione  (U)imis  querimoniani 
plane  moverit,   suspectus  (hiohus  dij^'itis  s(^  (5X|>urgahit. 

llec  ilacpie  nniversa  prescripla,  sicut  a  vohis,  ita  eciam 
a  nostris  heredil)us,  et  successorihus  voUnniis  inlemerata 
perlienniler  ol)servari.  Acta  sunt  hec  anno  doniinice  in- 
carnalionis  MCGXLIII  mense  Januario,  iiuhctione  secunda. 
Datum  Präge  per  nianuin    curie  nostre    noiaril  llemhothonis. 


II. 

Dai§   f^tadtreelit  von  Briiiiii    aus   dciti  i%ii- 
faiig:e    fies  XIV.  «falirtiiinclcrts. 

(Eine  Aenderung   und  Fortbildung  der  alten  Wenzeslaischen  Sladt- 

rechte.) 

37.  ( 1 .)  Da  neue  m  ü  n  c  z  in  dem  laut  wert, 
da  hat  man  di  vorgs  ehr  eben  alteu  recht  also 
ausgeleit  sam  hernach  stet:  Wier  seczen,  welcher 
purger  hmehalb  der  stat  mauer  hat  auf  dreisich  marck  wert, 
der  mag  purgel  werden  um  ein  totslak. 

38.  (2.)  Um  totsiege.  Wiert  iemant  pesait  um 
ein  totslag  und  welle  sich  unschuldigen,  der  mach  sich 
unschuldigen  selb  sibent  auf  dem  chreucz.  ünder  den 
schuhen  o^wen  erwgesessen  man  sein  in  der  stat  und  ie- 
der  man  schol  sunderlich  sweren.  Mag  awer  der  ein  sche- 
phen  haben,  den  man  besait  um  den  totslack,  der  mag 
sein  paz  mit  dem  sciiephen  behaben  den  man  im  daz 
lewen  mit  eim  schephen  mag  nemen,  und  di  haben  dem 
chreucz  chain    holung. 

39.  (3.)  Von  haimsuec  hun  g.  Wer  überwunden 
wiert  um  haimsuchunge  den  schol  man  enthaupen,  aber 
er  schol  überwunden  werden  mit  czwain  manne,  di  sein 
umsessen  czu  nesl  im  sein.  Mag  er  der  czu  nest  im  nicht 
paider  gehaben,  so  nem  man  ain  czu  nest  im  und  den 
andern  gegen  im  über.  Und  den  selben  man  lemtigen  oder 
toten     oder  sterwenden   den  gewint  er   mit  gewaltiger  hant. 


357 


Wirt  er  mit  czeuclinusse  überwunden  mit  genachpuron 
oder  mit  eim  gesworn,  er  enthaupt  in.  Und  ob  der  vve- 
sait  mensche  vom  haus  ausget  vor  dem  gericht  mag  er 
erwer  man  gehaben,  er  unschuldick  sich  selb  dritter  auf 
dem  chreucz :  wiert  awer  ainvoltichleich  auf  im  geclait,  er 
mag  sich  unschuldigen  allain  auf  dem  chreucz.  Der  aber 
auf  ein  gesworn  sein  dag  czeugt  und  gestet  im  der  ge- 
sworn vor  dem  gericht,     der   selb  erlangit  sein    recht. 

40.  (4.)  Von  totsiegen.  Wiert  iemant  um  ein 
totslag  beschriben,  der  weleib  an  allen  underlaz  iar  und 
tag  von  der  stat.  Wil  er  der  purger  gnad  gewinnen,  der 
schol  czu  hant,  e  er  in  di  stat  chomt,  ein  marck  gewen 
der  stat. 

41.  (5.)  Von  notezerren.  Wer  um  notezerren 
liberwunden  wiert,  der  wiert  enthelst.  Und  also  wiert 
überwunden.  Ob  ein  mait  genotczerret  wiert  oder  ein 
vrau  auf  dem  velde,  so  bedarf  si  ains  czeugen,  in  der 
stat  czwair.  Ist  daz  ein  mait  oder  ein  ersam  weip  mit 
czurissem  gewant  und  pluetruns  chlait  und  nicht  czeug- 
nusse  hat,  der  da  si  auf  chlait,  der  mach  sich  un- 
schuldig mit  czwain  geczeugen ;  chlait  si  awer  an  czu- 
rissens  gewant  und  an  pluetruns ,  so  unschuldigt  sich 
ener  alain  auf  dem  chreucz.  Ist  daz  ein  gemains  w^eip 
chlait  um  notezerren  und  stet  ener  en  antwurt,  so  tue  ier 
der  richter  recht  nach  der  schephen  rat. 

42.  (6.)  Von  eleich  notezerren.  Ob  iemant 
eim  andern  sein  eleich  weip  fuder  vuert  und  wiert  der 
überwunden  mit  siben  erwern  czeugen  oder  nachpauren 
von  dem  dem  er  daz  weip  enphuert  hat,  so  leit  man 
und  weip   cleiches  urtail. 

43.  (7.)  Von  deichen  mannen  und  vrawen. 
Ob  iemant  in  der  stat  ein  andern  pei  sein  weip  begrift 
mit  der  waren  tat,  so  schol  man  senten  nach  dem  rieh.- 
ter  und  nach  den  schephen,  so  leiden  si  geleich  urtail ; 
wiert  awer  der  man  verterwet  oder  di  vrau  und  welich 
under  in  entrint,  mag  er  daz  pewern  selb  dritter  der 
ains  vorterwet  hat,  er  ist  niemant  chainer  puezz  bestan- 
den. Ist  aber  daz  der  man  oder  di  vrau  wunt  wiert 
und  enwech  chumt  und  dar  nach  gevangen  wiert,  wiert 
daz  überwunden  mit  siben  czeugen,  so  siecht  man  im 
daz  haupt  ab. 

44.  (8.)  Ver  da  von.  Ist  daz  indert  ainer  ein 
elich  weih  hat     und    get  von   ier.     und  nimpt    ein     ander, 

24* 


X\H 


«li   weil   iciicr   iiocli   lt»])t ,      wiort    vv    de/,     uwcrwiiiKlcn ,       er 

W  icil     (Mllll.lll|)l 

-45.  [\K)  \()I1  (i  ('S  r  i  <;  h  I  t"  rs  \ii  cd  ii  iid  d  c  i'  sc  he- 
ll licii.  Isl  d,»/  olleich  voiiil  worden  sind  und  den  seihen 
vrit  von  (Kmh  richlei*  und  von  den  schciphon  ^oj>oten 
wicrt,  und  weleiier  den  andern  in  dem  vrid  wunt  d.iz 
ein  i^esworner  i^esiecht,  der  wicrt  onlh.Mi|)(,  und  oh  er 
den  viid  iiiil  worlen  czepriciU,  duz  seliol  er-  pessern  mit 
(Umo  i^Ui't.  Isl  aher  daz  er  sein  laui^enl,  so  en^et  o.r  seih 
drit   mit  seim   aide   auf  (Jem    ehreiiez. 

46.  (^^0  ^1^  '■' ' '11  ein  hanl  oder  ein  fiiez  ah 
geslaij;en  wiert.  Wen  ainer  d(Mn  andern  ein  hanl 
oder  ein  fuez  oder  di  naz  oder  waz  ^lidez  ahslechl, 
wiert  er  darum  wcciait,  er  schol  seih  funfter  enpre(;lien 
auf  dem   clu'cucz. 

47.  (11.)  Um  einvolliü;c  wunden.  Wer  sich 
um  eirivoltii>;cu  wunden  unscluildii»en  will,  der  schol  seih 
dritter  enprechen     auf  dem  chreucz. 

48-  (^2.)  Um  pluetruns.  Um  pluetruns  enpricht 
ainer  alain  auf  dem    chreucz. 

49.  (13.)  Um  haut  und  fuezz.  Oh  der  weclait 
wellet  auf  dem  chreucz  um  ain  hant  oder  um  ein  fuez, 
so  ist  er  hcstanden  czehen  march  um  deiT  wunden  und 
czwai  dem  richter     und   aineu   marck   der  stat. 

50.  (14.)  Von  gliden.  Oh  aim  ein  finger  wiert 
abgeslagen,  wil  man  sein  hulde  gewinnen,  so  schol  man 
im  gewen  czwai  marck  und  dem  richter  und  der  stat 
aineu. 

51.  (15.)  Um  ain  ainvoltigeu  wunden.  Oh 
ainer  velt  um  ain  ainvoltigeu  wunden,  der  geh  dem 
wunden  ein   marck,      dem   richter  und   der  stat  aineu. 

52.  (16)  Von  voll  ai  st.  Ist  daz  ainer  um  vollaist 
ains  toten  erslagen  wiert  heclait,  der  unschuldig  sich  sel- 
ber auf  dem  chreucz,  velt  er  oder  wils  sust  verpuezzen, 
dem  clager  ein  marck,  dem  richter  und  dem  schephen  ein 
marck. 

53.  (17.)  Von  wunten.  Ist  daz  indert  ainer  den 
andern  süzsteichleich  (?)  oder  von  unschult  wnnit,  und  der 
selb  wunt  en  ersiecht  in  eines  wirtes  haus  oder  anders- 
wo, der  scliol  mit  siben  mannen  auf  dem  chreucz  peweren. 
Gescbiclit  iz  auf  dem  marcht  oder  in  der  gassen  und 
mit  andern  erwern  mannen,  selb  sibent  pewer  es:  velt 
er  an  dem  aide,     er  ist    bestanden  dez  baupes.     Mag    awer 


359 


er    seiner    veiiit    liulde  geliabeu,    so    gewinne    er    auch  dez 
richters  luilde. 

54.  (18.)  Von  volleist.  Ist  daz  ein  wunter  vor 
dem  rieliter  und  vor  den  schephen  inner  drin  tagen  nicht 
wechlait  um  vollaist,   so  schol  er  vurwas  niemant  wechlagen. 

55.  (19-)  Um  prant.  Wiert  iemand  um  prant  ge- 
vangen,  der  schol  mit  dem  gericht  verurtailt  werden.  Ist 
daz  iemand  angeczunt  und  entwichen  ist ,  der  verprun- 
nen  schol  mit  der  parger  hilf  nach  volgen;  und  ist  daz 
im  der  selb  prenner  schedeleich  dren  hat  getan  vormaln, 
mit  siben  hauten  checzeugrmsse  sol  er  in  überwinden. 
Stelt  er  sich  awer  der  wesait,  der  schol  selb  sibent  sein 
unschulde  weweren:  wiert  awer  er  in  der  flucht  gevan- 
gen ,  so  schol  man  in  überwinden  an  allen  underlaz  selb 
sibende. 

56.  (20,)  Von  dem  u  reu  ein  vurpot.  Ist  daz 
iemant  dem  andern  urefleich  vurpeut  oder  an  potvvart, 
der  schol  daz  puezzen  mit  vier  marcken,  dem  richter  czwu 
marck  und  der  stat  czwu. 

57.  (21.)  Von  dem  gesworen.  Ist  daz  ein  ge- 
sworner  icht  verschult,  an  waz  sach  daz  ist,  der  schol 
daz  abtragen  als  ein  ander  purger.  Wier  wellen,  daz 
chain  gesworner  sunderleich  pei  sein  treuwen  antwurt 
nuer  alain  dem   chunig. 

58.  (22.)  Von  dem  daz  man  deupleich  aus 
treitin  der  prunst.  Ist  daz  iemant  begriffen  wiert,  daz 
er  vorstoln  aus  getragen  hat  in  einer  prunst ,  daz  sech- 
czick  phennig  wert  ist,     den  schol  man    haben. 

59.  (23.)  Von  den  w  unten  di  man  in  der 
prunst  siecht.  Ist  daz  ainer  ain  wunt  pei  der  prunst. 
ob  er  dez  veint  e  gewest  ist  oder  nicht,  wiert  der  uwer- 
wunden  mit  czwain  erwern  geczeugen,  man  schol  in  ent- 
haupen  und  wo  ainer  den  andern  mit  aim  plossen  swert 
pei  einer  prunst  gewunlen  tar,  wiert  der  mit  czwain  er- 
wern   czeugen    uwerwunden,     man    stach  im  ab   di  hant. 

60.  (24.)  Von  chnuttel  slahen.  Ist  daz  ein  vru- 
mer  mensch  von  iemant  mit  chnutteln  geslagen  wiert,  und 
wiert  dez  uwer  wunden  mit  czwain  erwern  mannen,  man 
stuml  im  di  hant. 

61.  (25.)  Von  den  vorczalten.  VS^elicher  mensch 
in  des  chunigez  stat  vorczalt  wiert,  der  schol  überall  in 
dez  chuniges  .piet  vorczalt  sein. 

62.  (26.)     Von    dem    f  r i d    dez    m  a  r  c  h  t  e  s.     Wel- 


;i60 


eher  den  andern  de/  inarkta^es  wunt  und  wierl  dez 
uwerwunden  mit  drin  iiiarckleulen ,  dem  wcsluml  man  di 
lianl:  und  der  ein  swcrl  cnplost  und  doch  in  nicht  wunt, 
Wirt  der  seih  vom  iem  seih  dritter  uwerwunden,  so  Rcit 
er  ein  marck  czc  puezze ,  dem  richtor  ein  halwc,  der  stat 
ein  halhe. 

03.  (il.)  Um  niauislej^e.  Gcit  einer  dem  andern 
ein  maulslack  -inid  wiert  überwunden  von  dem  selb  dritt, 
der  gcit  dem  ijicslagen  drei  vicrdung  und  ain  vierdunck 
der  stat. 

64.  (28.)  Von  den  gevangen  di  den  scliergen 
geantwurt  werden.  Ist  daz  iemant  den  schergen  wiert 
gcantwurt  um  ein  clag  und  mag  nicht  i)urgel  gehaben, 
der    antwiirt    chainer    clag     di,  weil  er  gevangen  ist. 

65.  (29.)  De  ornato  Ecclcsie.  Wiert  iemant  pc- 
griden  mit  dem,  daz  czu  einer  chirchen  gebort,  der 
wiert  geredert. 

66.  (30.)  Von  den  di  da  kint  enphuerent.  Ist 
daz  iemant  aim  sein  chint  hin  vuert,  iz  sei  knet  oder 
mait,  czu  posen  dingen  oder  czu  ermorden ,  der  wiert  ge- 
redert. 

67.  (31.)  Von  den  chaufleuten.  Wir  sein  czu 
rat  warden,  daz  chain  chaufman  noch  leitgeb  chain  dinck 
daz  czu  der  chirchen  gehöre  czu  phant  nem,  iz  sei  dan 
mit  rechter  gewissen,  daz  nicht  vcrstoln  sei,  wiert  er 
sein  anders  uwerwunden,  er  ist  westanden  gleicher  puezz 
wcz  iz  wert  ist. 

68.  (32.)  Von  top  ein.  Wier  wellen  daz  chains 
mans  chint  oder  knet  oder  ander  gesinde,  daz  an  seim 
prot  ist,  icht  mer  vortopeln  mug,  den  sein  gewant,  daz 
er  an    hat     und    sein    guertel     umvangen  hat. 

69.  (33.)  Von  va Ischen  smiden.  Ist  daz  ain 
smit  iemant  valsch  slussel  macht,  iz  sein  ains  kint  oder 
ains  gesinde,  wiert  der  smit  dez  uwer  wunden  selb  drit, 
der  verleust  di  hant,  wil  er  sich  awer  unschuldigen,  daz 
scliol  er  selb    drit   tuen  auf  dem  clireucz. 

70.  (34.)  Um  viech.  Ob  man  pei  iemant  icht  vint, 
daz  in  der  stat  vorstoln  ist,  iz  sei  chue,  ros  oder  swein 
oder  gewant,  pewert  er  daz  selb  dritter,  daz  gechauft  liab, 
daz  ist  guet.  Mag  er  dez  geczcugen  nicht  gehawen,  man 
schol  in  haben. 

71.  (35.)  Um  verstolcns  viech.  Ist  daz  iemant 
ein  cliue,     ein  achsen,     ein  swein,     oder   swaz    solichs   ist 


361 


deupleicheii  iiiderslecht,  und  mag  den  nicht  czaigen,  der 
im  gegewen  hat,  so  schol  er  sich  selb  dritter  unschuldigen : 
velt  er  an  dem  aide,  so  ist  er  westanden  dez  iz  wert  ist 
gewesen. 

72.  (36.)  Umvleische.  Ist  daz  iemant  vaii  (vleisch?) 
treit  auf  dem  marckt,  und  di  haut  nit  treit,  der  ist  we- 
standen czwelf  phenning  czu   puezz. 

73.  (37.)  Von  verczalten.  Wiert  iemant  we- 
scriben  um  ein  tolslack  und  hat  in  der  stat  dreisick  marck 
wert  und  vorsmecht  ab  czu  iragen  inner  iars  vrist,  so 
schol  man  di  dreysick  marck  wert  tailen,  czehen  seim 
weib,  funfczehen  dem  clager,  drei  marck  dem  ricliter,  der 
stat  czwo,  und  waz  über  dreisick  marck  weleibet,  daz 
schol  sein    hausvrauen     und    sein  chinder  nemen. 

74.  (38.)  Um  edel,  um  lantrichter.  Wier  wel- 
len, daz  chain  lantrichter,  noch  chain  herre,  der  edil  ist, 
chain  gewalt  tue  in  der  stat,  noch  chain  gewalt  hab  in 
der  stat,  an  dez  richters  und  der  schephen  urlaup.  Wier 
gepieten  auch,  waz  leut  di  purger  auf  ierm  guet  und  hou- 
ven  siezen  haUßnt  vor  der  stat  auf  dem  lant,  daz  chai- 
ner  unser  amtpleyt  noch  der  lantrichter  der  gegent  mit  den 
icht  czu  Schafen  habent,  noch  vur  sich  laden  vur  ir 
recht  noch  hincz  in  iclit  richten:  awer  vor  dem  statrichter 
schol  man  daz  recht  suchen. 

75.  (39.)  Um  p  argen  den  edeln.  Wier  wellen 
ob  unsir  purger  ainer  eim  lanthern  oder  eim  ritter  icht 
parget  vor  eim  schephen  oder  vor  czwain  und  gilt  im 
daz  nicht  czu  dem  tag,  so  schol  er  sein  leut  phenden  in 
der  stat. 

76.  (40.)  Von  derren.  Wier  gepieten,  daz  vur- 
was  chein  derr  noch  chain  solich  dinch  in  der  stat  sei,  da 
schad  von  chom,  iz  sei  dann  daz  er  vorgewisse  waz  Scha- 
dens da  von   den  leuten   chom,      daz  er  den  aufriebt. 

77.  (41.)  Um  gesclieft.  Wier  seczen,  wen  ein 
purger  stirbt,  der  weib  und  chinder  let,  daz  sich  der 
richter  oder  voit  seins  guetes  nichtes  nicht  underwinde: 
sondern  daz  weip  und  die  chinder  schuUen  iz  alles  we- 
halten. Ist  daz  ainer  stirwet  an  weip  und  an  chinder 
und  an  gescheft,  waz  der  let,  daz  erbet  auf  den  nesten 
vreunt. 

78.  (42.)  Um  heirat.  Wier  wellen  daz  igleich 
tochter  oder  niftel  nem  ein  man  nach  irem    muet    wen  si  wil. 

79.  (43.)     Von  gesten.     Wier  sein   czu  rat  warden, 


M)2 


wvn  i'iii  ^asl  .stirwi'l,  w.i/  dcc  iml  m'IM  ^^iksI  scli.ill,  da/, 
scliol  s(ct  woleibeii.  Isl  awcr,  daz  (m-  iiiclit  schalt,  so 
scIiuIUmi  (li  puri^cM'  sein  L,'ii(;t  lialliMi  iar  und  lack,  »dt  in 
c/amI  ciiaiiicr  seiiior  \reuiit  odtM'  seiner  schuldiger  oder 
sein  geselle  ciioine,  der  sehol  iz  pewern  selb  dritter:  ist 
dez  nicht,  so  schol  man  daz  erst  tail  gewen  durcii  seiner 
sei  williMi,  daz  ander  czu  wei^'en,  daz  man  di  da  mit 
hesser,  d.iz  driltail  ist  dez  vurslen  oder  der  stat.  So  mag 
sich  ein   gast  lazzen   begraben  wo   (;r    wil. 

80.  (44.)  Um  gecz  e  u  g  n  u  s  se.  Uns  gcvelt  auch 
(hiz  chain  gast  wider  ein  purger  oder  ein  purger  wider 
ein  gast  czu  czeugnusse  vuer,  di  da  underchaufel  sein 
genannt,      er  hab   den   erwer  leut  mit    im. 

81.  (4  5.)  Um  gec  zeugen.  Wier  wellen,  daz 
chainer  vremder  gast  um  gelt  oder  um  waz  sach  ez  sei 
mit  vremden  leuten  auf  ein  purger  iclit  erczeugen  mug, 
er  hab  dan  ein  purger  oder  mer  czu  czeugen. 

82.  (46.1  Um  der  purger  ordenung.  Wier  lia- 
ben  wetracht,  daz  die  gesworn  purger  seczen  den  chauf 
und  ander  sach,  di  der  stat  erleich  und  fiucz  sein,  nach 
leren  sinnen  und  nach  ieren  treun.  und  waz  si  seczen. 
daz  schol  weder  richter     noch  purger    irren. 

83.  (47.)  Um  gescheft.  Wier  wellen,  waz  ein 
menscli  schaft  mit  gesuntera  leib  und  di  weil  er  lebt, 
daz   iz  sein  weip  noch  chinder  nicht  hindern. 

84.  (48.)  Von  rechten  massen.  Wier  liawen  be- 
tracht,  wo  ein  mensch  mit  unrecliten  meczen,  und  un- 
rechter eilen  wogrifTcn  wiert ,  der  schol  verpuezzen  mit 
einer  marck.  Wiert  er  czu  dem  andern  mal  wegriffen,  er 
geh  czwu  marck.  Wiert  er  czu  dem  dritten  mal  begriffen, 
man  slach  im  di  hant  ab,  oder  loez  sei  mit  czehen  mar- 
ken, der  werden  dem  richter  czwai  tail,  und  der  stat  daz 
drittail. 

85.  (49.)  Um  chlag  auf  erwe.  Ist  daz  ein  vrem- 
der mensch  chlag  auf  ein  erwe,  der  secz  purgel  vur  drei 
marck,   daz   er  di  dag  volvuer. 

86.  (30.)  Um  va  Ische  gecz  e  ugn  ussc.  Ist  daz 
iemant  mit  eim  gesworn  uwerwunden  wiert  um  valsche 
geczeugnusse,  oder  daz  got  und  die  heiligen  gesmecht  hat, 
dem  schol  man  die  czungen  ab  sneiden ,  wil  ers  aw  er  loe- 
zen,  so  löz  ers  mit  vier  marcken ;  der  sciiullen  dem  richter 
czwu  marck,  und  der  stat  czwu.  Wil  er  sich  awer  unschul- 


363 


cligeii ,    so    macli    er    sicli   uiischuldicli  sellj  sihcnt    auf   dorn 
clireucz. 

87.  (51.)  Von  armen  di  um  w  unten  gevan- 
gcn  wer  den t.  Iz  daz  ein  armer  um  ein  gemaineu  wun- 
len  uwerwunden  wiert,  liat  er  dem  wunten  nicht  phenning 
czu  geben,  so  schol  man  in  gevangen  legen  siwen  wochen 
czu  dem  nachricliter. 

88.  (52.)  Von  gespiczeten  swerten.  VS^en  man 
in  der  stat  begreift  mit  eim  gespiczeten  swert,  der  schol 
ein  marclc  gewen,  und  daz  swert  ist  verlorn,  und  drei  vier- 
dung  werden  dem  richter,  und  der  ain  vierdung  der  stat. 
Ist  daz  ein  schephe  ain  siecht  ein  gespiczt  swert  tragen, 
der  schol  in  wesagen  dem  richter  und  den  gesworn  in  ei- 
ner rechten  morgenspracli,  undernimpt  iz  nicht  dan  der 
richter,   so  ist  der  richter  schuldick,  und  der  gesworn  nicht. 

89.  (53.)  Um  pluetruns.  Ist  daz  ainer  um  ain 
pluetruns  uwerwunden  wiert,  der  geit  dem  pluetrunsen  ein 
vierdung,    und  dem  richter  ein  halben    vierdung. 

90.  (54.)  Von  den  c  lagen,  di  aus  dem  ge- 
richt  geclait  werden.  Wier  wellen  daz  ein  igleich  chiag 
wider  pracht  mag  werden,  den  di  clag ,  di  vor  dem  ge- 
richt  gechlait  werden,  awer  vor  aim  aide  nicht,  sunder  si- 
ben  phenning  pueren  dem  richter,  und  czwen  dem  Schreiber. 

91.  (55.)  Um  erb  daz  vorseczt  ist,  und  von 
porgen.  Ist  daz  ain  mensch  eim  andern  ein  erb  vor- 
seczt, und  anders  nicht  czu  vorseczen  hat,  wen  ein  iar  aus 
chumt  und  sein  nicht  enlost,  und  anders  nicht  hat,  so  schol 
is  der  dreistund  aufpieten  in  dem  gericht;  wil  ers  awer  sel- 
ber   wehalten   an  dem  gelt,  man   schol  ims  lazzen. 

92.  (56.)  Von  aiden.,  Wier  wellen  daz,  welich 
mensch  sich  mit  aim  aide  unschuldigen  wil,  der  schol  di 
holung    czu    eim  richter   haben. 

93.  (57.)  Um  den  da  nicht  gu  et  czuversicht 
ist  an  den  aiden.  Ist  daz  iemant  sich  unschuldigen  wil 
auf  dem  chreucz  mit  erbern  leuten ,  und  ist  daz  sein  wider- 
sach  under  den  mannen  ain  siecht,  den  er  verwer  mack, 
so  weleibet  er  in  der  schuld,   ob   er  im  deu  vorwierft. 

94.  (58.)  Von  dem  richter.  Ist  daz  iemant  auf 
den  richter  um  chainerlay  sach  czu  chlagen  hat,  so  schol 
der  richter  ein  andern  an  sein  stat  seczen ,  und  schol  vor 
dem  enem  antwürten  der  czu  im  cze  chlagen  hat.  Ist 
daz  is  der  ricJiter  widerret ,  di  geswornen  mit  recht**  tuent 
in    von    dem   gericht.     Ist  daz    ainer    den    andern    um    iielt 


:U)'i 


woohl.iit,   so   lial)   wier   d.i/   (MrundcMi,   d.iz  v.v  .sii^li   pjiz  (;iilrt5- 
(Um)  iiiiii;  iiixl  iii).sciml(li^'(Mi,   dm  i/  iciicr  .lui'   in  crhiii^cii  ni.i^. 

95.  ('i'J)  Vom  clila}^  mii  rauwc.  Ist  daz  ieinaiit 
wechlail  wicrt  um  laul),  und  im  niclit  licf^riUcii  ist,  der 
map;  sich  |)az  unschuldii,'  machen,  den  in  cner  niug  uwer- 
winden. 

Ist  daz  aiiKM*  (Umu  andern  ein  erh  auf  j^eit  vor  i^crichl, 
bO  gel)  (Umu  riciiter  vier  phenninji;,   und  ii^laicliem  schephen  ain. 

Wier  weilen  daz  chain  (münczmaister  *)  noch  chain 
mensch,  in  ciiaines  purt^ers  haus  iecht  suecli,  nucr  mit  den 
scliei)hen. 

96.  (HO.)  Von  den  rieh  lern.  Wier  hawen  funden 
daz  wier  in  cliainer  stat  nicht  wellen  haben  den  ain  ricii- 
ter, und  chain  schephe  schol  in  chainer  stat  chain  gericht 
nicht  hawen. 

97.  (61.)  Von  gevangen.  Ist  daz  ein  mensch  ge- 
vangen  wiert,  und  bleibt  über  nacht  in  der  vanchnusse 
czu  dem  nachrichtcr,  so  geit  er  dem  nachrichtcr  siben 
pheiniing :  welcipt  er  awer  nicht  uwcr  nacht,  so  geit  er  im 
nuer  drei  phenning. 

98.  (62.)  Von  losung.  Ob  ein  losung,  oder  ein 
steur  auf  unser  purger  geleit  wiert,  dez  schol  chainer  alain 
nicht  gewen,  awer  di  gemain  der  purger  schol  gewen,  ig- 
ieicher  nach   seiner  macht. 

99.  (63.)  Um  aufhaltung  der  ros.  Wen  ainer 
daczt  dem  andern  ein  ros  vurvecht,  so  sind  czwelif  phen- 
ning des  richters  recht ;  wiert  ein  ochse  vervangen,  so  wernt 
dem  richter  vier  phenning;  und  wiert  daz  selbe  ros  ange- 
vant,  mach  der  wiedersach  den  gesteilen,  da  ers  wider 
chauft  hat,  so  wiert  er  ledich,  und  also  um  anders.  Und 
ist  daz,  daz  daz  ros  dem  gast,  oder  dem  wiert  welcip,  und 
wil  er  sein  Unschuld  pieten,  so  swer  er  alain  auf  dem 
chreucz.  Ist  er  ein  vremder,  so  swert  er  um  das  eilend,  dar- 
nach  der  dritt  mag  wehaben  undpewern,   er  wehert  daz  ros. 

100.  (6  4.)  Um  totsiege.  Ist  daz  ainer  alain  um 
ein  totslag  wechlait  wiert,  er  unschuldigt  sich  alain  auf  dem 
chreutz,  czeuth  er  sein  chlag  auf  ein  gesworen,  mit  dem 
wehapt  er  sein  chlag.  Wier  wellen  daz  iemant  man  we- 
chlagen  und  geczeichen  mug  sunder  um  drei  sach.  Ist 
daz    iemant    under    den    purgern   um    ein    totslag    gevangen 


'J*^  Das  Wort  ist  ausgelassen,  die  Ergänzung  aus   dem  Iglauer 
St.  K.  (Dobner  §.  5.);  es  passte  wohl  nicht   für  Brlinn? 


I 


365 


wiert  vor  dem  urtail ,  und  hat  er  in  der  statmauer  hundert 
marck  wert,  der  selb  vrist  sein  lewen  uncz  an  des  chuni- 
ges  chumft;  und  hat  er  minner  den  dreisick,  daz  drittaii 
bleip  dem  weip  und  den  kinden.  Wier  haben  funden,  ob 
indert  ein  mensch  besait  wiert  [von  ein  andern,  um  waz 
schuld  daz  sei,  der  selb  mensch  mag  sich  mit  geczeugen 
paz  schuldig  machen. 

101.  (65.)  Ob  ainer  aim  sein  tochter  fuder 
vuert.  Ist  daz  ainer  aim  sein  tochter  fuder  vuert,  und 
wiert  mit  ier  begriffen,  so  schol  man  ein  rinck  machen 
oder  stellen,  und  schol  di  mait  darin  nemen;  get  si  czu 
dem  manne,  so  wehalt  er  sei  und  sein  leben,  get  si  awer 
czu  dem  vater  und  czu  der  mueter,  so  enthaupt  man  den. 
der  sie  enphuert  hat. 

102.  (66.)  Um  ein  erb,  daz  um  schuld  vorse- 
czet  wiert.  Wier  hawen  gedacht,  ist  daz  ainer  dem  an- 
dern schuldick  ist,  und  wil  im  sein  haus  oder  ein  ander 
erwe  da  vur  seczen,  und  bechent  sich  dez,  daz  er  chain 
guet  hab,  daz  er  im  vergelten  mug  anders,  so  schol  er  sein 
ait  darum  tuen.  So  daz  geschiecht,  so  schol  sich  ener  dez 
haus  oder  des  erbs  underwinden  ,  und  daz  schol  er  chun- 
den  und  offenbaren  vor  dem  gericht  drev  taidinck:  als  er 
daz  hat  getan,  welle  iz  dann  der  von  im  besten,  der  im 
vorseczet  hat,  er  schol  im  lazzen  pilleicher,  denn  eim  an- 
dern. Wenn  dan  daz  iar  aus  chumpt,  so  mag  er  daz  haus, 
oder  daz  erwe  ledikleich  vorchaufen,  wen  er  wil. 

103.  (67.)  Von  eim  gesworn  czeugen.  Wer 
ein  gesworn  czu  czeugen  vur  fuert,  mit  demselben  gesworn 
wehabt  er  sein  recht. 

104.  (68.)  Um  chlag.  Wier  wellen  daz  chainer 
gegen  dem  andern  czu  ain  maln  vor  gericht  mer  chlag  ge- 
vuern  mug  denn  drei,    da  schol  man  im  czu  antwurten. 

105.  (69.)  Von  Weinschenken.  Wier  wellen  wo 
ein  weinschenc  di  mazze  nicht  fülle,  oder  velscli ,  dem 
schol  man  den  daumen  absiahen ,  oder  geh  davur  ein 
mark. 

106.  (70.)  Um  geste.  Ist  daz  ein  gast,  oder  ein 
pilgeren,  oder  ein  eilender  man  in  der  stat  verterwet  wiert, 
den  schol  der  richter  und  der  wiert  auch  vor  di  gesworn 
an  der  vreunt  stat  vodern  als  recht  ist. 

107.  (7j.)  Um  valsch  wurfel.  Ist  daz  iemant 
mit  drin  czeugen  uwerwunden  wiert,    daz    er  valsch  wurfel 


Mii) 


I(M(-Iil  ;nir  spil,    1111(1    (icr  (l.iiiiil    l()|)('lt   (Iciii   scliol  id.im  den    (l;i(i- 
iiKMi    .ihsl.'ilioi),    viui    (ItMii    <ili(i(M-n    (l.i    \r'ir\d   .lucli. 

108.  (7'2.)  Von  V  ,1  I  seil  (' III  Uiccli.  Wo  iiwin  ein 
liicli  v;iil  vint,  da  har  c/u  i^oniimen  isl,  duz  scliol  man 
priHMi. 

101).  (7.').)  Daz  IiabonI  d  i  |)urp;(;r  erfunden 
und    i^  0  se  c,  z  (. 

Di  pwri^er  setzcMi  daz,  daz  man  niernant  valier»  scliol, 
man  mmm-  in  e  czii  ein  schephen,  —  und  der  riclitcr  schol 
niehl  in  den  rat  i;eii,  man  pikM'  in  den  dem  oder  er  liab  ielil 
vur   cze  ie^en    vor  dem  rat. 

Sic  liaben  gepoten  daz  viertail  pier  um  vier  heller, 
und  chain  gab  scbol  man  nemen  von  den  pechen  und  in 
igleicber  woclien  scbullen  czwai  schephen  gen  und  schul- 
len  daz  prot  weschauen  auf  dem  marckt,  und  der  nicht 
rechten  chauf  geit,  der  schol  funfczig  phenning  gewen,  und 
daz  prot  schol  man  wesneiden,  und  wen  si  di  stat  semin 
lazzent,   so  schol  ieder  man  so  wil  gewen. 

Iz  wellen  auch  di  schephen ,  welcher  ie  purger  maisler 
sei ,  daz  der  di  gloken  dacz  sant  Niclaz  czu  rechter  czeit  haiz 
leuten ,  und  welcher  vleishacker  sein  panck  nicht  cze  hant 
auftuet,   der  schol   czu  wandet  gewen   funfczig  phenning. 

Si  wellen  auch  daz  chaincr  der  schephen  nach  ez- 
zens  czu  dem  gericht  clioni.  Sie  wellen  auch,  daz  chain 
vleishacker  chain  purger  hinder  an  sein  chauf,  was  viechs 
er  chaufen  welle,  und  wan  der  purger  chaufen  wil,  so 
schol  der  vleishacker  fuder  gen,  welcher  daz  nicht  tuet, 
der  ist  der  puezz  westanden. 

110.  (74.)  Daz  hat  ein  ende,  und  hebt  sich 
ein   anders  an,  von  maulslack  dez  ersten. 

Ist  daz  iemant  eim  purger  der  doch  nicht  der  ersa- 
men  ainer  ist  ein  maulslack  siecht,  der  geit  dem  richter 
ein  halb  phunt,  dem  geslagen  ein  phunt,  und  wil  der  ge- 
slagen  czeuchnusse  vur  vueren  wider  icn,  und  ener  wil 
sich  unschuldigen ,  der  schol  sich  selb  drit  unschuldigen 
glaubiger  mann. 

Wer  in  dez  andern  haus  mit  woffen,  armbrost,  oder 
pogen  vrefeleich  tar  in  gen,  und  er  daz  er  di  haimschueche 
mit  sein  erwern  nachpauren  pewert,  di  schuhen  di  puezz 
leiden,  sam  um  ein  totslack,  auf  di  mans  pewert.  Mag  er 
awer  sein  dag  mit  geczcugen  nicht  vol  vuren,  so  geit  er 
dem  richter  czwai  phunt,   und   der  stat  ain  phunt.    Ist  awer 


3()7 


(laz  man  di    clag    ainvoltichlcicli    vuerl    luu  liairnschiiechuiii,', 
iener  inaclit  sich  unscluildii^   mit  czwaiii  vingern. 


III. 

K.  H^euzel  II.  «Judeurecliie  zu  Briinu,  in 
deutsclier  (Sprache* 

Die  Salze  nach  meiner  Ausgabe  der  Otakarischen  Judenrechte 
V.  1254.  März  29.  I.  180.  Die  Handfeste  v.  1268  Aug.  23  für  Brunn 
von  König  Otaiiar  II.  kündigt  sich  selbst  als  ein  ,,  renovatio  legis" 
an  (Bocz  IV.  17.  Senkenberg,  Vision  311)  und  stimmt  bis  auf  ei- 
nige ganz  unwesentliche  Abweichungen  wörtlich  mit  obigen  über- 
ein. Es  darf  aber  nicht  übersehen  werden  ,  dass  zwei  Absätze  am 
Schlüsse  über  das  Pfandnehmen  bei  Tage  und  die  Verpflichtung 
der  Brünner  Juden,  den  vierten  Theil  der  Stadtbefestung  zu  tra- 
gen, sich  nur  in  der  Handschrift  des  XIV.  Jahrh.  findet,  die  Bocz. 
benutzte.  Diese  Sätze  finden  sich  weder  in  dem  hradischter  Co- 
dex, (Senkenberg)  noch  in  nachstehender  üebersetzung.  Der  reich- 
haltigen Aufzählung  der  Judenrechte  bei  Gengier  (Grundriss  d.  RG. 
548.)  tragen  wir  hier  noch  die  ältere  Urkunde  König  Bela  IV.  v. 
Ungarn  vom  Jahr  1251  nach,  (Endlicher  Rer.  hung.  Doc.  Gallen 
1849  491.)  welche  auch  mit  den  mährischen  einer  Quelle  und 
Richtung  entsprungen  sind. 

111.  t)az    ist    der  Juden    recht  czu    Brunne. 

JVIerchent  und  vornement  alle  di  nu  in  disem  alter  le- 
bent,  di  leut,  und  di  hernach  chunflig  werdent,  di  rede  di- 
ser  hantveste,  daz  etwen  der  Juden  vater  icr  poshait  we- 
gangen  und  erczaiget  liabent  an  unserm  herren  Jesu  Christo 
gotes  sun,  dez  lemtigen,  der  hantvest  dez  angeporn  rechtes 
weraubet  sint  und  in  di  sunde  der  vordampnusse  iemer- 
leich  vurvuert  sint  und  wie  si  uns  doch  gleich  sein  an 
der  gestalt  der  menschlichen  natur  und  wier  mit  unserm 
heiUgen  christenleichen  gelauben  von  in  gesondert  sein,  so 
lert  uns  christenleich  guel  daz,  daz  wier  ab  schulten  werfen 
unsir  hertichait  und  schulten  unser  guet  warten  czu  in 
und  schulten  di  menshait  an  in  lieb  haben  und  nicht  irn 
Unglauben.  Czu  der  notturftigen  Juden  pet  czu  merken  hah 
wier  uns  genedichleich  genaiget  und  haben  weschehen  di 
hantvest  diu  weilent  unser  heber  vater  chunich  Ottacker 
von  gots  genaden  Ciiunich  czu  Pehem  und  czu  Polan  gege- 
ben und  geliehen  hat,  und  di  recht,  di  darin  geschrieben 
Stent;  und  waz  di  hantvest  halt  und  sait  daz  vorneu  wier 
an  diser   hantvest   und    wellen    iz    stet    halten    und    westeti- 


368 


j^ens,  ilaz  cwiclilcicli  wcIimI).  Und  di  liaulvosl  nicljt  vcrlig 
luich  wcscIi.iwiMi  noch  nicht  {^'cm.iih^t  an  cliain  sciin  tail, 
sundcr  i/  wa/  in  seiner  (M'slon  lii;urn  und  sein  red  \va/ 
also  : 

112.  In  (hv.  henen  nainen,  Amen.  Wicr  Otlaiv- 
k  0  r  von  i!;otes  i^enaden  (duinicii  czu  Pehem  ond  czn  Vo- 
ian,  lierczoL;  czu  Österreich  und  czu  Steym  und  March^rafc 
czu  Meriiern   allen  in  owen  czu   cwcn. 

113.  (I.)  I)  a  z  erst  recht.  Dez  ersten  iiah  wier 
pcscczet  um  varindez  i*ucl  oder  um  waz  liauptsach  iz  sei, 
di  eins  Juden  person  oder  sein  i»uet  ani^et ,  chain  cliri- 
sten  wider  ein  iuden  chain  geczeugnusse  nicht  vucren  schol, 
den  mit  eim  Juden   und   mit  eim    Christen. 

114.  (2.)  Ist  daz  ein  Christen  ein  Juden  anspricht, 
er  liah  im  sein  phant  verseczt  und  daz  sein  der  Jud  lau- 
G;ent,  und  der  Christen  wil  den  ainvolti^cn  iuden  seins  wer- 
tes nicht  glauben  ;  so  swer  im  der  Jude  auf  eim  solichen 
|)hant  als  der  Christ  giclit  er  hab  ims  vorseczet,  und  sei  le- 
dick  von   dem   Christen, 

115.  (3.)  Ist  daz  ein  Christen  eim  Juden  ein  pliant 
seczl,  und  gicht  er  hab  ims  von  minner  gelt  geseczet  den 
der  Jude  gicht,  so  swer  der  iude  auf  dem  pliant,  und  was 
er  mit  dem  aide  wehabt,    daz  schol  im  der  Christen  geben. 

116.  (4.)  Ist  daz  ein  Jude  an  geczeugen  ein  Christen 
czeicht  er  hab  im  sein  phant  vorwechselt,  und  ener  laugent 
sein ,  auf  daz  tuet  der  Christen  alain  sein  aide  und  wiert 
ledick. 

117.  (5.)  Ein  Jude  mag  allez  daz  nemen  czu  phant 
waz  man  im  czu  trait  wie  daz  genant  ist ,  an  plutiges  ge- 
want  und  naz  gewant  und  gewant  daz  der  chirchen  czu 
gebort,    daz  schol  chain  lüde   nemen  mit  nichte. 

118.  (6.)  Ist  daz  ein  Christen  ein  Juden  anspricht 
um  phant  daz  der  Jude  hab  und  der  Christen  Sprech,  im 
sei  daz  selb  phant  vorstoln  oder  enphuert  oder  eintragen 
deupleich,  der  iude  swer  auf  dem  phant  daz  er  nicht  ge- 
west  hal)e  um  daz  stein  ob  iz  vorstoln  sei  oder  nicht ;  und 
waz  er  darauf  geliehen  hab,  daz  behab ;  so  geit  im  der 
Christen  daz  hauptguet  und  den  gesuech ,  der  darauf  di 
weil  gegangen  ist. 

119.  (7.)  Ist  aber  daz  von  geschieht,  von  einer 
prunst  oder  von  deube  oder  von  gewalt,  ein  Jude  sein  dinck 
mit  eim  phant  also  vorleust,    und  daz   offen  war  wiert,    und 


369 


daz  in  der  Christen  um  daz    phant    anspriclit   daz    der    iude 
also  verleusl;  so  swer  der  iude  aiain  und  sei  ledich. 

120.  (8.)  Ist  daz  die  iuden  under  in  selben  ein 
cbrieg  oder  ein  urleug  machent  oder  ein  gevecht,  da  schol 
sich  der  statrichter  nichtes  nicht  um  an  nemen,  noch  im 
czu  recht  an  cziehen ,  sunder  dem  chunich  oder  dem  her- 
czogen  oder  marchrawen  oder  dem  hauptmanne  oder  dem 
chamerer  dez  reiches  wehalten;  der  ainer  schol  iz  richten, 
und  der  schuldick  czeucht  sich  an  den  chunich  oder  her- 
czogen,   daz  wiert  den  selben  czu  gerichte  wehalten. 

121.  (9.)  Ist  daz  ein  christe  eim  iuden  ein  wunden 
siecht,  waz  wunden  daz  sei,  der  selb  geit  dem  chunich  oder 
herczogee  czwelf  marck  goldes  in  sein  chamer,  und  dem 
wunden  czwelf  marck  Silbers  und  di  chost ,  di  er  vorczert 
in  der  ercznet. 

122.  (10)  Ist  daz  ein  Christen  ein  iuden  tot,  da 
schol  man  über  richten  nach  rechtem  gericht,  und  alles 
sein  guet,  varund  und  unvarent,  gebort  in  des  chunigs  ge- 
walt. 

123.  (11.)  Ist  daz  ein  Christen  ein  iuden  siecht,  doch 
daz  er  nicht  pluet,  der  geh  dem  chunich  vier  marck  gol- 
des, dem  geslagen  vier  marck  Silbers,  und  hat  er  dez  gue- 
tes  nicht ,   so  slach  man  im  di  hant  ab. 

124.  (12.)  Und  wo  ein  iude  czogecht  in  unserm  piet, 
da  schol  im  niemant  hindern  noch  chain  schaden  noch  chain 
lait  nicht  tuen,  noch  an  nichte  weswern ;  und  waz  er  in  un- 
serm gepiet  über  laut  vuert,  iz  sei  chauhuanschaft  oderlai 
dinge  waz  daz  sei,  und  wo  er  an  ein  maut  chem,  so  schol 
man  nicht  mer  von  im  czu  maut  nemen,  den  daz  ein  an- 
der purger  geh,    der  von   der  stat  sei   da  der  Jude  von  ist. 

125.  (13.)  Und  wo  die  iuden  nach  ier  gewanheit 
ein  toten  iuden  vuren  von  ainer  stat  czu  der  andern  oder 
ainer  gegent  in  di  ander  oder  von  aim  lande  in  daz  ander, 
so  welle  wir,  daz  si  di  mauter  an  nichte  peswern  und 
chain  maut  nicht  nemen  von  in  noch  vodern ;  und  ist  awer, 
daz  der  mauter  icht  abreist  oder  czert  den  iuden,  so  schol 
man  über  in  richten    sam  über  ein  rauber  um  reraub. 

126.  (14.)  Ist  daz  indert  ein  Christen  icht  frevel  an 
ierem  vreithof  heget  oder  icht  dar  an  czubricht  mit  vrevel, 
der  schol  in  dez  gerichtcs  gestalt  ersterwen  und  alles  sein 
guet  und  sein  hab  wie  iz  genant  sey,  daz  gebort  alles  in 
dez  chuniges  chamer. 


;J7() 


127.  (<5.)  Isl  (1.1/  ienuml  rrevclcich  .uil  dor  iudeii 
sclml   wnrfo,    der  schol   c/w.ii    piiiiiil    f^tiurii, 

128.  ('^>)  1^1  <l<'^-  ^''"  i*i<l^>'  sriiii  ricIihT  l;i'V('II  ojikm- 
|>ii(V.  (I.iz  (l.i  waiidol  h.dsl,  wicrt  er  dar  an  (Mvimdcii.  so  i^cil 
IM'   dem    richlrr   czwcir  i)luMinin^'. 

121).  ','7.)  Ist  da/  dor  j'iidcMJ  riohtoi-  ein  iiidcii  viir 
ij;criclit  i.,'t'|)(Mil  und  clmml  d(M'  iiid  nicht  c/u  dein  ersicm 
mal,  und  cziiin  andonn  mal  nicht,  so  t;cit  er  als  oCte  d(!rn 
richlcr  io  vier  phenninß ;  und  chiniit  er  czum  drittenmal 
niclit,   so  geit  er  dcMii  richter  XXX VI  ])hcnning. 

130.  (18.)  Ist  da/  (Mii  Jude  den  andern  wunl,  der 
i^eit   dem   richter  czwai  phunl  czu  wandel. 

131.  (^9.)  Wier  haben  gescczt  daz  nimmer  chnin 
Jude  aul"  daz  rodal  schol  swern,  er  wert  dan  vur  uns  ge- 
ladiMi. 

132.  ^20.)  Ist  daz  ein  Jude  vortervvet  wiert  und 
chain  czcugnusse  sein  urcuiit  gestellcn  nmgen  auf  den  der 
in  vurterwet  hat  und  mai;  der  aischung  wo  si  sich  auf  ie- 
mant  versehen,  so  stelle  wier  gegen  dem  da  si  sich  auf 
vorwent  ein  chemphen  vor  di  Juden. 

133.  (21.)  Ist  daz  di  Christen  aim  Juden  mit  ge- 
waltiger liant  icht  tuent,  daz  wellen  wier  daz  di  hent  vor- 
liesen. 

134.  (22.)  Der  Juden  richter  schol  chain  sach  nicht 
richten,  di  di  iuden  under  ein  ander  machen  oder  hawen, 
iz   sei  den  daz   man   chlag  vor  im  und  wiert    vur    geladen. 

135.  (23.)  Ist  daz  ein  Christen  sein  phant  loest  wi- 
der ein  Juden  und  geit  im  den  gesuch  nicht  in  vier  Wo- 
chen,  geit  vurbas  gesuech  auf  enem   gesuech. 

136.  (2  4.)  Wier  wellen  daz  man  chain  gast  icht  in 
chains  Juden  haus  stelle. 

137.  (25.  Ist  daz  ein  Jude  eim  lantherren  oder  eim 
ainvoltigen  herren  sein  guet  leicht  auf  erbe  oder  auf  hant- 
veste  und  ])ewert  er  daz  mit  seim  prief  und  mit  seim  insi- 
gel,  demselben  Juden,  get  im  sein  not,  so  geantwurt  wier 
im  ander  erbe  vur  di  andern  phant  und  di  selben  erbe  ge- 
lub  wier  im  cze  schirmen  vor  aller    gewalt. 

138.  (26.)  Ist  daz  iemant  eim  iuden  deupleich  en- 
wech   vuerl   ein  kint,   daz  welle  wier,   daz   den  verdampne. 

139.  (27.)  Ist  daz  ein  iude  von  eim  Christen  ein 
phant  nimpt  und  daz  im  daz  phant  stet  ein  iars  vrist,  so 
schol   ers  seim  richter  czaisen  und  seb  iz  hin:  bleibet  awer 


371 


(laz  phant  uwer  iar  und  tack  czu  dem  luden  er   geicz   vur- 
baz  niemant  cliain  antwurt  dar   von. 

140.  (28.)  Wier  wellen,  daz  niemant  chain  luden  an 
selm  viertag  tiir  betwingen,   daz  er  im  phant  czu  loesen  geb. 

141.  (29.)  Weicher  Christen  eim  luden  ein  phant  mit 
vrevel  oder  mit  gewalt  aus  selm  haus  treit  oder  icht  ge- 
waltes in  seim  liaus  tuet  an  czubrechen  oder  waz  iz  sei, 
der  scliol  swerlichen  unser  chamer  mit  puez   under  hgen. 

142.  (30.)  Man  schol  auch  mit  chain  luden  czu  ge- 
rlcht  gen,  waz  wider  In  cze  chlagen  sei,  den  in  der  schuel, 
ane  uns,  wier  mugen  si  vur  uns  ruefen. 

143.  (31.)  Wier  vorpieten  daz  vestichleich  under 
dem  gepot  unsers  gaistlichen  vaters  des  pabstes,  daz  vur- 
waz  niemant  czeich  dl  luden,  dl  in  unserm  gepiet  sint,  daz 
sl  Christen  menschen  phiet  nuczen ,  wan  von  dem  gepot 
der  ee  so  schuhen  alle  luden  alles  pluetez  darben  und  sein 
nicht  enpelsen. 

144.  (32.)  Wier  haben  geseczt  und  gepieten,  waz 
ein  lüde  ausleicht,  Iz  sei  golt,  phenning  oder  silber,  daz 
selb  schol  man  im  wider  gewen  und  sein  rechten  gesuech, 
der  da  auf  ist  gegangen  von  der  czeit  daz  mans  loeset. 
Und  daz  alle  diseu  recht,  dl  hl  geschriben  sint,  stet  und 
gancz  ewigleich  beleiben ,  dez  hab  wier  disen  prlef  czu 
eim  geczeugen  mit  unserm  Inslgel  behangen  und  bevestent. 
Und  dez  sint  dl  geczeugen  und  die.  Daz  ist  geschehen  und 
gegeben  pie  Brunne. 


IV. 

JUautreclite. 

I.     Daz  sint  dl  recht    der  m a u t  czu  Brunne   der 

s  t  a  t. 

145.  Merckent  ob  lemant  unsers  mitpurgers  guet  vuert 
auf  selm  guet  den  er  um  Ion  gedinget  hat,  der  schol  ledlck 
sein  von  der  pruckmaut   und  von  der  aller  maut. 

Ist  daz  lemant  chaufleut  oder  arbaiter  unsers  landes 
notturft  vuert  auf  aim  wagen,  waz  iz  sei,  der  gelt  ein 
phennige,  wenne  man  dl  muncze  vorneut:  und  mit  dem  ey- 
sen  schol  maii  im  den  wagen  mercken,   und  den  schol  er  als 

25 


:i7^2 


lange  linMUMi  ,  ;ils  l.ini;  der  Wechsler  siczl.  Und  der  <iii> 
|)henniiick  hal  j^ej^elteii,  i\i'v  sei  ledi(;k  imcz  c/u  (lern  .uiderii 
slafi ,  an  di  vremdeii  cliauneul  di  da  {^ewcn  scliullen  von 
plai  und  von  czin  und  von  cliupiier,  von  hopphen ,  von 
wolle,  von  chremcrei ,  von  lierini^,  von  j;esalczcn  visclicn, 
so  scliol  jeder  wai^en  ein  phenninü;  i^ewen,  als  oft  er  in 
di  stal  Verl  und  von  dem  (?)  ist  daz  seih.  Und  wer  ein  hau- 
sen vuert  er  sei  gesalczen  oder  gruen,  so  i;eil  er  ein  ^mos- 
zen   auf  waz  wagen   er  in  vuerl. 

Wer  dreisech  centen  wachs  vuert,  der  geit  davon  ein 
vierdunck  silhers,  vuert  er  acht  centen,  so  (i^eit)  er  ein  lot, 
vuert  er  funfczehen,  so  geit  er  ein  lialben  vierdunck.  Und  waz 
er  immer  vuert,  den  acliten  centen  (?),  so  geit  er  ie  von  dem 
centen  vier  phenning,  von  eim  halben  czwen  phenning, 
von  V  viertailn  ein  phenning ,  vuert  er  minner  den  ein 
viertail  eins  centen,   da   geit  er  nicht  von. 

146.  Auf  waz  w^^gens  man  vindet  edle  tuecher,  sam 
von  Eiper  oder  von  Gent  oder  von  andern  .steten,  der 
geh  von  einer  summe  oder  säume  ein  halben  vierdunck, 
und  czwelf  tuecher  machen  ein  summe;  vuert  er  minner, 
so  geb  er  ie  von   dem  tuech   vier  phenning. 

Ist  daz  ein  gast  chumt  von  eim  andern  lande  und  wil 
tuech   chaufen,   der  geit  halbe  maut. 

Di  cbanfleut ,  di  da  baisent  hantsneider  oder  chramer 
dicz  landes,  di  geben  ein  phenning  czu  {gleichem  slag  und 
sint  vurbas  ledick. 

Von  den  Polanischen  tuechen ,  di  da  pei  czwain 
marcken  sint,  da  geit  man  ie  von  dem  tuech  czwen  phen- 
ninck,  und  wer  vuert  czw^ai  hundert  heute  auf  w^ez  oder 
waz  wagen  daz  sei  oder  mer  vuert,  der  geit  ein  vierdunck 
Silbers,  vuert  er  ain  hundert,  so  geit  er  ein  halben  vier- 
dunck. Und  vuert  er  ein  funifchig  haut ,  so  geit  er  ein 
lot,  von  funifczehn  hauten  ein  setten ,  und  vuert  er  minner 
den  funifczehen,  so  geit  er  ie  von  der  haut  ein  helbelinch. 
Wer  ein  wagen  mit  salcz  vuert  und  let  daz  salcz  ab ,  der 
geit  ein  phenninck  und  w^er  salcz  chauft  und  lat  daz  auf 
ein  wagen,  der  geit  auch  ein  phenninck.  Wer  der  ist,  der 
salz  oder  wein  oder  getraid  her  vuert,  welcherlay  daz  ge- 
traid  sei,  der  geit  ie  von  dem  wagen  dem  hueter  ein  phen- 
ninck; und  ob  ers  an  dem  selben  tag  als  er  chompt  ablegen 
oder  inlegen  w^elle,  daz  mag  er  wol  tuen,  und  ob  ers  nicht 
wil    vorchauen,    so    geit    er    nicht.       Iz   sei  merkleich  oder 


373 

chunt,    daz    ie    der    wagen    czu    dem  neuen  slag  geit  sechs 
phenning  an  recht. 

II.      Daz   ist   (li  maut  czc  Brunne,   di  auf  daz  haus 
S ))  i  I  b  e  r  c  h  gehört. 

147.  Swelch  wagen  vuert  getraide,  welcherlai  körn 
iz  sei,  ane  mähen  und  ane  malcz,  ist  daz  ers  in  der  stat 
wil  verchaufen ,  so  gibt  der  einczwagen  czwen  phenning 
und  der  deicliselwagen  vier  phenning. 

Ist  daz  aber,  daz  er  vurbaz  wil  vueren,  so  gibt  der 
einzwagen  vier  phenning  und  der  deichselwagen  acht. 

Item ,  und  swer  da  vuert  mähen  oder  maltz ,  der  gibt 
von  dem  einczwagen  sechs  phenninge  und  von  dem  deicli- 
selwagen czwelf  phenning. 

Item,  und  swer  da  vuert  preter  oder  holtz,  daz  mit 
der  parten  ist  gesniten  oder  schusseln  und  swaz  von  holtz 
ist  gemacht,  ist  daz,  daz  er  in  der  stat  wil  verchaufen,  so 
gibt  der  einczwagen  czwen  phenninge,  ist  aber  daz,  daz 
ers  vurbaz  wil  vueren ,  so  gibt  der  einczwagen  vier  phen- 
ninge und  der  deichselwagen  acht:  di  selb  maut  gebt  man 
von  den  chölen  und  von  haven. 

148.  Item,  swer  da  vuert  obs,  daz  da  wiert  in  dem 
paumgarten ,  der  gibt  von  dem  einczwagen  vier  plienning 
und  von  dem  deichselwagen  acht  phenning. 

Item ,  wer  daz  waltobs  da  vuert  oder  welcherlay 
frucht  iz  sei,  daz  gehört  czu  den  phragnerinnen ,  iz  sei 
pharren  oder  czwival  oder  knoblauch  oder  rueben  oder 
swaz  solchs  sei  daz  den  phragnerinnen  czu  gehört,  der  gibt 
von  dem  wagen  czwen  pherniing  und  von  dem  chraut  gibt 
man  nicht. 

Item,  wer  da  vuert  eysen  ödes  stahel  oder  waz  von 
eysen  gemacht  ist,  der  gibt  von  dem  einczwagen  in  der 
stat  czwene  phenning,  ist  daz  er  aber  vurbas  wil  vueren,  so 
gibt  der  einczwagen  vier  phenning  und  der  deichselwagen 
acht. 

Item,  welcherlay  saltz  man  vuert,  so  gibt  der  eincz- 
wagen vier  phenning  und  der  deicliselwagen  acht,  und  swer 
in  der  stat  saltz  chauft,  wil  er  vurbas  vueren,  so  gibt  der 
einczwagen  czwen  phenning  und  der  deichselwagen  vier. 

149.  Item,  wer  da  vuert  honick  auf  welcherlai  wa- 
gen dez  sei ,  der  gibt  von  dem  czuber  vier  phenning  und 
von  schaffe  czwen   phenning  und   von  dem  eimer  ain  phen- 

25^ 


374 


ninck  und  von  (lein  Ii.ivcmj,  der  .ilso  ^roz  ist  «tls  t»in  (miih^f, 
aiii  plienninck :  vuerl  er  iz  aljcr  in  ciin  v.izzc,  so  ^ihl  der 
cinczw.ii^on  sechs  pluMuiin}^   und   clor  dcMcliscIwaj^cMi  czwcll". 

Hein,  ;uif  wekherlay  Nvaii;ei»  man  vuert  aier,  kes,  wil- 
pret  oder  waz  sulclies  sei,  der  i^iht  in  der  slat  von  dem 
wagen  czvven   plienninf?,   wil  er  aber  vurhas,   so    {^iht  er   vier. 

Item,  swer  da  vuerl  plai  oder  czin  oder  chupher  oder 
wein  oder  hoplien  oder  chaufschacz  von  cliramerei  oder 
tuech  oder  gesalczcn  vische,  swi  di  sein,  oder  wiltewercli 
oder  waz  di  cluirsner  angeliort,  oder  wachs  oder  wolle, 
der  gibt  von  dem  einczwagen  sechs  phcnning  und  von  dem 
deichselwagen    czwelf. 

Item,  swcUch  man  im  lande  gesezzen  ist  und  daz 
chauft,  daz  da  vor  gcschriwen  ist  und  daz  vuert,  der  gibt 
von  dem  einczwagen  czwen  phenning  und  von  dem  deis- 
chelwagen  vier. 

Item,  swelch  chaufman  arwait  mit  altem  gewande  als 
mentler  und  chursner  und  leinwater  und  cliramer  und 
w^oller,  der  gibt  von  dem  einczwagen  in  der  stat  czwen 
phenning  und  von  dem  deischelwagen  vier,  wil  er  aber 
vurbaz,  so  gibt  er  von  dem  einczwagen  vier  phenning  und 
von  dem  deischelwagen  acht. 

150.  Item,  swer  da  vuert  lierinc  auf  weleicherlai  wa- 
gen daz  5ei,  der  gibt  von  der  maizsen    czwen  phenning. 

Item ,  swelicherlay  wagen  vuert  pachen ,  der  gibt  von 
dem  pachen  ain  phenning. 

Item,  swer  da  treibet  oder  viurt  viech,  als  rinder  und 
als  swein,  tot  oder  lemptige ,  der  gibt  von  dem  haupt  ein 
phenning. 

Item,  swer  treibet  schaf,  oder  gaisse,  der  gibt  von 
dem  haupt  ein  phenning  und  von  einem  phert  ane  satel 
czwene  phenning. 

151.  Item ,  swer  vuert  kalpfleichs  oder  lampfleichs, 
der  gibt  von  dem  einczwagen  czwene  phenning  und  von 
dem   deischelwagen  vier. 

Item,  swer  da  vuert  mulstain  oder  sleifstain,  der  gibt 
in  der  stat  von  dem  stain  czwen  phenninge ;  wil  er  aber 
vurbas,  so  gibt  er  von  dem  stain  vier. 

Item,  swer  da  vuert  prot,  der  gibt  von  dem  einczwa- 
gen in  der  stat  czwene  phenning;  wil  er  aber  vurbaz,  so 
gibt  der  einczwagen  vier  phenninge  und  der  deischelwa- 
gen  acht. 


375 


Item ,  swer  da  vuerl  unslit  oder  smer,  auf  weliclierlay 
wagen  daz  sei ,  der  gibt  von  dem  centner  czwen  plienning. 

Item,  swer  da  vuert  pech,  der  gibt  von  dem  einczwa- 
gen  in  der  stat  czwene  phenning  und  von  dem  deischel- 
wagen  acht. 

152.  Item,  swer  da  vuert  wait,  der  gibt  von  dem 
einczwagen  czwen  phenning  und  von  dem  deischelwagen 
vier. 

Item,  swer  sich  czeucht  in  di  stat  oder  in  der  stat 
gericht,   der  gibt  czwen  phenning. 

Item,  swer  sich  czeucht  aus  der  stat  oder  aus  der 
stat  gericht,  er  czeuch  sich  dan  auf  daz  pistuem,  der  gibt 
XIIII  phenning. 

Item,  ob  ein  man  oder  ein  weip  icht  caufschatz  tragen 
auf  ierem  rukk  oder  vueren  auf  einem  rosse  oder  cziehent 
auf  einem  karren,   di  gewent  nicht. 

Item,    und   di  geritten  und  di  geunden  gewen  nicht. 

Item,  ob  chain  prelat,  er  sei  geistleich  oder  wertleich, 
oder  pharrer  oder  lantherren  icht  iers  guetes  in  di  stat 
sendent  czu  verchaufen  oder  ainem  purger  damitte  wellen 
gelten,  di  gebent  nicht. 


V. 
Freibriefe  der  l^tadt. 

Hernall  stent  hantvest,  di  chunick  Ottacker, 
chunich  Wenczlab  und  chunich  Johannes  ha- 
went  gegeben. 

I.    H.  Otakar  II.  Handfeste  über  die  stRdtiscIie 
Oericlits barkeit    (Knaini  1390.  illai  39.) 

(Abdruck  der  lateinischen   Original -Urkunde  b.  Bocz  IV.   175.) 

Und  czu  dem  ersten  von  chunich  Ottacker, 
daz  daz  gericht  cze  Brunne  hab  über  vremdeu 
leut  cze  richten  also,  daz  di  wandet  an  dersel- 
ben leut  lierren   vallent. 

Wier  Ottacker  chunich  von  gotes  genaden  czu  Pehem, 
hertzog     czu     Osterreich ,      czu     Steyern ,      czu     Kerenten, 


'M(^ 


inarcliravu  ein  Merhcrii .  und  liciro  c/u  (iliraiii  und  .lut  dfi- 
Murch  und  czu  l'orlii;iu  ,  wunsduMi  li.iil  .dhiii  IimiIcii  ewit,'- 
loichcn. 

153.  In  den  landen,  di  unser  lierscliafl  underliuiick 
sint ,  lje!j;er  wier  vrid  und  genincli  sein.  Vernierck  wicr 
Nvol,  dnz  der  seih  IVid  und  der  }<emacli  da  von  groslcicli 
wiert  gestört,  daz  di  rieliler  der  stet  nicht  cze  riclitcn  ha- 
hent  noch  geturren  di  unezuciit  und  (posheil)  gereclit  rich- 
ten in  den  steten  und  pei  den  steten  nohent  sint  gesessen 
und  siczent.  Und  daz  tuent  si  dar  auf,  daz  si  sicli  leicht 
trösten  ier  herschatt,  da  si  under  siezen,  durcli  der  willen 
man  ier  schont.  Und  daz  wellen  wier  vurbaz  undernemen, 
daz  diselben  chain  unczucht  oder  ier  poshait  vurbaz  in  den 
steten  nicht  vur  turren  treiben,  durch  unser  purger  pet  czu 
Brunne;  wann  si  daz  uns  ofte  geclait  haben.  Dar  um  welle 
wier,  daz  iz  icht  mer  vur  uns  chome:  wan  wo  man  waiz, 
daz  man  um  di  poshait  nicht  i)uez  seczt  und  riclit,  da  treiwet 
man   unczuclit  und  poshait  ane  sorgen.    Dar  um  welle  wier: 

154.  Daz  vurbaz  der  richter  cze  Brunne  und  di 
schephen  über  diselben  leut  richten,  di  pei  in  wonunt  sein 
um  di  stat  und  in  der  stat,  under  waz  lierschaft  si  siczent 
oder  wez  diener  oder  holden  si  sein:  so  schol  der  richter 
und  di  schephen  über  si  Hebten,  wen  si  unczucbt  oder 
vrevels  wegen  in  der  stat,  als  gewonleich  ist  und  recht,  und 
in  waz  puez  oder  wandel  si  gevallen,  daz  schol  doch  ier 
herschaft,  da  si  under  siezen,  werden  und  gevallen,  recht 
gleicher  weis  sam  si  ier  herschaft  selb  biet  gericht  und 
geurtailt.  Und  cliainerlay  mensch  sei  und  sunderleich  die 
den  di  leut  undertenick  sint  und  under  ierem  gepiet  wo- 
nunt und  siczent,  iz  sein  gaistleich  oder  wertleich,  pfafTen 
oder  lain,  daz  si  daz  gepot  und  unsern  willen  und  unser 
lehenschaft  an  chaim  tail  czubrechen  und  mailigen;  oder 
welcher  di  turstichait  biet,  daz  er  wider  unser  pot  an 
cliainerlay  sach  tuet,  der  scbol  daz  wizzen,  daz  unser  aller 
sweristeu  veintschaft  dar  um  haben  und  leiden  muezzen. 
Und  disem  unserm  gepot  und  gesetz  und  disem  leben  geh 
wier  unser  vesteu  westetikait  czu  einer  ewigen  geczeuch- 
nusse  und  disen  prief  mit  unserm  vuerstleicben  insigel 
westetig  und  bevestent.  —  Paz  ist  geschehen  czu  Znoym 
«la  von  cbristes  gepurt  sint  gewest  tausent  iar  czwai  hun- 
dert iar  und  LXXVI  iar,  under  meisler  Hainreichs  hetulen 
unsers  oberisten  schreiwers  und  pharrers  czu  Gors  in  dem 
nacbman  der  Junius  ist  genant. 


377 


II.    HL*    li¥eiizel  II.    Handfeste    über  den  Jahr- 
markt (Prag  1^91.  Jiil.  13.) 

(Abdruck    der  lateinischen   Originalurkunde    des   Stadtarchivs    bei 

Bocz  IV.   377.) 

C h  II iii c  h  W e n  c  z  1  a  b  s  h a  n  t  v  e s t  von  dem  i a  r m a r k t. 
Wier  Wenczlab  von  gotes  gnaden  chunich  cu  Pehern, 
herczog  czu  Cracau  und  czu  Sandomir,  und  marchgraue  czu 
Merhern  haben  angesehen,  daz  igleich  her,  der  vurweser 
ist  dez  volches,  di  czu  seinem  gepot  stent,  schol  weisleich 
wetrachlen  und  besargen  allez  daz ,  daz  seinen  undertanen 
czu  gemeinem  und  auch  czu  aigem  nucz  chomen  mag. 
Und  dar  um  tue  wier  chunt  allen  den  di  nu  sint  oder  er- 
nach   clmnftig   werden  : 

155.  Daz  wier  durch  gemaines  nuczes  unsers  landez 
czu  Merliern  und  besunderlich  durch  dez  pesten  unser 
stat  (?)  der  alle  iar  an  sand  Gallen  tag  schol  an  gen 
und  schol  weren  vierczehen  tag  nach  einander  an  under- 
lazze.  Und  daz  gest  von  vremden  landen  und  chaufleut, 
welcherlai  chaufmanschaft  si  pringen,  dez  der  willicher  und 
dez  der  emczichleicher  den  selben  iarmarckt  besuechen  geb 
wier  in  vreiung  und  sagen  si  vrei  von  der  maut  czu 
Brunne  und  von  aller  andern  maut  acht  tag  von  sand 
Gallen  tag  und  vierczen  darnach.  Und  niemant  türr  der  stat 
czu  Brunne  und  den  chaufleuten ,  di  den  jarmarcht  besue- 
chen di  vorgenannte  gnad  und  di  vreiung  czuprechen : 
wan  wer  daz  tet,  der  muest  unser  hulde  enperen  und  dan 
noch  wolt  wier  iz  hincz  seinem  guet  swerleich  pessern. 
Und  czu  ainer  ewigen  czeuchnuss  nnd  czu  ainer  besteti- 
chait  geb  wier  der  stat  czu  Brunne  diseu  hantveste,  ver- 
sigelt mit  unserm  insigel.  Di  ist  gegeben  czu  Prag  under 
meister  Johannes  hant,  dez  probst  czu  Satz,  unsers  obristen 
Schreibers  in  dem  marchgraftuem  czu  Merhern ,  da  von 
christes  gepuert  waren  vergangen  tausentjar,  czwaihundert 
iar,  darnach  in  dem  ain  und  neuenczigisten  iar  an  sand 
Margreten  tag. 

III.  14.  ^¥enzel  II.  Handfeste  über  die^¥alilder 
Schöffen.  I^tadtstenern,  StadtgerichtsbarKeit, 
Verfolgung  der  Räuber  (Brunn  1^92.  Hlärz  13.) 

(Abdruck    der   lalein.  Originalurkunde    des  Stadtarchivs    bei  Bocz 

IV.  385.) 

Ein    ander   hantveste    chunich  W e n  c  z l  a  b s ,    da 


MH 


(lo/   ersten   iit    stet,    d  ;i  z    d  i    puri^er     selv  im  der    in 
scheplicn   erkiesen  alle  j;ir. 

>\'ier  Wenczlab  von  }i;otes  gnaden  cluinicli  ezii  Pehcni 
lind  herlzoi;  czu  (Ihracau  und  czii  Sandoiiiir  und  niarchrave 
czn  Merhern,  hahen  daz  anjj;eschen  und  vleisichleich  be- 
trachtet, daz  clmnichleicheu  wierdiclikeit  da  von  geprci- 
tet  und  iienieret,  daz  si  ieren  i^ctreiien  inanigerlai  vreiunj^ 
gcwcn  und  besunder  gnad  tuen ,  und  dar  um  wissen  schul- 
len  paide  di  nu  leben  und  di  hernach  cliunftig  werden, 
daz  wier  unsern  lieben  puri^ern  czu  Brunne  (Kirch 
ierer  ji;epet  willen   di  ^nad  haben  i,'egc])cn  und  verlihen  : 

156.  Daz  si  vollen  gewalt  haben  alle  iar  under  in 
selben  schei)hen  und  rat  leut  setzen,  di  dez  an  treu- 
wen  und  an  eren  werleich  sein  und  di  geniainleich  den 
purgcrn  allen  dazczue  fuegen  und  gevallen.  Und  di  selb 
Satzung  schol  geschehen  alle  jar  acht  tag  nach  dem  oster- 
tag  und  vor  dem  iar  schol  man  derselben  chain  absetzen, 
er  verwarcht  iz  den  mit  seinen  schulden ;  und  doch  also 
beschaidenleich,  daz  di  purger  alle  iar  di  neuen  schephen, 
dl  si  setzen,  vur  uns  stellen,  ob  wier  in  dem  lande  czu 
Merhern  sein,  oder  vur  unsern  obristen  schraiber:  sei  wier 
aber  aus  dem  lande,  so  schol  man  di  selben  neuen  sche- 
phen, sam  leut,  di  an  treuen  und  an  vornunftichait  dez 
schephenampt  wierdich  sint,  vur  unsern  chamerer  stellen 
der  czu  der  czeit  unser  gewalt  hat. 

157.  Daz  man  di  purger  nicht  schol  laden  in 
lantge rieht.  Wier  verleicben  auch  den  selben  purgern 
czu  Brunne,  daz  man  si  von  iers  erwes  wegen  um  chai- 
nerlai  sache  in  daz  lantgericht  aus  der  stat,  von  den  di 
dez  lantgerichtes  amptleut  sint,  schol  laden ;  doch  nem  wier 
czwu  sach  aus:  ist  daz,  daz  sich  ein  purger  mit  unrecht 
undcrwindet  eins  andern  mannes  erbe,  oder  daz  er  czu- 
prichet  vreuelleich  gemerckt,  di  czwischen  erb  gemachet 
sint,  um  di  czwai  sache  mag  man  si  wol  in  daz  lantgericht 
laden. 

158  Daz  dy  purger  nicht  pern  schullcn  ge- 
ben. Und  sint  dem  malen,  daz  di  purger  czu  diser  czeit 
<;zu  unser  chronung  in  der  stat  von  ierem  guet  besunder- 
laich  und  ausserthalb  der  stat  von  ierem  guet  gemainen 
pern ,  der  auf  daz  gantz  lant  waz  geslagen ,  uns  habent  ge- 
geben, so  welle  wier  vurbaz,  wan  czu  ainer  czeit  auf  di 
stat  lüsung  und  auf  daz  lant  pern  wiert  gesetzet,  daz  uns 
nuer  losung  gewen,  da  welle  wier  uns  an  lazzen  genügen. 


379 

159.  Daz  dipurger  di  edlen  mugen  laden 
um  gelt  daz  sich  czeucht  über  czehen  marck. 
Di  purger  mugen  auch  die  edeln  von  Merhern  di  in  schul- 
dick über  czehen  marck  Silbers  vierstund  in  dem  jar  czu 
dem  chottempern,  wan  si  sich  sament  in  der  stat  czu  ei- 
nem lantgerichtgesprech  um  diselb  schuld  vurladen,  und 
unser  amtleut,  di  dez  lantrichtes  vorweser  sint  schuhen  in 
recht  tuen;  tuen  si  dez  nicht,  so  schol  in  unser  chamer  an 
unser    stat    von  denselben    edeln  um  ier  schuld  recht  tuen. 

160.  Daz  der  edeln  hauser  in  der  stat  seh ul- 
len  losung  leiden.  Der  edeln  hauser  in  der  stat  schul- 
len  losung  leiden  wan  di  purger  losung  gebent,  an  besun- 
der  di  hauser,  di  di  edeln  von  vodern  vrei  habent  oder 
di  hauser    di  di  edelleut  habent  und  czu  chirchen   gewent 

161.  Dar  uwer  so  secz  wier  auch  und  wellen,  daz 
vuerwaz  in  der  stat  czu  Brunne  nicht  ainung  schuhen  sein, 
den  sunder  alle  marckttag  mugen  aheu  chaufleute,  von 
welher  stat  si  sein  mit  ierem  chaufschatz  vreileich  czu  der 
stat  cziehen ,  awer  an  andern  tagen  mugen  di  leut  di  pei 
der  stat  gesessen  sint  irn  chaufschatz  in  der  stat  verchauffen. 

162.  Daz  di  purger  mugen  rauber  in  der  stat 
gevahen.  Wier  derlauben  auch  unsern  purgern  durch 
irs  gemachs  willn,  daz  si  rauber,  di  in  unsern  landen 
nicht  herschaft  habent,  und  erb  und  aigen  nicht  besiczent 
und  ier  mistat    offenbar  ist,    daz  si  in  der  (stat)   di  vreileich 

aufhalten  und  vahen ,   daz    in  recht  czu  in  geschehe. 

Und  czu  einer  czeuchnusse  und  ewiger  bestetigung  aller 
der  geschriben  sach  hab  wier  disen  prief  haissen  schrei- 
ben und  mit  unserm  insigel  versigeln.  Der  gegeben  ist 
czu  Brunne  under  meister  Johannis  hant  dez  probst  von 
Satz,  nach  Ghristes  gepurt  über  tausent  iar  und  czwaihun- 
dert  iar,  darnach  in  dem  czwai  und  neunczigisten  iar.  Ter- 
cio  idus  Marcii,   indictionis  quinto. 

IV.    R.  ll¥enzel  Handfeste  über  die  BrucKmaut 
(Brunn  1993.  März  it.) 

fAbdruck   der  latein.   Original -Urkunde  des    Stadtarchivs   bei  Bocz 

IV.  396.) 

Von  der  pruckmaut. 

Wier  Wenczlab    von  gotes  gnaden  cbunich  czu  Pehem, 

herczog    czu    Chracau    und     czu    Sandomir    und    marchgrave 

czu  Merhern,   haben  daz  angesehen,    daz    unser  undertanen 

getrauleicher    und    stetigleicher    czu    unserm    pot    stent,     so 


'AHil 


\\i(M  s(Mi  iiniiKM'  iiiilli('lil('i(-li(M'  l)C^<jl)eit;  und  (i.iruiii  Inr 
\vi(M'  oliiinl  mit  disiMii  pricf  (I«mi  leiiipli^MMi  iiiwi  dr.w  cluinf- 
ligcn : 

IGiJ.  Daz  wiiM'  iluicli  <lcr  t^olrtuKMi  diiMist  imsor  \nn'- 
i;er  czu  Brunne,  di  uns  si  oft  und  dick  willichlciclien  ha- 
ben er('zaifj;et  und  noch  vurhncz  erczaif^cn  schuhen,  und 
haben  in  f;cü;eben  und  verhhcn  di  uiaul  |)ei  der  slat  czu 
ürunne,  di  da  haisset  di  |)r  u  c  k  ni  a  u  t,  also  wescliai- 
denleich,  daz  si  und  ier  erwcn  und  alle  ier  nachchundin^ 
von  derselben  luautpruck  wcu,,  graben,  maure  und  ander 
sach,  der  der  slat  czu  Brunne  not  wiert  evveichlichen  schul- 
len  pessern.  —  —  Und  der  sach  czu  einer  czeuchnusse 
liab  wier  disen  prief  haissen  schreiben  und  mit  unserm  in- 
sigel  vorsigeln  ;  der  gegeben  ist  cze  Brunne  under  mai- 
ster  Johannis  haut,  dez  probest  von  Satz  unsers  obri- 
steii  Schreibers  czu  Merhern ,  nach  Cbristes  gepurt  über 
tausent  iar  und  czwai  hundert  iar,  darnacfi  in  dem  drei- 
und  neunczigisten  iar,   quarto  kalendas  Marci,  indictione  sexta. 

V.  14.  «Toliaiiii'!^  Handfeste  über  Gericlit§»bar- 
Reit,  AusscliaiiR  «1er  l^eine,  ]fletzeiiina<«<^,  über 
die  Holden'  de«i  Bi!!icliof§i  von  Olmütz ,  über  den 
Einzug  freni«ler  Untertlianen  in  die  l§tadt.  (O. 
Ziiaini  1395.  Apr.  5.) 
(Die  Original -Urkunde  im  Stadtarchiv  erhalten.) 

Daz  sint  chunich  Johans    recht. 

Wier  Johans  von  gotes  gnaden  chunich  czu  Pehem 
und  czu  Polan ,  marchgrave  czu  Merhern  und  grave  czu 
Lulzelburch,  wellen  daz  offenbar  und  chunt  werde  allen  den 
di  nu  gegenwartick  lebent  und  noch  hernach  chunftig  wer- 
dent,  daz  wier  di  manickvaltigen  dienst,  di  unsern  chu- 
nichleichen  eren  behegleich  sint  gewest  und  noch  sint,  di 
uns  unser  getreuen  purger  cze  Brunne  habent  getan  und 
uns  oft  behegleich  hilfe  habent  getan  und  waz  si  unsern 
chunigleichen  eren  dienst  und  hilfe  enpoten  haben ,  daz 
hab  wier  genedichleichen  mit  unsern  ratleuten  bedacht,  und 
alle  ier  hantvest  di  si  haben  von  unsern  vorvodern  den 
edeln  und  den  gewaltigen  chunigen  czu  Pehem  weiln  ha- 
bent mit  iren  rechten  geschriwen  und  vorsigelt  und  beste- 
tig bevestent,  den  got  genedich  sei,  und  diselben  recht  und 
di  vreihait,  di  si  den  erbern  purgern  weilent  und  der  stat 
czu  Brunne  von  lern  chunichleichen  gnaden  gegewen  und 
vorlihen  habent,  di  power  wier  und  bestetigen  di:   darüber 


381 


vonieu  wier  in  und  mereii  in  von  unsern  chunichleichen 
gnaden  ettleich  recht  vollichleich,  di  unser  stat  czu  Brunne 
und  den  di  darinne  wonunt  sint  und  di  hernach  drin  cho- 
ment  guet  und  nucz  und  erwer  sint  und    lobhch : 

164.  Und  daz  erste.  Und  dez  ersten  setz  wier 
und  gepieten,  wen  daz  ist,  daz  neu  lantwein  werden,  daz 
man  von  der  czeit  vurbaz  chain  oster  wein  schenken  schol 
uncz  auf  di  ostern,  er  sei  wie  er  genant  sei,  und  vorpieten 
daz,  daz  chain  purger  chain  sin  darauf  vinde,  daz  er  daz 
türre  czubrechen  daz  wier  setzen  und  haben  gesetzt,  daz 
vuer  di  czeit  als  di  lantwein  czeitich  werden  czu  trin- 
ken, so  schol  chainer  chain  osterwein  nicht  schenken.  Und 
daz  iemant  inner  der  czeit  in  der  stat  osterwein  schenket 
und  unser  pot  uberget  und  pricht  vrevellich,  der  schol  den 
wein  vor  aus  vorliesen  und  schol  fünf  marck  grosser  phen- 
ning  geben  vollichleich  und  gar,  der  schol  man  in  nicht 
lazsen  und  chain  gnad  daran  nicht  tuen,  und  diselben  fünf 
marck  schol  man  legen  der  stat  nucz ,  iz  geschech  den 
daz  wier  oder  unser  nachchomen  von  redleichen  Sachen 
wider  prechen  und  in  pesser  recht  fürten  und  vercherten ; 
diweil  aber  daz  nicht  geschieh,  so  welle  wier,  daz  daz  ve- 
stichleich  und   unczubrochen   bleib. 

165.  Und  waz  untreu  an  den  gechauften  metzen  ge- 
west  ist  und  von  gewonhait  ist  gewest  unczher,  di  schol 
vurbaz  abgen  und  schol  getott  sein  gentzleich  und  gar. 
Wier  wellen  daz  der  richter  und  di  gesworn,  di  nu  sint 
und  auch  vurbaz  werdent,  daz  man  di  metzen  vurbaz 
mach,  daz  mans  streich  mit  treuen,  als  lieb  in  ier  selbs  se- 
lichait  sei  und  als  si  ieren  ait  behalden  wellen  ungemailgt 
und  als  heb  in  auch  unser  hulde  sei,  daz  vuerbaz  chein 
untreu  damit  begangen  wiert. 

166.  Wier  haben  auch  bedacht  die  hinderunge  und 
deu  gebrechen  deu  unser  purger  czu  Brunne  unczher  ge- 
habt haben  um  daz  wen  in  iemant  schuldick  ist  gewest  auf 
dez  pischolf  guet  von  Olomuncz,  iz  sein  edel  oder  unedel, 
wi  si  genant  sein  di  unsern  purgern  icht  gelten  schuhen 
czu  Brunne  oder  wem  iz  sei  pei  der  stat,  daz  schol  man 
von  in  bechomen  und  schols  von  in  gewinnen  recht  als  ab 
andern  unsers  rechtes  holden,  si  sein  undcr  wertlicher 
herschaft  oder  gaistlicher  herschaft.  Als  si  haben  gewall, 
von  den  ier  gelt  czu  gewinnen  mit  phenden  und  mit  auf- 
halten, also  schol  mans  gewinnen  von  des  pischolfs  holden, 
wo  si  gesessen  sein  auf  dem  pistuem  oder  under  dem  pis- 


\]H2 


(lu'm,  iiiil  phiMidcii  mitl  mit  aiilliallcn  an  allen  vurczii^;  und 
an  alle  enlrodinij^;  also  s(;hullen  si  icr  gelt  f^ewinnen  auch 
andoin  Icutcn  otlcr  um  waz  sach  iz  sei,  so  schol  nians 
(•zu  in  vodorn  in  der  stat  wi  si  ßcnanl  sein  oder  um  waz 
schuld  iz  sei.  Und  daz  schullcn  si  haben  vurbas  czu  einem 
\  ollen  recht  ewichleich   di   nu  Icwent  und  hernach   choment. 

1()7.  Wier  wellen  auch  und  ii;e|)ielen  ,  daz ,  wen  daz 
sei  oder  Nven  daz  s^eschech  ,  daz  sich  iemant  in  di  slat  czu 
Hruniur  haben  und  czihen  wel,  iz  sei  ob  dem  pistum  von 
Olomülz  oder  under  dem  pislum  oder  ab  der  hcrren 
ij;uel,  wi  si  iicnant  sein,  lantherren,  ricliter,  viadicken,  ept, 
abtessin  ,  munich  und  nonnen,  wertlcich  oder  gaistleich,  iz 
sei  von  dem  chunichreich  oder  von  dem  marchraventum, 
wen  sich  iemant  czihen  wil  in  unser  stat  czu  Brunne  ab 
ierm  i^uet,  iz  sei  aus  steten  oder  aus  merchten,  aus  dorfern, 
den  schol  chain  sein  herschaft  nicht  hindern  an  seim  leib 
noch  an  seim  guet,  er  scliol  in  mit  allem  sein  guet  vreilcich 
lazzen  varen  an  alle  hinderung,  daz  man  in  chain  lait  tue 
noch  gewalt  an  ierm  leib  und  an  ierm  guet. 

168.  Wier  haben  gedach,  wo  ein  semleicher  man  czu 
uiisern  purgern  cliom,  der  czu  Brunne  auch  mit  den  pur- 
gern  welle  sein,  iz  wer  pei  den  gegenwurtigen  purgern  oder 
pei  den  di  liernach  chomen  werden,  so  schullen  si  czeuch- 
nusse  von  in  nemen  seins  richters  und  der  schephen,  do 
her  selb  mit  gewont  hat.  Ob  di  selben  schephen  nicht  alle 
da  mugen  sein ,  so  sei  doch  daz  peste  tail  da,  und  ob  daz 
leicht  nicht  offenbar  mag  gesein  oder  geschehen  vor  der 
herschaft  verebten,  so  gescheth  iz  haimleich:  und  ob  di 
herschaft  dem  richter  und  den  schephen  daz  verpeut,  daz 
si  iz  vor  vorchten  nicht  torften  tuen,  so  pewer  iz  mit  aim 
andern  richter  und  schephen,  di  etteswo  dapei  gesessen  sein 
nohen  und  di  seiner  herschaft  undertenick  sein :  so  welle 
wier,  daz  im  unser  purger  czu  Brunne  urlaup  nemen  und 
welch  oder  welcher  iz  under  den  purgern  sei  der  nem  im 
urlaup,  oder  nem  im  urlaup  mit  seim  poten  oder  senden- 
prief  darüber  und  Urlauben  in.  Ob  dan  der  herr  durch 
seiner  potschaft  willen  hindern  wolt  oder  in  hinderecht  an 
allem  seim  guet,  so  scliulle  wier  oder  unser  erwen  oder 
ander  unser  nachchomen  dez  reiches  czu  Pehem  und  czu 
Merhern,  di  dan  sint  oder  di  weil  werdent  oder  di  an  unser 
stat  den  gewalt  und  di  herschaft  habent  und  an  unser  stat 
besiczent,  aim  solchen  manne  helfen  von  seiner  herschaft, 
wan  im  also  urlaup  ist  genumen  und   also   geurlaupt  wiert, 


383 


und  schollen  belaiten  mit  allem  seim  giiel  an  allen  seinen 
schaden  in  unser  stat  czu  Brunne  vridleich  und  geruet  an 
alle  sorgen.  Und  ist,  daz  iemant  so  vrevelleich  unser  pot 
czebricht ,  so  welle  wier  und  gepieten  dem  hauptmanne 
oder  dem  lantrichter  di  nu  sint  oder  hernach  choment,  daz 
si  nach  der  purger  gehaissen  und  nach  ierm  rat  ein  solchen 
menschen,  dem  also  ist  urlaup  genumen,  daz  derselbe  men- 
sche vridleich  und  mit  gemach  mit  aller  seiner  hab  und 
mit  seim  guet  chom  czu  im  in  di  stat  cze  Brunne  mit  ierm 
schirm  und  mit  ier  hilfe  an  unser  stat.  Und  daz  daz  also 
gantz  und  stet  beleihe,  dez  hab  wier  in  disen  prief  czu 
aim  czeuchen  behangen  mit  unserm  grossen  insigel.  Daz 
ist  geschehen  und  der  prief  gegeben  da  von  Gristes  gepuert 
worden  MCGGXXV  iar,  in  dem  April. 

VI.  14.  «lohaBiii^s  Handfeste  beiitätigt  den  Frei- 
brief R.  Riidoir^  (Chriidim  t309.  Febr.  ^)  über 
die  Hautfreiheit  der  B.  Bürger  (D.  Brunn  1319. 

Ans-   ^3') 

(Die  Original  -  Urkunde  im  Brünner  Stadtarchiv  erhalten.) 

Daz  di  purger  von  Brunne  sc  hüllen  maut- 
vrei  sein. 

Wier  Johanes  von  gotes  gnaden  chunich  czu  Pehem 
und  czu  Polan  und  ein  gemeiner  vorweser  dez  haiügen 
chaisertum  hie  dishalb  der  perg  und  grave  czu  Lutzelburch, 
tuen  chunt  allen  den  di  disen  prief  sehent,  daz  unser  ge- 
treun  lieben  purger  von  Brunne  czu  uns  sint  chomen  und 
habent  uns  geczeuget  prief  di  in  unser  vorvordern  chunich 
Ruedolf  von  Pehem,  den  got  gnad,  hat  gegeben,  und  habent 
uns  gepeten,  daz  wier  diselben  prief  geruechen  czu  beste- 
tigen und  diselben  prief  stunden  also : 

169.  Wir  Ruedolf  von  gotes  gnaden  chunich  czu  Pe- 
hem und  czu  Polan  tuen  chunt  allen  den  di  disen  prief 
sehent,  daz  wier  uns  gunstichleichen  haben  genaiget  czu 
unsern  purgern  czu  Brunne  und  haben  seu  vrei  gesait  und 
ledich  gemacht  von  aller  maut,  di  si  von  ierm  chaufschatz 
geben  scholden,  czu  Pehem  und  czu  Merhern  und  darum 
gepiet  wier  vestichleichen  allen  mautern  und  allen  den  di 
der  maut  vorweser  sint  czu  disen  czeiten  oder  hernach  in 
Pehem  und  in  Merhern,  daz  si  von  chainem  chaufschatz 
derselben  purger  czu  Brunne  maut  aischen  oder  vodern ; 
und  dez  czu  einer  bestetigung  hab  wier  disen  prief  haisen 
machen  und  mit  unserm  haimleichen  insigel  vorsigeln.     Daz 


;i84 


isl  f^cscIiCluMi  c/ii  (Innlcm,  da  man  czoll  von  (ihristes  ;j;t»- 
piicrl  iM(l(!(!  iar  darnacli  in  driu  sihcnUMi  iar  in  di'in  liar- 
nun;;;,   und   in   dcui   nslcn   iar    mtsors   cliunichroichs. 

Und  NviiM'  Joiianos  hal)on  uns  auch  p;cn(Mt;ol  czu  dtMu 
fiepet  unser  purf^or,  daz  si  sich  deslor  berailer  derpietcn 
(•zu  unscrin  (Mcnsl  und  liahcn  hcslcli^  di  vori^oschriwcn 
priiM.  l  nd  i\oz  czu  (Mucr  weslolii^un}^  hah  wier  diz  pricf 
haisscn  schribiMi  und  mit  unserm  insigcl  vcrsi^ein ;  und  di 
sini  i2;oi*ehen  czu  Brunne  nach  (Iristez  i^epurl  über  tausent 
und  dreuhunderl  iar  darnach  in  dem  czwelllen  iar  in  (hMU 
andern  iar  unsers    rcichs. 

VIT.      M.  .foliaiiiiV    lfaii«ire«^to,     Befreiung     «ler 

Bürger     von     «ler     l<an(le«!t«*teiier,     I4.önig«^teiier 

(Berna)  für  mtadtgüter  und  über  die   ^itadt-Ge- 

riclitfi^barkeit  (B.  Prag  t3iO.  Bec.  !33.) 

(Die  Originalurkunde   im  Brünner  Stadtarchiv.) 

Daz  d  i  p  u  r  g  e  r  nicht  s  c  li  u  1 1  e  n  p  e  r  ii  geben  von 
i  e  r  m  erbe. 

Wier  Joliannes  von  gotes  gnaden  czu  Pehem  und  czu 
Polan  chunich ,  czu  Lulzelburch  grave  und  der  March  czu 
Wyndischen  herre,  tuen  chunt  ewichleich  allen  den,  di  wo 
leben t  und  hernach  chunftig  werden ,  daz  wier  an  haben 
gesehen  di  recht  und  di  vreihait  unser  getreuen  lieben  pur- 
ger  czu  Brunne,  di  si  von  alter  und  von  langer  czeit  uncz 
ber  habent  gehabt,  und  habent  seu  gnedichleich  bedacht 
mit  den  gnaden  und  mit  den  vreihaiten  di  hernach  geschri- 
ben  sint,  und  daz  wier  getan  mit  gueter  betrachtung  und 
mit  vollem  rat  unser  lantherrn,    di  czu  unserm  rat  gehörnt. 

170.  Und  czu  dem  ersten  mal  sag  wier  seu  vrei  von 
allem  i)ern  und  von  aller  cliu  n  i  gss  teur ,  man  nem  seu 
gemainleich  in  dem  lant  oder  besunderleich  also,  daz  si  un- 
ser getreue  lieben  purger  czu  Brunne  von  allen  ierm 
guet,  daz  czu  der  czeit  liaben  von  erbleich,  sam  aigens 
recht  ist,  besiezen  oder  daz  si  chunftigleich  in  demselben 
recht  haben  und  besiezen  werden,  iz  sein  dorfer,  mairhof, 
eckher  oder  welcherlai  erb  iz  sei,  noch  uns,  noch  unsern 
erben ,  noch  allen  unsern  nachchumhngen,  di  czuchunftiger 
czeit  chunich  czu  Pehem  werden,  chainen  pern,  noch  chain 
chunigssteuer  noch  gemainleich  noch  besunderleich  ewich- 
leich nimmer  gegeben  schuUen;  wan  davon  nem  wier  seu 
und  sagen  seu  sein  ledich  paides  gemainleich  mit  disem 
gegen wurtigen  prief. 


:^8:) 


171.  Daz  der  purger  giiet  czu  der  stat  ge- 
rieht  gehört  und  nicht  czu  dem  I  a  n  l  g  e  r  i  c  h  t. 
Wier  gewen  in  auch  di  genad ,  daz  auf  allem  dem  guef, 
daz  unser  liev  getreun  purger  von  Brunne  ietzunt  haben, 
oder  hernach  sam  erbes  und  aigens  recht  ist  haben  wer- 
den an  dorfern,  an  mairhofen  oder  an  anderm  erbe,  wie 
iz  genant  sei,  und  auch  an  leuten,  di  in  demselben  erbe- 
gesessen sein  und  auch  an  hofiierrn  und  Ingesinde,  daz 
auf  ierm  guet  wonhaft  ist,  noch  der  obristchamrer  noch 
der  unterchamrer  noch  di  czauder  noch  di  lantrichter 
chain  recht,  noch  chainen  gewalt  haben  schuhen,  noch 
chain  gericht  über  leib  noch  über  guet  in  denselben  aigen 
besiezen ,  noch  in  chainerlai  weis  in  czucziehen  schollen, 
den  sunder  der  statrichter  czu  Brunne  und  sein  erben 
und  sein  nachvolger  ewichleichen  schuhen  gewalt  haben 
cze  richten  über  daz  selb  guet  und  über  di  leut ,  di  darin 
gesessen  sint,  um  alle  clag  und  um  alle  sach,  si  sein  grozze 
oder  chlain  welcherlai  si  sein,  an  alle  ausnemunge.  Und 
dez  czu  einer  czeuchnusse  hab  -  wier  disen  prief  haissen 
schreiwen  und  mit  dem  insigel  unser  maiestat  bevestent : 
der  ist  gegeben  czu  Prag  under  den  henden  des  erwern 
probstes  von  Wissegrad  herrn  Johannes  dez  chunichreichs 
czu  Peliem  chantzler,  in  dem  Cristman  nach  cristes  gepuert 
über  dreuczehen  hundert  iar,  darnach  in  dem  neuncze- 
hentem  iar,   in   dem  neunten  iar    unsers  reichs. 

l^III.    14.   Johann'^  Handfeste  über  die  Stadt- 
steuer,  TuchverRauf  (I>.  Brünti  1319.  l>ec.  ^3.) 

(Das  Original    auch    erhalten  im  Brünner  Stadtarchiv.) 

Daz  di  purger  schulten  nuer  von  hofsteten 
1  o  SU  nge  n. 

Wier  Johanes  von  gotes  gnaden  chunich  czu  Pehem 
und  czu  Polan  und  grave  czu  Lützelburch ; 

172.  Tuen  chunt  allen  leuten  mit  diesem  prief,  daz 
wier  unsern  lieben  purgern  czu  Brunne  di  gnad  haben  ge- 
tan, daz  si  Yuerpaz  ewichleichen  nicht  von  lern  hausern 
schulten  losungen  den  sunder  von  den  hofsteten  und  von 
den  hofmarchen  als  teuer  als  si  sein,  und  niemant  schol  seu 
vurpaz  betwingen,  daz  chain  losung  oder  chain  Schätzung 
von  den  hausern  geben. 

173.  Daz  selgeret  und  geschaftes  guet  losung 
schol  geben.  Wier  wellen  auch  vurbaz,  daz  allez  daz 
guet,    daz    czu    selgeret    geschaft    ist    und  vuerbas    geschaft 


:i8() 


wicrt,  c/M  mIUm-  c/cil  losiin^  scIioIUmi  ;^oI)imi,  w;m  di  pwrj^or 
\o\\  icriu  'fiiwl  losiiM^  m'wtMit.  TikI  ;iIs  vil  als  (»in  niarck 
anders  i>;uetos  f^oil,  als  vil  sc.liol  auch  (Ic/.scibcn  {^'oscIial'üMi 
i;iict('s   ein   niarcli  }^el)en. 

174.  Da/,  man  edeleu  (iiecli  nuer  in  dez  chu- 
niges  steten  sc  hol  vo  rc  häufen.  Dar  uher  diircli 
geniaines  nutzes  willen  unser  purger  cze  Brunne  und  aller 
purj^er  in  uiisern  steten  ozu  Merhern  wellen  wier  und  se- 
tzen und  pieten  vestichleiehon,  daz  ehain  chaufman  oder 
chain  ander  man  aus  unsern  steten  cze  Merhern  tueoh  vue- 
ren  i;elurre  oder  versiUMden ,  den  sunder  grawe  tuech  und 
Polanisches  tuech,  di  mag  man  wol  aus  unsern  steten  vu- 
ren  auf  di  merchl  und  da  vorchaufen  oder  versneiden. 
Und  czu  einer  czcugnusse  der  vorgesciirihen  sacli  hab  wier 
disen  prief  haissen  schreiben  und  mit  unscrm  grossem 
insigel  vervesten.  Di  sint  gegeben  czu  Brunne  von  Chri- 
stes  gepuert  über  dreuczelien  hundert  iar,  darnach  in  dem 
dreu   und  czwainczigisten  iar. 


IIL.    14.  JToIiaiiii's  Haiitfeste  über  l^elgeräte,  Be- 
steuerung  <ler  C^eistliclien   uu«l   über  Grundbe- 
sitz (O.  Prag  1331.  Sept.  tO.) 

(Die  Original -Urkunde    noch  im  Brünner  Stadtarchiv  erhalten.) 

Daz  man  nuer  beraitesguet  czu  selgeret  sc  hol 
schaffen. 

Wier  Johanes  von  gotes  gnaden  chunich  czu  Pehem 
und  czu  Polan  und  graue  czu  Lützelburch,  tuen  chunt  al- 
len den  di  disen  prief  sehent,  daz  wier  haben  wetracht 
den  nucz  unser  stat  czu  Brunne  und  daz  wier  wellen  stil- 
len chlag  di  von  maingerlai  sach  und  von  chrieg  springen, 
und   darum  hab  wier  gesaczt: 

175.  Daz  vurbas  wer  selgeret  wil  machen  an  sein 
lesten  czaiten,  der  schol  daz  nicht  an  erb  und  an  aigen, 
den  sunder  an  beraitem    gelt. 

176.  Ghrig  der  um  selgeret  wiert,  den  schol 
man  czwain  erwern  mannen  czu  hant  setzen. 
Wier  wellen  auch,  lieft  sich  ein  chrig  czwischen  leuten  um 
selgeret  und  um  gescheft,  so  schuhen  di  chriger  paider 
seilten  ainen  erbern  man  chiesen  und  di  schephen  von  dem 
rat  aus  in  ain  chiesen;  di  czwen  schuhen  unsern  chunich- 
leichen  gewalt    haben    den  chrig  czu  berichten  und   waz   si 


387 


dar  an  tuen  und  maclien,   daz  scliol  stet  und  gantz   beleiben 
an  alle  Widerrede. 

177.  Der  geistleichen  guet  schol  mit  der 
stat  losung  geben.  Wier  wellen  auch,  daz  alles  daz 
guet,  daz  geistleich  leut  in  unser  stat  czu  Brunne  chaufen 
oder  wie  sie  iz  gewinnen ,  daz  daz  alle  losunge  und  alle 
beswerung  mit  der  stat  tragen  schol  nnd  leiden  und  chain 
hantvest  noch  chain  gnad  schol  geistleich  leut  derselben 
leidung  überheben,  iedoch  an  allen  semieichen  dingen  nem 
wier  uns  aus  und  behalten  uns  unser  recht  nu  und  auch 
Yurbaz. 

178.  Gaistleich  leut  schullen  der  stat  guet 
nicht  chaufen.  Wier  verpieten  auch,  daz  chain  gaist- 
leich leut  wie  sie  genant  sein  guet,  daz  von  alter  czu  der 
stat  hat  gehört,  nicht  chaufen  noch  in  chainer  weiz  in  czu 
cziehen ,  und  wer  wider  unser  gepot  dez  selben  guetes 
icht  chauft,  der  chauf  schol  taugen  und  schol  auch  nicht 
chraft  haben  mit  geczeugnusse.  Diser  prief  ist  gegeben  czu 
Prag  nach  Cristes  gepuert  über  dreuczehen  hundert  iar,  dar- 
nach in   dem  XXXI.   iar. 


VI. 

Einzelne  l^^chölTenisatzung-en. 

179.  Von  losunge,  wie  man  sweren  schol 
und   vonweich erlei  guet  man  nicht    losunge  geit. 

Wer  silberein  gevesse  hat,  daz  dreier  marck  oder 
czu  dem  hostem  vier  marck  wert  ist,  und  besunderleich, 
daz  czu  dem  tische  gehört  und  daz  man  nicht  hin  wil 
gewen,  da  geit  man  nicht  losung  von.  Von  silberin 
gürtein  geit  man  nicht  losung,  iedoch  czu  ainem  men- 
schen schol  man  nuer  ain  gürtel  raiten.  Von  wafen, 
daz  man  nicht  hin  wil  geben,  do  galt  man  nicht  von  lo- 
sung, wan  ein  igleich  wiert  schol  von  recht  in  seinem 
haus  Waffen  haben,  da  er  czu  noten  der  stat  mit  czu  hilf 
mug  cliomen.  Czu  dem  hosten  von  czwain  chuen,  di  ein 
wiert  in  dem  haus  hat ,  do  galt  er  nicht  losung  von.  Von 
aim  rosse,  daz  ein  wiert  understunde  reicht  durch  ge- 
maines  nucz  willen  der  stat,   do  gibt  man  nicht  losung  von. 

26 


388 


Mal  eil»  wiorl  in  soiiHMU  h.'iiis  ^('ll•ai(^,  inel,  vleisclis 
und  picr,  als  vil  sam  er  sein  hedaii'  nnc/  auf  sanl  Micliols 
tap,  ilo  iioit  man  nicht  lostniijo  von,  waz  alior  de/  lihriLjcn 
ist,   da   schul    man   von    losuni^CMi. 

180.  Wir  man  sworcn  sciiol  um  josun^c.  Hin 
igleich  man  scliol  swercn  um  losunf.;,  daz  or  als  sein  }<uet 
varuntz  und  unvarunlz  peidon  soin  und  seins  woibcs  und 
seiner  chinder,  di  in  seinem  piol  sinl,  als  lieb  als  im  daz 
selb  guet  sei,  den  losungern  hab  vurpracbt,  an  alle  arg- 
list;  und  darüber  ein  igleich  man  schol  sweren  um  alles 
daz  guet,  daz  er  berait  hat  und  da  er  chaufmanschaft 
mit  treibt  und  dez  er  vorweser  ist.  Und  schol  chaim  men- 
schen ,  noch  seime  weib  ,  noch  seinen  sunen ,  noch  seinen 
tochlern,  noch  seinen  vreunten,  noch  vremden ,  sie  sein 
geistleich  oder  welcherlai  leut  si  sein,  nichtez  nicht  in  sei- 
nem hertzen  ausnemen  oder  geschaiden  in  welcherlai  weiz 
daz  sei.  Um  schult,  di  man  einem  man  schuldick  ist  und 
di  leicht  ungewiz  ist,  schol  ein  man  swern  als,  lieb  als  si 
im    ist. 

181.  Wi  gewantsfiei  der  schullen  losungcn. 
Wer  in  der  stat  gewant  von  Gent,  von  Bruch  sei,  von 
Eiper,  von  Louen,  von  Dorn  oder  ander  solich  gewant 
mit  der  eilen  versneiden  oder  vorchauffen  wil,  der  schol 
in  der  stat  gesessen  sein  und  schol  erb  haben  und  schol 
czu  dem  minnisten  von  setzick  marcken  losung  geben ;  wan 
hat  er  ich  mer  den  auf  setzick  marck ,  da  schol  er  auch 
von  losung  gewen :  und  wer  daz  gepot  ubertrit  und  sneidet 
tuech  von  hant,  daz  selbe  tuech  schol  er  vorliesen  oder 
als  vil  geltes  davur  gewen ,  sam  iz  gegelten  mecht.  Wer 
aber  polanischeu  tuech,  geverpteu  oder  ungeverpteu,  der  ai- 
nes  dreir  marck  wert  sei,  versneiden  wil  ,  der  schol  auch 
ein  gesessen  purger  sein  und  czu  dem  minneston  von  drei- 
czick  marcken  losunge  gewen,  hat  er  aber  mer,  so  geh 
mer.  Und  wer  dawider  tuet,  der  schol  daz  tuech  Verlie- 
sen oder  als  viel  geltes  davur  geben ,  sam  iz  gegelten 
mocht.  Wer  auch  ainvoltigeu  tuech,  sapt  oder  loden  ver- 
sneiden wil,  der  schol  auch  in  der  stat  ein  gesessen  pur- 
ger sein  und  czu  dem  minnesten  von  czwelf  marcken  lo- 
sung geben,  oder  er  schol  leiden  di  puezz ,  di  vorgeschri- 
ben   stet. 

182.  Von  den  unterchauffeln.  Wier  setczen  auch, 
daz  der  imterchauffel  von  einem  tuech  von  Dorn  von  dem 
hingeber  schol  minner  nemen  den  vier  haller  und  von  dem 


389 


chaiiffer  auch  vier.  Aber  von  einem  tuecli  von  Mechel,  von 
Eyper  oder  von  Louen  schol  er  nemen  von  dem  hingeber 
und  von  dem  chauffer,  von  ier  igleichen  VI  haller.  Aber 
von  einem  tuech  von  Gent  scliol  er  nemen  von  ier  iglei- 
chem  acht  haller. 

183.  Von  sneidern.  Wier  setzen  auch,  daz  chain 
sneider  vurbaz  gewant  schoi  sneiden,  er  tue  sich  dan  e 
dez  sneitwerchs  ab.  Chain  sneider  schol  auch  von  neum 
tuech  gewant  machen,  daz  er  an  dem  marckt  hingeb,  oder 
wiert  er  damit  begriffen,  er  vorleust  daz  gewant;  sneit  er 
auch  tuech ,  e  er  sich  dez  sneidwerch  ab  tuet ,  er  vorleust 
daz  tuech  oder  er  muezz  als  vil  davur  geben ,  sam  ez 
wert  ist. 

184.  Von  den  melczern.  Unser  vorvodern  di 
schephen  habent  gesaczet  nach  der  melczer  pet,  daz  chain 
melczer  von  sant  Jorgentag  uncz  auf  unser  vraun  tag  den 
ersten,  chain  maltz  schol  machen,  und  wer  begriffen  wiert, 
daz  er  maltz  macht  in  der  selbe  czeit,  der  schol  daz  maltz 
Verliesen  und  daz  schol  halbez  an  di  stat  gevallen  und  hal- 
bez  an  den  richter. 

185.  Daz  sint  andren  recht  di  hernach  fun- 
d  e  n  sind. 

Spricht  der  clager  dem  antwürter  chemphleich  an,  er 
antwürt  im  ob  er  wil  chemphleich  oder  slechtleich ,  wan 
daz  stet  an  seiner  wilchür. 

Von  schamwunten.  Ein  schamwunten  haisset,  di 
unter  dem  antlutz  ist,  und  do  schol  ein  man  um  swern 
selb  fünfter  sam  um  ein  lern. 

Von  czenden.  Ein  czant  haisset  ein  chlaines  gelid, 
um  (?)  doch  ein  man  um  swern  schol,  sam  um  ein  scham- 
wunden. 

Von  mort  und  von  m  ordern.  Der  haizzet  ein 
morder,  der  ein  man  tottet  und  in  also  toten  seines  guetes 
beraubet,  und  daz  haizzet  reraub;  der  ist  auch  ein  mor- 
der, der  ein  slaffenten  menschen  oder  der  in  einem  pet 
ligt  oder  ob  dem  tichs  sitzet  oder  der  in  der  padstuben  na- 
chant  ist,  tötet:  und  entrint  der  selb  morder,  so  aischet  man 
in  nuer  czu  ainem  mal  und  verczelt  in  so  czehant. 

186.  Von  weihen  manigerlai  recht.  Spricht 
ein  weih  vor  dem  gericht,  si  hab  ein  lemptigen  man,  wil 
sein  ener  nicht  enpern,  der  si  anspricht,  si  muzz  pewern, 
daz  der  man  leb. 

26* 


'M)i) 


Itom,  N\i  wol  ein  weip  nicht  voll  .in  tlcMU  aide,  «locli 
sch(»l   si   i;cczcu{j;en   halxM»   di   vallenl. 

Hein,  noch  doz  wclhcs  lol  so  j^cncH  icr  u;ncl  auf  icrcn 
(^loichon   man,   wi  wol   si   in  arm   hat  {^luuimcn. 

Item,  ein  eleich  weip  maji;  irm  deichen  man  seines 
f?iietes  nicht  mer  verlai(linu;en   den   drei  hclwlin}^. 

llem,  ein  eleich  weih  mai»  noch  marji;ent^Mb,  noch  an- 
der guet  L;escharren  an  ieres  manes  willen ,  jjal  aber  ein 
wilib  l)esunderleich  aigens  guet  ,  daz  schaft  si  wol  wem 
si  wil. 

Item,  schol  ein  wcip  swern  vor  aid  an  totsiegen  oder 
an  semieichen  Sachen,  so  velt  si  sam  ein  man. 

187.  Von  selgeret  und  von  gescheft  manger- 
iai  recht.  Ein  igleich  mensche,  daz  czu  seinen  iaren 
chomen  ist  und  vornunl'tig  ist,  daz  mag  sein  guet  schallen 
paidev  varundez  und  unvarundez  seinen  vreunden  oder 
vremden  leuten,   wem  iz  wil. 

Item,  das  lest  gescheft,  daz  ein  mensche  tuet,  daz  hat 
craft  und   tötet  daz  erste. 

Item,  schaft  ein  mensch  sein  guet,  di  weil  iz  sin  und 
witz  hat,  und  wiert  darnach  torath,  di  weil  iz  torath  ist,  di 
weil  mag  iz  daz   erst  gescheft  nicht  widerruefen. 

Item,  stirbet  ein  man  an  gescheft  und  let  weih  und 
cliind  an  allem  dem  guet  daz  er  let,  da  hat  daz  weip  ein 
drittail  an  und  di  chinder,  ier  sein  aines  oder  mer,  di  ha- 
bent  czwai  tail. 

Item,  wer  sein  guet  schaffen  wil,  der  schol  darczu  pie- 
ten  czu  geczeugen  czu  dem  minnisten  ainen  schephen  oder 
czwen  erwerg  man,  den  man  gelauben  mag,  und  waz  er 
vor  den   schaft,   daz  hat  chraft. 

Item  schaft  ein  man  sein  guet  mit  Vernunft  und  mit 
aigem  willen  und  stirbet  darnach  gechling  über  ettlich  czeit, 
wie  lange  zeit  ez  nach  dem  gescheft  sei,  daz  gescheft  schol 
dennoch  stet  beleiben. 

Item,  wem  ein  gescheft  enpholhen  wiert,  der  schol 
rechnung  geben  von  dem  gescheft  und  von  allem  dem 
guet,  daz  im  empholhen  ist  oder  wiert.  Er  schol  auch  czu 
dem  ersten  lidlon  chnethen  und  diernen  und  andern  ar- 
waitern  gelten  nnd  schol  dar  nach  ander  schult  gelten  und 
schol  dar  nach  vor  allen  Sachen ,  daz  selgeret  volchleich 
tuen,   daz  der  tot  durch  der  sei  willen  geschaft  hat. 


i 


391 


Item,  wem  aus  czwain  dingen  ains  geschafl  vvicrt, 
der  mag  nicht  welen  weichs  er  wil,  iz  sei  dan,  daz  im 
der  di  wilchür  hab  gegeben ,    der  daz  gescheft  hat  getan. 

Item ,  stirbet  ein  man  an  gescheft  und  iet  erwen ,  di 
er  vor  seinem  tot  mit  morgengab  hat  von  im  geschaiden, 
wellent  di  mit  den  andern  erwen  tail  haben ,  di  schulien 
als  vi!  in  di  tailung  legen ,  sam  in  czu  morgengab  ist  ge- 
geben. 

1 88,  Item,  von  geczeugen,  wer  nicht  ge- 
czeug  mag  sein.  Mit  welcherlai  czeugen  ein  man  vor 
dem  gericht  spricht,  di  schol  er  voüichleich  stellen,  won 
get  im  ainer  ab,  er  vurleust  di  sach.  Und  di  mugen  nicht 
geczeugen  sein :  czu  dem  ersten  ein  weip ,  durch  ier  un- 
stetichait  willen;  czu  dem  andern  ein  iunger,  der  czu  vor- 
nunftigen  iaren  nicht  chomen  ist;  czu  dem  dritten  ein  to- 
biger und  ein  unsinniger;  czu  dem  vierten  ein  plinter,  ob 
man  gesten  schol  um  geschehen  sach;  czu  dem  fünften  ein 
tauber,  do  man  gesten  schol  um  gebort  sach;  czu  dem 
sechsten  ein  stumm ,  da  man  gesten  schol  mit  vierten ;  czu 
dem  sibenten  ein  ungeleubiger,  sam  ein  chetzer,  ein  heid, 
oder  ein  iude;  czu  dem  lesten  ein  mainaider,  dem  man 
pilleich  nimmer  gelauben   schol. 

189,  Weliche  geczeugen  nicht  dürfen  swern. 
Wi  v^ol  daz  recht  sei,  daz  alle  geczeugen  vor  gericht  auf 
dem  chreutz  sweren  schuhen ,  doch  di  schephen ,  di  da 
swerent,  wan  man  seu  czu  schephen  setzet,  di  duerfen  vor 
dem  gericht  auf  dem  chreutz  nicht  sweren.  Geczeugen 
auch  di  haissent  ratleut,  und  schidleut,  und  heiratleut,  di 
dürfen  auch  nicht  sweren  vor  dem  gericht  auf  dem  chreutz, 
den  sunder  der  richter  vreit  seu,  daz  si  sagen  pei  ieren 
treun  und   pei  ier  sei,  waz  in  gewissen  sei. 

190,  Andreu  recht  von  geczeugen.  Der  rich- 
ter schol  geczeugen  vor  dem  gericht  nicht  vorwerfen,  ener 
awer  wider  den   si  gesten  wellen,   der  mag  si  vorwerfen. 

Item,  der  richter  schol  geczeugen  dar  czu  twingen,  daz 
si  der  warhait  gesten ,    wan  man  in   sein  pitet. 

Item,  werdent  czeugen  auf  einen  tag  gestalt  und  pie- 
ten  si  einen  lengern  tag  durch  redleicher  sach  willen,  den 
tag  schol  man  in  gewen. 

Item,  v^er  sich  an  schephen  czeucht,  her  wel  seu  stel- 
len czu  einem  chunftigen  gericht,  der  darf  ier  nicht  nen- 
nen mit  aigem   namen. 


Mn 


Itciii,  ein  vorsproih,  »loi  um  phciiiiiiif^  ist  {^ediii^^l,  (hü- 
rii.ii;  an  der  sach  ,  da  im-  vorsprccli  iitn  ist  den  der  plien- 
ninf>   er  niint,   nieliles  i!;est(UJ. 

191.  Von  eliafti{j;er  not.  l^liaftiijer  not  sint  vier. 
Di  erst  liaisset  di  lierrennot;  di  andere  haisset  siechtuni, 
der  siech  nicht  tu^leicli  wiert  an  geczeuge ;  daz  drit  ist 
venchnusse ;  daz  vierd  ist  wazzcrnot.  Und  ierret  ein  man 
der  vier  sach  aineu,  daz  er  czc  rechtem  taij;  vur  gericht 
nicht  chomen  mag,  wiert  urlail  wider  im  gctailt,  daz  hat 
nicht  cliraft.  Item ,  doch  inner  drein  tagen  nacli  dem  ge- 
richt, du  er  czu  scholt  sein  chomen,  schol  er  seinen  poten 
senten  czu  dem  ricliter,  der  sein  ehaft  not  lautpert,  und 
stirbt  der  pot  an  dem  weg  oder  irret  in  crhaft  not,  wan 
dez  encr  in  wiert,  der  in  gesant  het,  der  schol  ez  awer 
dem    richter  lautpern  inner  drin  tagen. 

192.  Von  dez  gericht  es  lauf  und  czu  dem  er- 
sten von  vur  pot.  Ein  gesworner  sclierg  mag  des  vur- 
potes  gesten  hinder  einem  vierdung,  aber  um  einen  vier- 
dung  und  mer  ist  daz,  daz  ener  laugent  dem  man  vur 
schol  haben  gepoten  und  swert  darum  ainen  aide  auf  dem 
chreutz,  daz  im  daz  vurpot  nicht  sei  cze  wissen  getan,  so 
get  daz  vurpot  ab. 

Item,  ein  man  der  noch  erb  noch  aigen  hat,  den 
fuert  man  alle  tag  um  gelt  wol  vur  den  richter  und  er 
schol  dem  chlager   antwürten. 

Item,  hat  der  chlager  sargen,  daz  sein  schuldiger  daz 
gericht  fleucht,  so  mag  er  im  wol  lazzen  vur  gepieten 
wan  er  wil ,   daz  er  im  czu  dem  nagisten  gericht  antwürt. 

Item,  siez  ein  man  in  einem  vTemden  erbe,  dem  darf 
man  nicht  vur  pieten ,  daz  er  vor  enem  antwürt,  dez  daz 
erb  ist;  und  ist  daz,  daz  derselb  man  dez  daz  erb  ist  in 
einer  andern  stat  ist  gesessen ,  so  schol  man  im  den  stat- 
prief  senden  und  schol  im  einen  geraumen  tag  beschaiden, 
da  er  czu  chome  und  enem  antwurte,  der  auf  in  von  dez 
erbez  wegen  czu  chlagen    hat. 

Item,  let  ein  man  guet  und  iunge  chinder,  di  sich  sel- 
ber nicht  verantwurten  mugen,  wer  hincz  demselben  guet 
und  hincz  denselben  chindern  czu  taiding  hat ,  der  schol 
dem  daz  guet  und  di   chinder  enpholhen  sint. 

Item,  ist  ein  man  gesessen  mit  erb  und  mit  aigen  und 
stet  v^or  gericht  und  ein  ander  vindct  in  da  und  wil  auf  in 
chlagen,  er  darf  im  nicht  antwürten,  er  hah  in  danne  mit 
dez  gerichtes  poten  lazzen  vur  gepieten. 


393 


Item,  um  gell,  sein  si  vil  oder  wenick,  peut  man  ei- 
nem man  nuer  aines  vur  gericlit  und  chomt  er  nicht  vur, 
er  vorleust. 

193.  Von  p hantung  um  derstandensgelt.  Wer 
auf  den  andern  derstet  hinder  einem  vierdung,  den  schol 
der  richter  so  czehant  phanden  helfen  und  dazselbe  phant 
schol  man  enem  enpieten  dez  iz  ist,  und  lost  er  iz  nicht, 
so  (mag)  man  iz  mit  gewissen  dezselben  tages  wol  vorchauffen. 
Ist  aber  dez  geltz  ein  vierdung  oder  mer,  so  schol  der 
richter  an  dem  dritten  tag  darum  phandez  helfen  und  daz 
schol  man  drei  gerichttag  auf  pieten  und  darnach  enem  an- 
pieten,  dez  iz  ist;  und  lost  er  ez  dan  nicht,  so  mag  man 
iz  mit  der  gewissen  vorchauffen. 

194.  Von  gesten,  waz  rechtes  di  haben.  Der 
haisset  ein  gast,  der  in  einem  andern  laut  gesessen  ist 
oder  auch  der  under  einem  andern  vuersten  ist,  und  be- 
habt der  gelt  auf  einem  purger  und  der  richter  geit  im  ein 
phant,  daz  phant  , schol  in  der  stat  gericht  versetzen  oder 
verchauffen.  Er  schol  iz  aber  nicht  um  gesuech  versetzen, 
ez  derlaub  im  dan  der  purger,  dez  daz  phant  ist. 

195.  Wan  man  swern  schol  um  gelt.  Um  hin- 
der gelt  einem  vierdung  schol  man  so  czehant  swern;  aber 
um  einen  vierdung  oder  um  mer  swert  man  über  viercze- 
hen  tag. 

196.  Von  hofczins  und  von  lidlon  und  von 
trinchgelt.  Wer  czu  chlagen  hat  auf  den  andern  um 
hofczins  und  um  lidlon  oder  um  trinckgelt,  der  mag  drei 
chlag  tuen,  igleicheu  um  einen  vierdung  und  mag  ein  ig- 
leich  dag  mit  seinem  aide  auf  dem  chreutz  behaben.  Waz 
aber  über  einen  vierdung  ist,  daz  laugent  ener  vur  und 
wiert  mit  seinem  aide  ledick,  doch  schol  man  mercken,  daz 
niemant  lidlon  mag  behaben ,  er  sei  dan  ein  gedingter  di- 
ner  oder  arbeiter  eines  herren  und  sei  sein  tegleich  ge- 
sind und  esse  tegleich  sein  prot.  Chain  trinckgelt  mag  ein 
man  behaben ,  den  daz  vortruncken  ist  in  einem  leithaus 
inderthalb  der  statmauer  und  nuer  in  dem  gericht,  da  daz 
trinckgelt  in  vortruncken  ist,  in  demselben  mag  man  iz  be- 
haben und  nicht  in  einem  andern.  Und  der  leitgeb,  der 
trinckgelt  behaben  wil,  der  schol  ein  getreuer  man  sein, 
der  sich  wohl  behalten  hab  und  dem  man  pilleich  schol 
geleuben. 

197.  Von  phantung  di  arbeiter  tuen.  Ein  ig- 
leich  arbeiter  mag  daz  guet  oder  daz  dinck,    do    er   an  ge- 


394 


.irbcit  li;i(  iiiii  daz  Ion,  il.iz  cv  czu  dcf  czcit  vonlieiu;! 
Iial,  wol  czu  pliaiit  liallcii  an  dcz  ri(;lil(us  uiiaul);  hat  ahor 
er  czu  niuleni  czeitcn  ichl  verdient,  daz  scliol  er  mit  clila^ 
vor  dem  iiericlit  vordem,  sam  ein  recht  ist. 

198.  Von  j^ewant  daz  in  dem  padc  wiert  ver- 
lorn. Gewanl  daz  in  der  padstuhen  wiert  verlorn,  daz 
ii;ilt  der  hueler  nicht:  wiert  iz  aher  in  <I(mi  huetgaden  ver- 
lorn und  wiert  der  hueler  siechtichleich  darum  angcspro- 
ciien,  er  laui^ent  und  wiert  unt  seinem  aide  ledick;  spricht 
man  in  aLer  mit  i^eczeugen  an,  mag  er  sich  mit  i:;cczeugen 
nicht  bcwcrn,   er  gilt  daz  gewant. 

199.  Von  viechhirtcn.  Ein  hiert  schol  um  allen 
den  schaden  antwurten  der  dem  viech  geschiecht  an  in- 
treuwcn  oder  an  austrcuwen ,  an  dem  weg  oder  auf  dem 
veld ,  er  mag  auch  daz  viecli  von  im  selben  wol  insliezzen 
um  sein  vordienles  Ion. 

200.  Von  dem  rieht  er,  wi  er  sich  halten 
sc  hülle  an  seinem  ampt.  Der  richter  schol  den  leu- 
ten  nicht  czu  swer  sein,  er  schol  auch  nicht  unrecht  gab 
nemen,  er  schol  auch  nicht  czornich  sein  sonder  mit  we- 
schaiden  warten  und  mit  gueten  wilzen  schol  er  dem  chla- 
ger  und  dem  antwurter  ein  recht  tuen,  er  schol  auch  dez 
nachtes  in  der  stat  gen  und  poshait  und  untzucht  wenden 
und  vride  und  gemach  schaffen  und  dez  schuhen  im  di 
schephen  helfen.  Der  richter  schol  auch  di  schephen  eren 
und  schol  an  ier  wissen  niemant  vahen  und  schol  sich  der 
stat  Wandel  nicht  ancziehen ;  er  schol  auch  nicht  nemen 
von  den  leuten,  si  werden  im  dan  e  getailt  von  schephen 
und  an  allem  wandel  schol  er  genade  tuen.  Di  verczalten 
und  den  di  stat  verpoten  ist,  di  schol  er  nicht  czu  hulden 
nemen  an  der  schephen  wort.  Der  stat  insigel  und  der 
stat  hantvest  schol  er  sich  nicht  unterwinden,  wan  daz  ge- 
hört di  schephen  an  und  churtzleich  czu  sprechen :  der 
richter  schol  an  allen  Sachen  den  schephen  gehorsam  sein. 
Der  richter  schol  auch  nicht  selber  urtail  tailen;  er  schol 
auch  vragen  nach  urtail  chlugleich,  um  ein  swereu  sach 
schol  er  einen  alten  schephen  vragen  und  um  ein  ringer 
sach  schol  er  ein  jungern  vragen  und  schol  alweg  nach 
paider  tail  rede  paideu  dez  chlagers  und  dez  antwurters 
alrerst  nach  urtail  vragen,  ez  sei  dan  daz  ain  tail  nicht 
widerred  hab,  so  mag  er  nach  dez  andern  tails  rede  urtail 
vragen,  und  ist  daz,  daz  ein  vorsprech  vor  chlag  oder  vor 
antwurt  noch    einem    gemainem   urtail   vragt,    da    schol    der 


395 


richter  di  schepheii  nicht  um  vragen,  di  scliephen  siiit  auch 
nicht  gepunden  ,  daz  sollch  urtail  lailen,  di  vor  chlag  und 
vor  antwurt  werden  gevragt. 

201.  Wi  neu  schephen  in  der  ersten  mor- 
gensprach schulten  geporn.  Wen  neu  schephen 
werden  geselzet,  so  schullen  si  ein  morgensprach  haben 
und  di  eitern  schullen  di  lungern  lern,  wi  si  sich  an  dem 
schephenamt  schullen  halten  und  mit  namen  schullen  si  in 
daz  enphelhen,  daz  si  vorswigen  sein,  und  was  haimlichs 
in  dem  rat  hören ,  daz  si  daz  nicht  auspringen.  Si  schul- 
len auch  über  igleich  haotwerch,  daz  czu  gemainem  nucz 
gehört,  besunder  maister  setzen,  di  daz  pewarn,  daz  daz 
selbe  hantwerch  redleich  und  recht  wiert  geworcht.  Und 
schullen  auch  vragen  die  maister  dez  andern  iars,  ob  si 
icht  wissen,  daz  czu  pessern  sei  auf  dem  hantwerch  und 
waz  dez  wiert  besait,  daz  schullen  di  schephen  heftichlei- 
chen  pessern.  Und  di  neuen  magister  schullen  si  haissen 
swern  auf  dem  chreutz,  daz  si  ieres  amptes  getreuleich 
warten.  Si  schullen  auch  haissen  swern  den  nachrichter, 
den  gerichtschreiber,  di  Schergen,  den  statschreiber  und  di 
andern  amptleut,  di  czu  dem  gericht  gehören  und  czu  der 
stat  geschepft ,  sam  unterchauffel ,  weinchoster  und  ander 
semleich  leut,  daz  si  ier  ampt  getreuleich  und  rechtichleich 
vuren.  Dar  über  schullen  auch  die  schephen  aus  in  selben 
immer  czwain  ein  besunders  ampt  enphelhen,  —  sam 
czwain,  di  di  statmaur,  di  graben,  di  turn,  di  pruck  und 
ander  dinch,  daz  der  stat  czu  gehört,  beschaun  und  be- 
warn, daz  dor  an  chain  schad  geschech.  —  Unde  czwain 
andern  schol  man  enphelhen  di  feurstet,  daz  si  di  bese- 
hen in  den  chuchen,  in  den  stuben,  in  den  melczhausern, 
in  den  preuhausern,  in  den  packhausern,  dacz  den  smiden 
und  anderswo,  da  man  stetichleich  feur  hat.  —  Und  czwain 
andern  schol  man  enphelhen  den  vischmarcht,  di  daz  un- 
dersten,  daz  di  vischer  pei  der  stat  von  den  vremden  vi- 
schern  icht  visch  vurchaufen ,  den  sunder  wer  di  visch 
czu  marckt  bringt,  der  schol  seu  selber  hin  geben.  — 
Und  czwain  andern  schol  man  enphelhen,  di  alle  mantag 
in  di  Schergstuben  gen,  und  warten  wer  da  gevangen  hg, 
und  vragen  ein  igleichen ,  wi  lange  er  gevangen  sei  gele- 
gen oder  warum  er  gevangen  sei,  und  waz  denselben  sche- 
phen wiert  gesait  von  den  gevangen  ,  daz  schullen  si  an  di 
andern  schephen  pringen ,  daz  ein  igleich  sach  churzleich 
ein    ausrichtuTlg    nem.    —      Und    czwain    andern    schephen 


:vMi 


sein»!  nun)  enphellion,  d.iz  si  der  {passen  in  dcM"  slat  warten, 
daz  man  den  wo{j;  rein  halt  und  niisl  und  iiarh  c/u  recliter 
czeit  ausvuer,  und  waz  si  pucsse  darauf  setzen,  wer  der 
scluildich  wiert,  der  scliol  si  leiden.  —  Und  dar  über  alle/ 
daz,  daz  der  stat  ^emainleich  und  armen  und  reichen  czu 
nucze  und  czu  vrume  chonien  mai;,  daz  schullen  di  sche- 
phen  i^etrculeich  und  vlcizzichleichen  also  pcwarn,  sam  iz 
in  auf  icr  treu  und  auf  lern   alt  cnpholhcn   ist. 

202.  Von  aidcn  und  von  sworn.  Der  da  swern 
schol,  der  mag  wol  (an)  vorsprechen  swern,  ober  wil ;  nimt 
er  aber  ain  vorsprechen  und  volgit  dem  nicht  an  dem  aide, 
er  verleust  di  sach.  Und  ist  daz,  daz  der  vorsprach  uwel 
swert  und  euer  so  wesichtiger  ist,  daz  er  wol  und  recht 
swerl,  er  behabt  di  sach;  swert  er  aber  übel  sam  der  vor- 
sprech,    so  vorleust  ain  holung  und  swert  ander  waid. 

203.  Von  ratleulen  undvon  ratschacz.  Rat- 
schatz haisset  daz  guet,  dar  ein  rat  mit  gepunden  wiert; 
und  wer  den  rat  pricht,  der  schol  dem  andern  tail,  daz 
den  rat  halt,  dez  selben  guetes  ein  drittail  geben  und  der 
slat  ein  drittail  und  den  ratleulen  ein  drittail ,  ez  sei  dan, 
daz  ez  di  ratleut  anders  machen. 

204.  Wer  gotes  leichnam  still.  Wer  gotes  leich- 
nam  stilt,    den  schol  man  prennen  als  ein  chetzer. 

205.  Von  hallnusse  eines  vurczalten.  Wer 
ainen  vurczalten  halt  in  seinem  haus  der  um  unerleich  sach 
vorczalt  ist,  der  ist  mit  seinem  hals  bestanden;  ist  er  aber 
um  erleich  sach  vorczalt,  der  ist  mit  czwain  phunden  be- 
standen, (der  vurczalte  aber)  von  dez  ingangs  dez  haus 
czehen    und  von  dem  ausganch  auch  czehen. 

206.  Von  der  gewer  und  von  den  waffen. 
Wer  sich  notwer  seines  leivs  wert,  der  schol  der  richter 
drower  nicht  nemen,  awer  an  anderm  gevecht,  so  gevelt 
dem  richter  von  dem  swert  aus  der  schaid  Ix  haller,  und 
in  di  schaid  auch  Ix  haller.  Und  wer  mit  ainem  spizze, 
mit  ainer  hacken,  oder  mit  ainer  semieichen  wer  begriffen 
wiert,  der  ist  dem  richter  bestanden  mit  drin  vierdungen 
und  der  stat  mit  ainem.  Und  pei  wem  der  richter  begreift 
ein  panlzier,  ein  platen,  ein  heim,  ein  peckelhauben  oder 
semleich  gewer,  do  man  nicht  mit  sticht  oder  siecht,  di 
nimt  der  richter  mit  recht,  aber  chain  puezze  ist  im  da  von 
nicht  gesalzt. 

207.  Von  Wandel  und  von  p  u  e  z  z  e.  Wen  der 
richter  wandcl  nimt  und  in  der  stat  hantvest  nicht  mit  namen 


397 


ste  geschribeii ,  wi  vil  di  stat  an  demselben  wandel  tailes 
hab,  so  gepueren  dem  richter  czwai  tail  an  und  di  stat  ain 
drittail. 

208.  Von  anvengung  der  ros.  Wer  ein  vervan- 
gens  ros  wil  behaben,  der  swert  selb  dritter  auf  dem  rozz; 
und  wil  ener  widerstrewen,  der  swert  selb  ain  und  czwain- 
czigster  auf  dem  chreutz.  Und  wil  den  der  erst  awer  wider 
treiben,  der  muezz  immer  vur  ainen  siben  gestellen,  daz  sint 
fünf  Schillingen  der  langen;  an  drei,  di  schuUen  auch  alle 
auf  dem  chreutz  sweren,  daz  ene  ain  und  czwainzig  valche 
aide  haben  gesworn.  Wan  ein  rozze  wiert  angevengt,  so 
schol  der  richter  ez  nicht  acht  tag  in  seiner  gewalt  halten, 
sam  di  richter  in  den  dorfern  gewant  habent  czu  tuen, 
sunder  er  iz  enem,  dem  iz  angevangt  ist,  auf  purgel  aus  ge- 
ben, daz  er  seinen  geschol  mit  dem  rozze  suech.  Und 
stirbt  daz  rozze  vor  dem  tag,  so  schol  man  di  haut  dar  le- 
gen und  der  daz  rozze  scholt  haben  gehabt,  der  swer  selb 
dritter  auf  di  haut,  recht  sam  er  auf  dem  rozze  scholt  haben 
gesworn.  Ist  aber  daz  rozze  vorstoln  oder  abgeraupt,  so 
swer  auf  dem  chreutz  mit  sein  czeugen  und  velt  der  ge- 
czeugen  ainer  oder  er  selber ,  er  muezze  daz  guet  gelten, 
da  daz  rozze  um  geschatz  waz.  Wer  auch  ein  rozze  vin- 
det  auf  dem  velt  und  let  iz  ausrueffen  czu  dorffern  und 
czu  merckten  und  halt  daz  darnach  ein  iar  oder  lenger,  iz 
ist  darum  nicht  sein,  sunder  czu  welcher  czeit  ener 
chumpt,  der  iz  hat  verlorn,  der  mag  iz  wol  vervahen  mit 
recht. 

209.  Von  schaden.  Nuer  um  czwairlai  schaden 
tuet  man  chlagern  recht:  daz  ain  haisset  erbschaden  und  daz 
ander  haisset  gelopter  schaden,   der  pewert  ist. 

210.  Von  purgelschaft.  Ein  ellent  man,  der  nicht 
purgel  mag  gehaben,  der  swert  al  tag  ain  ait,  wer  iz  halt 
an  dem  charfreitag  um  chlain  schuld ,  daz  er  sich  dez  sto- 
kes  überlief  und  der  vencknusse. 

211.  Aber  von  purgelschaft.  Item,  daz  ist  ein 
altes  recht  an  allen  Sachen,  si  sein  um  wunten  oder  um 
schuld,  stel  ein  man  seinen  purgel  vor  gericht  sweigent  oder 
redent,  daz  in  richter  und  schephen  sehent  und  ener  gen 
dem  er  purgel  ist  worden;  er  ist  ledich,  oder  stelt  sich 
ener  selber,  wi  wol  der  purgel  nicht  da  gegenwurtig  sei, 
er  ist  dannoch  ledich. 

212.  Awer  von  purgelschaft.  Item ,  wi  wol  daz 
recht  ist,   daz  ein   purger,   der  auf  funfczich  phunt  hat,   pur- 


'M)H 


{^cl  iii.'il;  NvtM'den  um  ciiicii  loLslack  (»der  um  somliMcli  s.Kdi, 
«loch  li.il  (h'f  clili«}^«;!*  scIiephcM  oder  andor  rcdleic-h  sacli ,  da 
er  den  selben  schol  mit  uherwinlen  u\:\i:,  man  schol  in  nielit 
Iwinj^en,  daz  er  puri^el  nein  um  lunrczieli  phunl,  sunder 
man  schol  einen  hallen  in  eisnein  panden  uncz  daz  im  ein 
recht  ^eschech,  oder  man  scliol  als  gewisse  purgel  von  im 
nemen,    ila   er  si(;h   lazze  geiuicgen. 

213.  Von  purgel  um  tolsleg  und  um  gelt. 
Item  ,  der  ploezleicli  purgel  wiert,  daz  er  den  stellen 
welle  vur  ein  gericht,  dem  man  schult  geil  um  einen  tol- 
slack ,  stirbt  er  vor  dem  tag ,  der  purgel  stell  in  also  loten 
vur  gericlit  und  wiert  ledick.  Der  aber  aines  purgel  wiert 
um  gelt  auf  ein  gestellen ,  der  dorf  den  nicht  stellen  toten 
vur  gericht,  sunder  er  weweist  iz  selb  dritter  erber  leut, 
daz  euer  tot  ist  vor  dem  tag,  er  wiert  ledick.  Item.  Er- 
wen  die  erer  vorvodern  guet  besitzen,  di  schullen  gelten 
di  schuld,  do  ier  vorvodern  purgel  um  sint  worden,  di  weil 
si  habent  gelebt. 

214.  Wi  man  velt  an  dem  aide.  Wer  ainen  aid 
schol  sweren  und  nent  ainen  ,,Gh  un  tzlei  n  ",  wan  sich 
ener  selber  also  hat  genant,  der  swer  wol ,  und  nent  er 
halt  einen  ,,Ch  unraten",  wi  wol  sich  ener  ,,  Chuntzel" 
hat  genant,  er  swer  dennech  wol:  und  daz  chumt  da  von, 
daz  man  taufet  einen  ,,Ghun  raten"  und  nicht  einen 
,,Chuentz  lein". 

215.  Aber  um  aide.  Item,  spricht  der,  der  da 
sweren  schol:  wez  mir  der  schuld  geit,  wi  er  genant  ist 
mit  chrislennamen,  und  czaigt  mit  dem  vinger  auf  in,  er 
swert  wol,  wi  wol  er  halt  (m  nicht)  nennet  mit  aigem  namen. 
Ist  halt  daz,  daz  der,  der  da  swert,  enera  dem  er  swert,  mit 
unrechtem  namen  nent,  spricht  er  nuer  daz  czu:  oder  wi  er 
genant  ist  mit  cliristennamen,  er  swert  dennoch  wol.  Spricht 
awer  der  swerer  an  dem  aide  ,,wez  mier  Peter  schuld 
geit"  und  ener  hat  sich  Paul  genant,  er  swert  übel  und 
verleust  di    sach. 

216.  Von  die b  und  von  raube.  Wen  verstolens 
oder  geraubetes  guet,  ros,  gewant  oder  waz  iz  ist,  funden 
wiert  in  weiden  oder  anderswo,  daz  schol  der  richter  nicht 
soczehant  czu  seinem  nutz  nemen,  sunder  man  schol  iz 
iar  und  tag  behalten  und  schol  czu  chirchen  und  czu  ge- 
richt und  auf  den  merckten  lazzen  schreien,  wer  iz  vorlorn 
hab  und  chumt  niemant  in  iar    und    tag   mit   rechten    war- 


399 


liaiten,  so  schol  man  iz  tailen  in  drcu  tail,  sam  hie  vor   in 
der  stat  bantvest   geschriben    stet. 

217.  Aber  von  dieb.  Item,  wer  mit  diepbait 
pegriffen  wiert,  auf  den  darf  man  nicht  swern,  sunder  mit 
der  waren  tat  uberwint  man  in  und  rieht  hincz  im.  Also 
tuet  man  auch  dem,  pei  dem  man  gerauptes  oder  gesto- 
lens  guet  vindet,  daz  er  mit  wizzen  behalten  hat  den  rau- 
bern oder  den  dieben  und  mit  im  geholen  hat.  Pei  dem 
man  aber  nicht  diepbait  vindet  und  der  ee  wol  entlialten 
hat,  der  beret  sich  wol,  wiert  er  imi  diephait  angesprochen: 
mag  er  sich  aber  nicht  bereden,  so  uberwint  in  der  chla- 
ger  selb  sibent:  hat  er  aber  ee  ein  pozze  wart  gehabt  und 
ist  ee  um  diephait  becziegen,  so  muez  er  sich  mit  erwern 
czeugen  weren  und  sein  Unschuld  peweisen,  mag  er  dez 
nicht  getuen,   so  uberwint  in   der  chlager  selb  dritter. 

218.  Von  den  di  diephait  mit  wissen  halten. 
Item ,  wer  diephait  mit  wissen  halt  oder  der  dieb  wiz- 
zenleich  herberget  oder  der  ainem  dieb  ein  laiter  leicht 
oder  im  tür  oder  ein  venster  offent  oder  der  dez  nachtes 
in  der  gassen  specht,  daz  der  richter  deub  nicht  vach,  oder 
der,  der  den  dieben  ier  geczeug  machet  oder  in  hilfet,  in 
welcher  weiz  daz  sei,   di  sint  alle  hahens  wert  sam  di  dieb. 

219.  Daz  chind  hinder  vierczehen  iaren 
nicht  mag  den  galgen  verdienen.  Item,  di  weil  ein 
iunghnch  vierczehen  iar  alt  volchleich  nicht  ist  worden,  di 
weil  verdient  er  nicht  den  galgen  mit  stelen :  sunder  hat  er 
aigen  guet,  mit  dem  schol  man  di  diephait  czwivoltig  gelten 
und  schol  auch  dem  richter  nach  genaden  abtragen;  hab 
aber  er  nicht  aigen  guet,  so  schol  man  im  mit  rueten  an 
der  schraiat  haut  und  har   absiahen. 

220.  Von  hantvesten  und  von  p riefen.  Ge- 
czeugen  di  ier  insigel  an  priefen  habenl,  di  schuhen  dar  um 
gepeten  sein.  Item,  ist  an  ainer  bantvest  icht  abgeschaben 
oder  durchstrichen  und  leicht  ein  ander  schrift  hin  wider 
geschriben,  so  schul  man  mercken,  ob  daz  sei  an  einer 
stat,  da  der  bantvest  chraft  an  leit  sam",  an  einem  namen, 
sam  ob  man  einen  ,,Hai nr eichen "  abtet  und  einen 
,,Chun  raten"  scrieb,  oder  ob  man  ein  genantes  gelt  ab- 
tet oder  mer  oder  minner  schrieb,  oder  ob  man  den  tag, 
da  di  bantvest  an  gegeben  ist,  lenger  uder  chürczer  schreib; 
in  semleicher  weis  verleust  di  bantvest  ier  recht  und  wiert 
falsche.     Ist  aber    daz  abgeschaben  oder  durchstrichen  oder 


/|0() 


ilaz   .indiM'  sclircibon   .iii  ciiuM-   sl;it,    da    (l(»r    h.inlvest    cliraj'l 
nicht   an    loil ,   so   scliol   man   srii   (laruni    niclil  vorwerden. 

221.  l.)ay.  (I  i  liantvesl  pc^sscr  clirafl  |j  a  h  e  n, 
«len  c'zeuf!;en.  Ilanlvesl  hahent  clarinii  pczzer  (iliral'l  d(Mi 
uieczeusen ,  daz  sich  (he  i^cczeuf^en  muj;en  vergessen,  doz 
(h  hanlvesl  nicht  (Mitucn.  Geczeutj;en  werdiMi  au(;h  oft  ver- 
cherl ,  daz  (h  der  waihail  nicht  ii;estent,  (hirch  gal)  wihen, 
chn'ch  vrcunschaft  willen  oder  durch  andorlai  sach  willen, 
daz  uiai^  aber  an  hantvcstcn  nicht  fj;eschehcn.  Gcczeu^en 
gesterwcnt  auch  und  so  rnugen  si  nicht  festen,  hantvest 
aber  di  sterben  nicht.  Und  ob  auch  di  czeuf^en  tot  sint,  di 
an  hantvesten  geschriben  stent,  dennoch  liat  ier  czeugnus 
cliraft. 

222.  Da  V  0  n  w  a  n  hantvest  u  b  er  hantvest 
wiert  gegeben.  Item,  wiert  hantvest  ul>er  hantvest  ge- 
geben, so  tot  man  di  ersten  hantvest  mit  der  andern  hant- 
vest. Wiert  ein  hantvest  gegeben  czu  genanten  tagen  oder 
czu  iaren ,  wan  di  czeit  verget,  so  hat  di  hantvest  nimer 
chraft.  Ein  man  mag  ein  hantvest  als  lang  halten  und  seu 
nicht  czaigen ,    w^an  sein  czeit    wer,    daz  ier  recht  verleust. 

223.  Wan  man  hantvest  geit  über  erb.  Geit 
ein  herre  einem  diener  ein  hantvest  über  ein  erbe  mit 
ausgenumen  sachcn,  versaump  er  di  selben  sach,  er  pricht 
sein  aigen  hantvest. 

224.  Von  ewigen  hantvesten.  Hantvest  di  man 
steten  geit  oder  einer  gemain  oder  um  ein  ewigen  sach,  di 
sint  ewich;  di  man  aber  czu  iaren  geit  oder  czu  etisleicher 
leute  lewen  oder  um  czergenchleicheu  sach,  di  sint  nicht 
ewich.  Ist  daz,  daz  an  dem  piermeit,  da  ein  hantvest  auf 
geschriwen  wiert,  ein  loch  ist,  daz  ee  an  der  haut  von  na- 
tur  ist  gewesen ,  daz  schal  der  hantvest  nicht.  Hat  auch  di 
hantvest  alleu  iereu  insigel  di  darin  geschrilien  sint,  wiwol 
si  mer  locher  hab,  di  darum  gestochen  sint,  daz  man  mer 
insigel  daran  scholt  haben,  si  behelt  dennoch  ier  recht. 

225.  Ton  gescheft  und  von  selgeret.  Wan 
daz  lestz  gescheft  schol  daz  erst  wider  treiwen,  so  schol  iz 
als  guet  geczeugen  haben  oder  pezzer  geczeugen  dan  daz 
erst.  Wan  auch  daz  ander  gescheft  nicht  plotleich  wider 
treibt  daz  erst,  den  sonder,  daz  iz  etzleicher  sach  gestet,  di 
der  sei  czu  gehorent,  di  in  dem  ersten  gescheft  leicht  nicht 
genant  sint,  dez  mugen  gesten  erwer  leut ,  ob  ier  halt  nicht 
so  vil  sint,  sam  der  di  pei  dem  ersten  gescheft  sint  ge- 
wesen. 


401 


226.  Von  erbe  und  von  a  i  g  e  n ,  w  i  i  z  e  r  b  e  v  o  n 
vater  und  von  mueter  auf  daz  ander  gesleclit. 
Man  und  weip  ist  ain  leip,  und  darum  get  inagschaft  an  in 
an,  sam  von  einer  wurtzen  und  von  ainem  haupp  und  dar 
um  wan  man  und  weip  oder  vater  und  mueter  an  rechter 
ee  mit  ein  ander  sitzent,  so  sint  ier  eleicheu  chint,  si  sein 
ebnet  oder  maitt,  an  dem  ersten  stam  und  an  der  ersten 
sipp;  und  derselben  chinder  chint,  di  eninchel  haissen,  di  sint 
an  der  andern  sippe ,  und  also  vurbaz  abczeraiten  uncz  an 
di  sechsten  sippe,  da  get  di  magschaft  aus.  Und  di  letzten 
an  der  sippe,  di  haissen  nagelmagen;  wan  sam  der  na- 
gel  daz  letzt  ist  an  der  hant  von  der  achsel  ab  her  czu 
raiten,  also  sint  di  nagelmagen  di  letzten  an  der  sippe  und 
recht  sam  der  mensche  ie  nechner  ist  an  der  sippe  czu 
vater  und  czu  mueter  von  den  daz  guet  herchumt,  also  hat 
er  auch  pesser  recht  czu  dem  guet  und  seiner  vorvodern 
erb  czu  besiezen. 

227.  Mit  welchen  schulden  ein  chint  s  e  i  n  s 
vaters  erbe  verwurcht.  Ist  daz,  daz  ein  sun  wizzen- 
leich  beschlaft  daz  weip,  da  sein  vater  mit  cze  schaffen  hat 
gehabt,  so  verleust  er  sein  erbtail.  Vecht  der  sun  den  va- 
ter und  halt  in  eisnein  panten  als  lang,  daz  er  dar  in  stirbt, 
so  verleust  er  sein  erbtail.  Spricht  der  sun  den  vater  an 
um  solich  sach  di  im  an  sein  leben  gen,  iz  sei  dan  daz 
sohch  Sache  czu  dez  landez  verderbnusse  gehören  oder  dez 
landez  vursten  an  sein  leben  gen ,  so  verleust  er  sein  erb- 
tail und  misspart  der  vater  gein  dem  sun  mit  den  vorge- 
schriben  drin  Sachen  oder  mit  ier  ainer,  so  verleust  er  als 
sein  recht  und  der  sun  underwint  sich  dez  guetes  und  der 
herschaft  und  geit  dem  vater  sein  notturft.  Siecht  auch 
der  den  vater  vreffieich  und  unwerleich,  do  mit  verleust  er 
sein  erbtail;  wiert  auch  der  sun  ein  diep  oder  diepez  gesel 
oder  tuet  ein  solicher  poshait,  so  er  sein  rächt  mit  verleusf, 
so  hat  er  nimer  tail  an  seines  vaters  guet.  Hindert  auch 
der  sun  den  vater  an  sein  lesten  czeiten,  daz  er  sein  guet 
nicht  Schaft  und  selgeret  nicht  macht  noch  seinem  willen, 
so  verleust  er  auch  sein  erbtail.  Wiert  auch  der  sun  ein 
spilman  oder  ein  solich  man  der  guet  nimpt  vur  er,  da 
mit  verleust  er  auch  sein  erbtail,  iz  sei  dan  daz  sein  vater 
ein  spilman  sei  gewesen  oder  guet  vur  er  hab  genumen. 
Wil  auch  der  sun  um  mesigs  guet  und  um  erleich  und  um 
pilleich  sach  dez  vaters  purgel  nicht  werden,  so  verleust  er 
auch  sein  erbtail.     Wiert  auch  der  vater  gevangen,  und  der 


^02 


sim  Nvil  in  .iii>.  ilcv  v.uiclimisse  iiichl  ledigen,  so  vcrleusl 
(»r  aiicli  sein  erbtail.  Wiert  aiicli  der  valer  von  sieclilnru 
oder  von  andern  saelien  torecht  und  unsinnieli  und  der  siin 
pldii^l  sein  nielit  flei/ziclileielien  ,  do  mit  vcM'leust  er  sein 
orhlail.  Vertuet  aiieli  der  sim  iinniiezichleielien  dem  vater 
sein  ^uel  nier  den  lialbs,  so  verleust  er  aucli  sein  erl)teil. 
Ist  daz,  daz  ein  tocliter  vor  fünf  und  czwaintzi^  iaren  iern 
niailluin  pricjlit ,  auf  une  ,  so  verleust  si  icr  erbtail.  Tuet 
aber  siz  nach  fünf  und  czwainczip;  iaren ,  so  verleust  si 
ieres  erblails  nicht,  wan  der  vater  der  scbolt  si  vor  den 
selben   iaren   eini  deichen   man   hal)en  gegeben. 

228.  Van  an|ihahen  der  rosse.  Seinem  i)hafren 
mag  man  wol  ein  ros  in  wertleichen  gerichl  anphahcn,  wan 
ein  ros  ist  nicht  ein  geislleich  dinch.  Item,  (wem?)  ein  ros 
an  wiert  gevangen,  der  mag  seinen  kscholn  wol  gesteilen, 
und  wan  daz  ros  an  den  dritten  kschollen  chumpt,  der  selb 
schol   iz  behalten  oder  Verliesen. 

229.  Von  erb  und  von  aigen.  Ain  igleich  man 
mag  aus  seinem  erb  wol  venster  machen  in  gmain  gassen, 
aber  in  seins  nachpaurs  hoffe  mag  er  nicht  venster  machen, 
er  hab  iz  dan  mit  seinem   urlaub. 

230.  Vom  aufhalten.  In  welchem  gericht  ein  man 
seinen  schuldiger  vindet,  da  mag  er  in  wol  aufhalten  oder 
sein  guet  und  mag  im  czusprechen  um  schulde  und  her 
schol  im  antwurten  mit  einem  rechten;  aber  um  erb  und 
um  aigen  schol  man  einem  man  nuer  czusprechen  in  dem 
gericht,  da  daz  erb  in  gelegen  ist.  Man  mag  auch  nicht 
ain  man  vur  den  andern  aufhalten  oder  im  sein  guet  ver- 
pieten,  ez  sei  dan,  daz  der  chlager  recht  voder  in  dem  ge- 
richt, da  der  antwurter  in  gesessen  ist,  und  wiert  im  da 
recht  versait,  so  halt  er  wol  einen  andern  auf  aus  dem  sel- 
ben gericht,  wo  er  in  vindet. 

231.  Von  d  erstanden  gelt,  Derstet  der  chlager 
auf  den  antwurter  berait  phenning  mit  einem  rechten,  wan 
im  der  richter  phant  wil  geben,  begert  er  sein,  der 
richter  schol  in  ens  gewalt  gen  und  berait  phenning  sue- 
chen  und  vint  er  dez ,  er  schol  seu  dem  chlager  geben. 
Vint  er  aber  nicht  phenning,  so  schol  er  dem  chlager  phant 
geben  und  da  schol  im  an  genügen.  Item,  wer  vor  gericht 
um  gelt  wiert  bechlait  und  laugent  ein  tail  und  bechent 
ein  tail,  e  er  swer  um  daz,  dez  er  laugent,  so  schol  er  mit 
beraitem  gelt  und  daz  czu  dem  chreutz  legen  des  er  be- 
chent.    Item,    wer  vor  gericht  bechent,    er  hab  schuld  ver- 


I 


403 


gölten       (Inz    scliol    er    selb    dritter    pewern    und    auf    dem 
cbreutz  dar  um  sweren. 

232.  Von  rechnung.  Ist  daz,  daz  ein  man  an  den 
andern  vor  gericht  rechnung  begert,  dez  scbol  im  der 
ricbter  gestatten  und  scbol  gepieten,  daz  si  so  czehant  aus- 
serbalb  den  vier  penken  reeben,  und  mugen  si  sieb  nicbt 
verricbten  mit  der  recbnung,  so  scbol  dem  cblager  ein 
recbt  gescbeben ,  auf  den  er  cblagt  also  ob  si  paideu  der 
cblager  und  der  gelter  sein  gesessen  in  demselben  geriebt. 
Ist  aber  daz ,  daz  ier  ainer  von  einem  andern  geriebt  ist, 
so  scbullen  si  baben  ain  railta  cb  auf  vier  czeben  tag.  Dar 
nacb  ob  ein  tail  von  eim  andern  lant,  oder  von  verren  lau- 
ten ist  und  di  scbuld  groz  ist,  da  si  um  cbriegent ,  ob  si 
von  cbaufmanscbaft  oder  von  anderlai  sacb  sei  gescbeben, 
so  scbullen  si  ein  raittacb  auf  scbiewen  auf  secbes  wocben. 

233.  Von  verpieten  um  gelt.  Item,  ist  daz, 
daz  ein  purger  ein  bercbomen  gast,  der  in  sein  baus  wan- 
delt mit  seinem  guet  und  in  der  purger  aufhalt  um  gelt  an 
dez  ricbtcrs  urlaub  ,  der  scbul  dem  ricbter  czwen  und 
simczicb  cblainer  pbcnning  czu  wandet  geben,  daz  der 
purger  dem  ricbter  nicbt  eins  wandeis  verratb ,  so  scbol  er 
den  ricbter  piten ,  daz  er  sein  poten  dar  sent  oder  den 
putel  und  im  den  gast  verpiet  in  seim  aigen  baus ;  ob  er 
daz  versäumet  und  ein  ander  den  gast  mit  dez  ricbters 
Urlaub  verpeut  um  gelt,  der  scbol  e  von  dem  gast  und  von 
seim  guet  seines  geltz   rechtleicb  baben. 

234.  Von  cblager  und  von  dem  antwurter. 
Daz  recbt  der  stat  wiert  bebalten  daran,  daz  der  bauzwiert 
um  sein  cbinder,  um  sein  cbnecbt,  um  sein  diern  und  um 
alle  di  sein  prot  essent,  ob  di  er  di  wil  recbticbleicben 
mag  versten   und   verantwurten. 

235.  Von  viecb.  Daz  ist  ein  alt  recbt  ob  ein  ros 
oder  ein  ochs  oder  ein  bunt  oder  ein  ander  tiere  iemant 
laidigt,  so  scbol  der  berre  dez  selben  tiers  ob  er  wil  um  iz 
verleben  recbtleicb,  mag  ers  verantwurten,  wil  er  aber  nicbt, 
so  scbol  er  daz  selb  tier  dem  gelaidigten  menseben  czu 
pesserung  geben. 

236.  Von  czins  und  von  purcb recht.  Gelt  ein 
bolde  oder  ein  czinsman  seinem  recbten  berren  nicbt  seinen 
czins  czu  dem  recbten  tag,  so  mag  er  darum  wol  pbenten 
selber  an  dez  ricbters  poten,  oder  pit  er  den  ricbter,  der 
scbol  im  seinen  poten  czu  lielf  darczu  leiben  ,  und  daz 
pbant,    daz    er    nimpt,    daz    dorf    er  vor  dem    ricbter   nicbt 

27 


kOH 


aufpioleu ,  tiiMi  suiuler  mit  viiiiikm'  IimiI  }j:riwisson  m:\>^  er 
iz  vorscl/on  (xlcr  verchaullon.  Viul  or  ahtM-  drou  iar  nacli 
cinaudcM'  auf  dein  orix»,  daz  iiiait  im  von  c/inss  nicht  plianl, 
so  uulorwiiit  CT  sich  dez  seihen  crhs  mit  einiMu  rechten ; 
idoch  scliol  er  aMe  iar  vor  (Kmti  i^oricht  daz  oneMi)aron, 
daz  er  um  seinen  czins  i)hant  hah  gesucht  ,  und  hah  sein 
nicht  i'unden.  Der  czinslierre  mau;  auch  pazz  mit  seinem 
aide  den  czins  heliaben,  den  der  czinsman  seih  dritter  ma}^ 
beweisen ,  daz  er  den  czins  hah  i^efj^ehen.  (]zins  ^elt ,  daz 
sj;eit   auch   vuer  andren   sciudde. 

Sa(ziiii{>    der   24   {;escli\voriieii   iiliei*  den   liuiidel    mit 
liieli   etc.     (1328.   Novbr.   11.) 

(Aus  einer  Originalurkunde  des  Brünner  Stadlarchives.) 
237.  In  Gotes  namen,  amen.  Wen  wir  von  gnaden 
der  hochgeborn  alten  romischen  kunige  und  auch  unsers 
miyigen  kunig  .lolians  des  priefe  und  hantfesten  han  ent- 
piiangen,  waz  virundczwenczik  |)urger  der  gesworn  von  der 
stat  nach  getrewem  rat  der  stat  gemeinlich  czu  ern  und 
zcu  nucze  uz  irme  sinne  tichten  und  seczcen ,  iz  sie  an 
kaufmanschaft  oder  an  andirn  Sachen  ,  daz  unsir  stat  nucz- 
lich  und  erlich  sie,  daz  dawider  wedir  richter  noch  pur- 
ger  noch  keinerhande  man  von  der  stat  sich  schulle  odir 
dürre  scczen  ;  wer  abir  sich  da  wider  seczte,  odir  vorsuchte 
zcu  seczne,  der  schol  seiner  phenninge  bestanden  sein  zcu 
vorliesne  an  der  stat  gemeinen  nucz  zcu  gebne  oder  bucze 
emphahen  ,  als  die  virundczwenczik  gesworne  von  der  stat 
infinden  da:  davon  wir  .Johanns  richter  mit  den  nuiegen 
und  mit  den  alten  gesworn  schephen  mit  Heinriche  dem 
stub  ner,  Goble  des  m  u  n  czmaister s  sun  ,  Thaman 
Job  ans  von  der  Igia,  Diethrich  hern  Anshelmis  sun, 
C h  u  n  r a  d  e  P  o  h  o  r  1  i  c  e  r ,  W e  r  n  h a  r  t  W  e  y  s e n  ,  W" e rn 
hart  von  Sewelt,  Pawel  hern  Ebiriiardis  sun,  Georg 
von  Vitis,  Mathies  Prucker,  Niclaus  Weysen,  Ebir- 
bard  dem  alten  stat scriber ,  Niclaus  von  Vitis,  Niclaus 
vom  Ducztenhaus,  Barthuschen,  Hense  Weysen, 
Hermanne  Swerczere,  Niclaus  Reczcer,  Niclaus 
Alrams  sun,  Hanken  von  Thuschnawicz,  Johans 
von  Liuchtendorf,  Luczken  von  Vitis,  Heinriche 
D  ubrawiczcer ,  die  an  diesem  priefe  genant  sind  und 
andern  erbarn  purgern  von  der  stat  zcu  Brunne  sint  zcu 
rate  worden,  der  stat  zcu  ern  und  zcu  nucze,  daz  wir  wol- 
len und    seczcen    diese  geseczce  ,    die  an  diesem  priefe  sint 


405 


bescribeu,  zcu  liahlone    alle   den   steten  und  vesten  ,   die   mit 
uns  giiet  und  übel  wollen  leiden  : 

238.  Vor  erst  secze  wir:  Wer  gewant  snidet  von 
Ginth,  von  Bruch  sei,  von  Mecliel,  von  Iper,  von 
Luven,  von  Dorn,  oder  semlich  gewant,  daz  her  mit  uns  in 
der  stat  schol  geerbet  sein ,  steure  und  losunge  von  sechczik 
marken  mit  uns  geben.  Wer  abir  das  her  mer  den  also  vil 
vermochte  odir  bette,  so  schol  her  den  nechestcn  glicli  ge- 
ben, die  bei  ime  obene  und  nidne  sint  gesezzen.  Snite 
abir  dar  ubir  imant  gewant  wider  unsir  geseczce,  der  schol 
vorhesen  daz  gewant  daz  her  snidet  odir  phenninge  davor 
geben  als  iz  wert  ist. 

239.  Auch  seczce  wir:  WerPolanisch  gewant  snidet 
geverwet  oder  ungeverwet  daz  bei  drien  marken  ist,  der 
schol  auch  mit  uns  in  der  stat  geerbet  sein  ,  losunge  und 
steure  von  driczik  marken  mit  uns  geben :  hat  her  abir  mer, 
so  schol  her  gebin  glich  den  nehesten  die  bei  ime  sint  ge- 
seczzen  obere  und  nidne ;  obertreit  her  abir  daz  ,  so  schol 
er  der   vorgescribenen  bucze  sein  bestanden. 

240.  Darnach  seczce  wir:  Daz  man  und  vrowen,  die  s  a- 
gich  oder  loden  sniden,  schullen  auch  mit  uns  in  der 
stat  geerbet  sein ,  steure  und  losunge  mit  uns  gebin  von 
zwelf  marken  ,    bei  der  vorgesaczten  bucze. 

241.  Auch  seczce  wir:  Alle  die  wein  schenken  wollen, daz 
sie  schullen  steure  und  losunge  mit  uns  gebin  von  czwen- 
czik  marken  und  ir  izlich  schol  daz  mit  eime  gesezzenem 
manne  vor  gewissen  ;  wer  daz  nicht  intete ,  der  schol  sein 
bestanden  fünf  phunt  deiner  bemisscher  phenninge  zcu 
bucze  und  an  der  stat  nutz  zcu  legne. 

242.  Darnach  seczce  wir:  Daz  kein  snider  gewant  schulle 
sniden  her  intrete  seines  hanlwerkes  ,  aber  noch  ir  keiner 
schol  gewant  kaufen  und  cleidir  dar  us  sniden  vorbacz  zcu 
vorkaufen.  Tete  her  iz  dar  über,  so  schol  her  daz  gewant 
odir  di  cleider  vorliesen  odir  phenninge  davor  gebin 
nach  seiner  wirde. 

243.  Auch  seczce  wir:  Alle  die  auf  merkte  varn, 
daz  ir  kein  andir  gewant  da  auf  den  merkten  schulle 
sniden  den  Polenisch  gewant,  sag  ich  und  loden  bei 
der  vorgesaczten  bucze.  Darzcu  und  darüber  geluebe  auch 
wir  virundczwenczik  zcu  diesen  geseczcen  bei  gesworncm 
eide  an  alle  arge  liest  durch  liep  noch  durch  leit  czcu  la- 
zene ,  wo  unsir  kein  dirfuere  daz  die  vorgenanten  geseczce 
und   gebot  nicht  gehalten  wordin,   daz  her  daz  an  allen   vor- 

27* 


40() 


(•Z()ll(?)  in  (lonu;  liill  {^cmiumiic  schallt;  iiieMtMi ;  /cii  cincir  ciafl 
und  /('u  (Mncr  sielt,  dioscr  i^csoczce  luiho  wir  il.iz  }j;ro/(^r»! 
inji;osi};('l  un>ir  sl.il  an  dicsoni  prirC  i4(»li;n)i:;en.  Dicz  ist  m'- 
sclu'liM  nach  (;rislis  ;;(d)nrl  Ihucsinl  iar  «hrw  Innidirl  iar 
in  (hMi  achl  und  c/utMiczii^islon  iaic  ,  an  Scnihc  Marlins 
lai;«*    «h*s    l'iscliohs. 

(Mil   .■iiih<m,L;(Mi(l(Mii   Shullsirgol  ) 


TU. 

Das  l§»tadtreclit   von  Xiiaiiii  vom  J.   1314. 

(llov.  !»9.) 

Auf  oincr  Ferienreise  im  vorigen  Jahre  wurde  die  Durchsicht 
des  werlhvüllen  Dr eye r' sehen  Nacldasses  aid"  der  Liil)ecker 
Stadthihliothek  durch  das  Aullinden  eines  hislier  u[d)okannten 
Stadtrechles  von  Znaini,  in  einer  Abschrift  des  vorigen  Jahrliun- 
derts,  gelohnt. 

Dieses  Stadtrecht  steht  mit  dem  Brünner  Stadtreclite  von  1213 
in  nächster  Bezieluing  und  befolgt  ganz  genau  die  Reihenfolge  der 
Sätze  jener  Form,  welche  durch  den  Senkenberg'schen  Abdiuck. 
(Visiones  297)  bekannt  ist.  Dieser  Abdruck  aus  einem  Uradischer 
Codex  (Cdx.  H.)  unterscheidet  sich  von  dem  Original  nicht  durch 
Inhalt,  sondern  durch  eine  andere  Folge  der  Sätze  und  steht  einer 
Fassung  im  oben  beschriebenen  Manuscript  der  Hofbibiiothek 
nahe. 

Im  Znaimer  Reclit  fehlt  eine  Anzahl  jener  Sätze  des  Brünner 
Hechts,  welche  örtliche  Brlinner  Verhältnisse  betreuen;  so 
a.  1.  prooen).,  aa.  18.  19,  a.  21.,  aa,  27—29  ;  dann  die  Bestim- 
mungen über  die  Stadt-Schoflenverfassung  aa.  32.  42.  So  steht 
das  Znaimer  Recht  zu  dem  Brünner  in  demselben  Ver- 
hältnisse, wie  letzteres  zu  dem  Wiener  Hechte;  dieses  kann  aber 
unmittelbar  nicht  die  Grundlage  gewesen  sein ,  weil  die  unter- 
scheidenden Abweichungen  und  Eigenlieiten  des  Brünner  Stadt- 
rechts auch  im  Znaimer  vorkommen.  —  Der  Znaimer  Rechtsbrief 
enthält  aber  einige  Zusätze  der  Brünner  Artikel,  die  in  dem  Stadt- 
briefe Brunns  v.   1243  fehlen. 

Meine  Bemühungen,  von  Znaim  darüber  Kunde  zu  bekommen, 
ob  das  Original  noch  im  Stadtarchive  vorhanden,  ob  nicht  der 
dort  verwahrte  kostbare  Pergament-Codex  des  XIV.  Jahrhunderts 
dieses  Stadtrecht  enthalte,  blieben  ohne  Erfolg;  auch  die  Versuche 
meines  Bruders  Wilhelm,  von  Brück  aus  mir  Nachricht  zu  ver- 
schaffen, schlugen  fehl. 

Es  folgt  hier  nun  als  Schlussstein  der  Quellen  des  Brünner 
Rechts  eine  Vergleichung  mit  dem  Senkenberg'schen  Abdruck,  wel- 
che die  Aufnahnw)  des  ganzen  Rechtsdenkmals  ersetzen  dürfte. 


407 


Vielleicht  wird  das  einem  einheimischen  Forscher  Anre- 
gung, über  die  Znaimer  Stadirechte  Nachforschungen  anzustellen 
und  die  altern  Verhaltnisse  des  Rechtslebens  dieser  Stadt  in  ihren 
vielfachen  Beziehungen  zu  den  der  südlichem  deutschen  Städte 
zu  untersuchen. 

Seiickeiiberg,  verglichen  mit  der  IcRstaclt'scheii 
Abschrift  in  Dreyer's  Sammlung. 

(Die  letztere  ist  mit  D.  bezeichnet,  Senkenberg  mit  S.;  die  A. 
deuten  auf  die  Sätze  der  S.Ausgabe.) 

(A.    1.  Prooemium  fehlt  in  D.) 

A.  2.  Statüimus  igitur  ut,  fehlt  in  D.  —  Z.  6.  inlra  — 
intra  D.  ebdomades  —  hebdomades  D.  —  Z.  8.  Innocen- 
lem  ostendere  voluerit,   fehlt  in  D. 

A.  3.  Z.  4.  nee  inimicicie  —  nee  vel  inimieitie  D.  — 
Z.  8.  suflfuerit  —  sustinuerit  D.  —  Z.  9.  notwernde  — 
notwere  D.  —  Z,  10.  inter  quos  Septem  sit  —  inter  quos 
Sit  D.  —  Z.  -1 3.  per  aquarn  D.  —  Z.  1 5.  sive  iudicium 
fehlt  in  D. 

A.  4.  Z.  2.  allquod  membrum  D.  —  Z.  4.  eomponat 
D.   —      Z.    6.  iudicatur  D. 

(Die  Uebersclirift  von  4  bei  D.  bloss  de  vulneribus 
membrorum.) 

A.  5.  Z.  1.  Item,  fehlt  in  D.  —  Z.  2.  membrum  D.  ~ 
Z.  3.  gelisehert  D.  —  Z.  4.  talenla,  fehlt  in  D.  —  Z.  7. 
probabit  D. 

A.   6.   fehlt  in  D. 

A.  7.  Uebersclirift:  De  vulneribus  D.  —  Z.  2.  3. 
id  est  litschert  wunden,  fehlt  in  D.  —  Z.  4.  duas  libras  D. 
Z.  5.  septimanas  D. 

A.   8    Uebersehrift :  De  defenso  D. 

A.   9.  Ueb.  De  homicidio  D.   —     Z.   4.   emendandum  D. 

—  Z.   5.    innocens    erit    a  judice   et  actore   —   über  erit    D. 

—  Z.   6.   nequiverit  —  non  poterit  D.   —    Z.    10.   poterit  D. 

A.  10.  Ueb.  De  proseriptione  D.  —  Z.  1.  edietis,  fehlt 
in  D.   —   Z.   3.   siiorum,   fehlt  in  D.  —  Z.   8.   reparandas  D. 

A.  1  1 .  Ueb.  De  proseripto  D.  —  Z.  1 .  De  proseripto. 
Igitur  fehlt  in  D.   —   Z.   2   venit  D. 

A.  12.  Ueb.  De  homicidiis  D.  —  Z.  1.  Deereuimus 
eciam   ut,   fehlt  in  D.   —   Z.   2.  Damnatur  D. 

A.    13.  Ueb.  De  homicidio  D.  —  Z.    1.  Sane,   fehlt  in  D. 

—  Z.  5.  seilicet  quinquaginta  talentis,  fehlt  in  D.  —  Z.  7. 
persoluatur  D.  —  Z.  9.  sicut  iustum  est  et  ordo  postulat 
racionis,  fehlt  in  D. 


408 


A.  <  4.  Uob.  Do  Ijomicidio  D.  —  Z.  I.  Insuper,  felilt  in 
D.  —  Z.  2.  .iliouliis,  fehlt  in  D.  —  Z.  fS.  docrcuimus  deso- 
luluin  —   libor  (M'it  l). 

A.   \l\.   Ucl).  De  lioniicidio  I).—   Z.    i.   Itcin,   feldt  in  Ü. 

—  Z.    J).    pro    1).    —      Z.    S.    Ol,   fehlt    in    D.     et    ah  eo    I). 

—  Z.    12    f.    proter    (|u;nn    ut    supra    dictum    est    —    preler 
causam  supra  dictam  D.   —  Z.    I  i.   potcrit  D. 

A.  16.  Ueb.  De  vuhiore.  —  Z.  2.  ehdomadas  D.  — 
Z.   4.   ebdomadihus  D. 

A.  17.  ist  mit  A.  10.  untnitlelbar  verbunden.  —  Z.  5. 
persoluat  D. 

(A.   \S  u.    19.  fehlen  in   D.) 

A.   20.   lautet  nach  der  Ueb.   bei  D.  : 

Quicunque  die  forensi  gladium  ad  perniciem  alterius 
0  Vagina  eduxit,  iMius  manus  cultello  transfodiatur,  aut 
manum  redimat  octo  talentis.  (Vergl.  oben  95 — (206.)) 

Danach  folgt  bei  D :  Qui  iudicem  mendacii  arguit- 
Quicunque  iudicem  vel  iuratos  in  iudicio  mendacii 
aut  iniustitiac  palam  arguerit,  is  cum  lingua  debet 
statuae  coram  populo  in  foro  per  clavum  ferreum 
affigi  et  cultellus  in  manum  sibi  dari,  ita  quod  tam 
diu  statuae  stet  afiixus,  donec  per  abscissionem  lin- 
guae  se  ipsum  redimat  et  absoluat.  (Vergl.  oben 
536.) 

(A.   21.   fehlt  in  D.) 

S.  22.  Ueb.  De  furto.  —  Z.  I.  quicunque  D.  —  furto 
D.  —  Z.  2.  quadraginta  —  sexaginta  D.  denarios  bis  se- 
xaginta,  fehlt  in  D.  —  Z.  4.  non  suspendetur  sed,   fehlt  in  D. 

A.   2  3.  Ueb.  Pro  vulnere  magno. —   Z.  8.   emendabit  D. 

A.  2  4.  Ueb.  De  stupro  notzögen  D.  —  Z.  I.  Statuimus 
hie  quod   fehlt  in  D. 

Es  folgt  bei  D.  De   forni  catione: 

Quicunque  civium  cum  filia  sua  vel  sorore  vel  cum 
alia  propinqua  virum  fornicantem  invenit,  ipse  eam 
honorifice  despondet,  qui  si  legitime  contrahere 
cum  ipsa  noluerit  vel  contempserit,  pro  eo  quod 
infamem  eam  fecit  et  ad  nubendum  ingratam  ,  ei 
decem  talenta  erogabit.  Si  vero  cum  uxore  adul- 
terantem  deprehendit  et  linteum  semine  contaraina- 
tum,  in  o|)tione  eins  erit,  utrum  velit  ipsum  morli 
condemnare,  vel  ab  eo  pecuniam  extorquere. 
A.    2o.   Z.    3.   deum  sanctosque  D.   —    Z.    i.   redimat  D. 


409 


A.   26.   Ueb.  stechmesscr  fehlt  in  D.  —   Z.    \.  Item  fehlt 
in  D.  —  Z.   2.  misericors  fehlt  in  D.  —   Z.  7.  talenta  tiet  D. 
Es  folgen  bei  D.   De  incusatis. 

Si    quis    civium    alium    civem    cum    testimonio  allo- 
quitur,   incusatus  cum  civium    et  non  aliorum  testi- 
monio se  (lefendat. 
De   m  u  t  u  0  et  f  i  d  e  i  u  s  s  i  o  n  e. 

Quicunque  aliquorum  hominum  bona  mutuo  acce- 
perit,  vel  pro  aliis  fideiusserit,  et  contingat  eum 
mori,  vidua  sua  et  heredes  ea  que  promlserat,  dum- 
modo  notum  sit  iudici  et  iuratis,  soluere  tenebun- 
tur.  (Vergl,  oben  295.) 
(A.   27  —  29   fehlen  in  D.) 

A.  30.  Statuimus  igitur  quod  fehlt  in  D.  —  Z.  7.  sta- 
tuimus  fehlt  in  D.  —  Z.  8.  et  fehlt  in  D.  —  Z.  H.  suo 
fehlt  in  D. 

Es  folgt  bei  D.   Dehereditate: 

Si  pater  et  mater  cum  sua  voluntate  et  pueri  eun- 
dem  puerum  in  sede  matrimoniali    legitime   colloca- 
verint ,     idem  puer  contentus   esse   debet  de  rebus, 
quibus  desponsatur,    et    si  pater  vel  mater  moritur, 
ad  heredes    reliquos    non  redibit.     Si   pater  et  ma- 
ter omnes  pueros  legitime    collocaverint ,    antequam 
moriantur,  et  postmodum  unum  ipsorum  patrem  vel 
matrem   mori    contigerit,      pater    et  mater  superstes 
de   bonis  suis  ordinabit  et  faciet  quod  voluerit  pue- 
ris  suis  nolentibus  imo   non  valentibus  prohibere. 
A.    31.   Ueb.   De   hospite  mortuo  D.   —      Z.    1  —  5.   qui- 
cunque hospes  et  advena  in   civitale   moritur,    de  rebus  suis 
quicquid  ordinaverit,   ratum   et  firm  um  permaneat.  —     Z.   9. 
Si  D. 

(A.   32  —  42.   fehlen   in  D.) 

A.  43.  S.  44  ist  mit  43  bei  D.  unmittelbar  zusammen- 
gezogen und  beginnt:  Si  autem  quis  infra  septa  civitatis 
habens. 

A.    45.  Ueb.  fehlt  in  D. 

A.   46.  Z.\.   Item  fehlt  in  D. 

Es  folgt  bei  D.  De   iuramento: 

Quicunque  coram   iudice    iuramentum    promiserit  et 
hora     debita   fecerit    non    requisita    iudicis    licentia, 
iudici  vadiabit  prouti   ei  placuit. 
A.   47.  Ueb.  De  Heimsuche  D.    —     Z.   6.  poterit  D.   — 
Z.   7.  probfiri  D.   —   Z.   8.   Si  vero  etc.  fehlt  bei  D. 


/|10 


lüs   lol^l   I)  0   pio  l'ii^  ()  : 

(Jiiiciuuiiic  profii^^us  in  .ilturiiis  vcMuu'it  m.insioiKun, 
al)   CO   non   excipidtiir  iiisi   soiilc.nlia    iudicis. 

I)  0   h  ()  n  is   CO  in  pa  r  a  n  d  i  s  : 

Qnicuiupic  in  civilalc  bona  cornparaN  (uit  cl  piM'  an- 
nuni  cl  (litMn  cpiiolc  possoderit,  vicinior  ciil  cum 
iuslicia  obliiicic  (juam  alicpiis  ah  ipso  cxquirerc  ca 
possit.  Et  si  ali(|uis  ipsuin  super  iisdom  impulsa- 
vcrit  et  possossor  ediceril,  victus  componat  iudici 
talcntum,  viclori   duo  lalenta. 

De  debito  exigcndo: 

Quicun([uc  ali(iucni  pulsaverit  de  dobitis  et  do])itor 
debitum  latctur,  et  illo  infra  (juatuordecini  dies  non 
soluerit,  iudex  non  dabit  inducias  loni^iores,  sed  dc- 
bitor  solvet  i|)sa   die.      (Vergl.   Senkenb.   A.   21.) 

Expliciunt  iura  de   Znaim  anno  (b)mini    MCGGXIV.   vigil. 
J).  Andreae  apostoli. 


Namen  der  Orte 


im 


IScIlöffenbucli. 


(B.  Brimner-     P.  Prerauer-     Z.  Znaimer-     I.  Iglauer- 
H.  Hradischer-     0.  Olmützer  -  Kreis.) 


Aichorns,  Eichhorn.  B.4l().478.525. 
Alba    Ecclesia,    Weiskirchen 

(Hranice  P.)  53.  79.  80.  629. 
Auspicz  (Hustopec  B.)  257.273. 

330.  363.  478.  659.  669.  730. 
Austerlitz  s.  Nausedlicz. 
B  i  s  e  n  c  z     ( Bisencze  )    (  Bsence 

H.)   34.   42.  58.    113.  114.  115. 

158.   161.  237.    246.  253.   371. 

466.  501.  533. 
Bisencz  (Dominus  de    246. 

(Martinus  de)  334. 
Bodenstadt,    Potenstadt   ( Poztata 

St.  P.)   105. 
Bohemia   18. 
ßoskowicz,    St.    B.     99.     322. 

431.  496.  497.  616. 

Peteasche  331. 
Boskowiczenses  241. 
Broda   ungaricalis   (Ungarisch 

Brod  H.)    31.  51.  59.  106.  113. 

152.    141.    180.   188.   216.   294 

301.    314.  324.    356.   357.   379. 

404,  542. 
Brunna  civitas,   Brno   1.4.  5. 

18.58.  115.  152.  181.  317.  351. 

354.   363.   383.   432.   477.    500. 

591.  504.  600.  616.  729. 


Brunnenses  cives  10.  110.  120. 
152.  167.  197.  272.  280.  295. 
511.  512.  525.  600.  602.  635. 
707. 

—  judei  544. 

—  jurati  1.  57.  58.  341  478.  730. 

—  jus  95.  243.  258.  369.  711. 

—  porta  Renensis  110. 

—  Schutta  ,  Vorstadt  Kröna  76. 

—  fluvius  Panovia  401. 

—  —  Schwarzavia  602. 

—  —  Zwittavia  76.  585. 
ßudespicz  (Budiegowice  Bud- 

wiz  Z.)    228.  649.  658. 
Chremsir     (Chrems)     Kremsier 
iP.)    30.    46.    56.   95.    99.    103. 
105.    108.    121.    137.    146.    150. 
169.    177.    188.    193.    200.   204. 

208.  216  258.  240.  250.  262. 
289.  354.  385.  389.  390.  436. 
457.  468.  471.  529.  530.  610. 
688.  693.  721. 

Chremsir  exusta  139. 
Chris  ans  (Krizanau  J.)    24    4(K 
57.   77     80.    83.  134.   144.  202. 

209.  211.  355.  369. 
393.  484 

—  Dominus  de  95. 


41-i 


(Ihrumpnnu   Chnimpaw    Clruni- 

lav  Cruiiilaw     (Krotnau  Z.)    13. 

9G.  117.  I8().  '2()9.  307.  308.  120. 

487.  5(M).  (i39.  (JHl). 
Chmiicz    (limicz    (Karutz    H.)   399. 

Ü21. 
Clobuk  s.  Klobiik. 
Colonia  (Kolin  in  Böhmen)  660. 
Cracovia  (Krakaii)  637. 
Draholz  Drliolec    M.    B.    (Dürn- 

hülz)  127.  531. 
Eywanschitz     (Eibenschitz    Z.) 

156»'-  708. 
Falkenstein  (inOesterreich  u.  d.  E.) 

478. 
Galicz   (Skalitz  in  Ungarn   an   d. 

mälir.Gränze)  35.  58.  273.  676. 

691. 
Gedavv,  Jedowitz    (Gedownitz    B.) 

419. 
Geyaw   (Kigow),  Gayaw,   Gayau, 

Gaya   H.    10.    19.   47.   93.    99. 

107.   117.    145.  199.    207b.  216. 

222.   236.   291.   371.    376.   463. 

483.  547.  609.  619. 
Gewiczka  Gewitsch  St.  (Gewicko) 

0.  19.  292.  431.  .525.  616. 
Gobals  428. 
Gozel     Gostel   (Podiwin)  99.  575. 

577. 
Grabicz  iKrepice  B.)   148. 
Gurde     Gurday     Gurda     Gurdau 

(KurdiegowJ  B.  199.  418. 
Haimburg  (in  Oesterreicli)  525. 
Hainrichs    Heynrichs    (Bitesch) 

Z.    31.  140.  140.  225.  260.  388. 

406.   429.   493.    494.   571.    601 

686. 
Hei'bergis     Herbordis     Herburgis 

Claustrum  (zu  Brunn)  120. 
Hodycticz  (Hodiegic  B.)  39. 


IHolin  Hulcin  (IluleinP)  195.206. 
'      223.    227.   276.   315.    338.    397. 
;      453.  546.  551.  5!S6.  671.  7L2. 
j  Hüstradecz  llostyradicz    (  Hostie- 
I      hradck  B.)   109.  318. 
Jglavia  (Iglau)  99. 
Jcrspicz    (Hcrsicpiz  Gerspicz   B.) 

375. 
Kniehnicz    (  Kniriic  0.)    6.   292. 

678. 
Klobuk    (Klobauk    Klobouk    B.) 

243.   326.   341.   342.    365.   680. 

696. 
Kobclnicz  (Kobelnice  B.)  645. 
Kutna  (Kuttenberg  in  Böhmen)  600. 
Landscron  (in  Böhmen)  4. 
Lauchenis  Laulsch  Lautschans 

Lautschenis   (Lautschitz  B.)  43. 

48.  50.  118.  396.411.  428.  648. 

684.  710. 
Ledawicz    Lechowitz    50.    311. 

(Letowitz  B.) 
Letza,  ein  Fluss  bei  Brunn??  410. 
Ledecz  (Eisgrub)  428. 
Lignicz  (Lignitz  in  Schlesien)  154. 
Magdeburg,    Jus  de  M.  105.  369. 
Menes  Meneis  Mennes  (MönitzB.) 

179.  395. 
Modricz  (Mödritz  B.)  544. 
Mons,   de  Monte    (Kuttenberg  in 

Böhmen)  585. 
Moravia  18.  554.  594. 

Marchio  525. 
Napaiadl  (Napajadl  H.)  717. 
Nausedlicz  (Austerlitz  B.)  4.  27. 

39.  413.  364.  434. 
Nenawicz  (Nenowitz  ß.)  203. 
Nicolczicz  (Nikolschitz  B.)  356. 
Nicolsburga  (Nikol'sburg  B.)  481. 
Olomucensis  civitas  477. 

—  civis  379. 

—  episcopus  286.  352. 


413 


Oppavia  (Troppau)  18. 

Peilan  (Peilau  ?)  389. 

Petronell  (in  Oeslerreich  u.  d.  E.) 

525. 
Pnehenicz  C5. 

Pohorzelicz  (PohrlitzB.)  525.  585. 
Polonia  41. 
Ponavia  (Bach  Ponawka  b.  Brunn) 

401. 
Posonium  (Presburg)  125. 
Praczaw  Proczaw  (Pratze  B.)  41. 

54.  58.   82.  85.  192.  372.  374. 

426.  555.  676, 
Praga  (Prag)  civitas  18.  131.  155. 

167,  184.  650. 

-  cives  44.  152.  295.  482.  591. 

—  Judicium  482.  542. 
Prostanicz  (Prossnitz  0.)  730. 
Purkwan  (Borkowan  B.)  341. 
Radisch  Redisch  (Hradisch)  47. 

63.  88.  137.  142.  168.  196.  216. 

261.   347.   368.    378.   436.    437. 

439.   441.   448.  470.    545.    576. 

586,  594.  656.  712.  716.  717. 
Rausseins   Rauscins    (Raussnitz 

B.)    8.   29.  111.    179.  321.  384. 

395.  487.  488.  605.  664. 
Restawicz  (Reckowicz  B.)  331. 
Rennensis  Porta  (in  Brunn)  410. 
Salzburga  707. 
Sahars  (Saar)  s.  Zahars. 
Sedlicz  NauSedlicz  S.  d. 


Scheradicz    Schwadecz   miles  de 

(Scharaticz  B.)  183. 
Scibnicz  (Schimitz  B.)  1. 
Schirnabicz  (Czernowitz  B.)  91. 
Schutta  s.  Brunn. 
Skardicz  (Scharditz  B.)  81. 
Spilberk,  Burggravius  de  477. 
Stikowicze  (Sikowicz  B.)   509. 
Stilfrid  525. 

Strassau  (Straczek  B  )  317. 
Strelicz  (B.)  381).  704. 
Stritecz  (Herrschaft  Pernstein  B.) 

159. 
Strucz  (B  )  359.  568. 
Tissananowicz  Thuschnawecz 

Tichnowicz      ( Tischnowitz     B.) 

23.    135.    191.    197.    317.    601. 

712.  728. 

—  Johannes  de  650,  Matussius  de 
Trebicz,  (J.)  Conradus  de  383, 
Troppau   18. 

üngaria  543.  554. 
ürchau  339.340.  622.  (Urhau  B.) 
Wienna,  civis   de  5. 
Wiennenses  184.  454.  591. 
Wisch  au  Wrssow  Wissau  B.  ^ 

28.  38.  10^.  110.  174.  252,  337. 

35^-^61.  532.  545.  548. 

—  Ulricus  de  286.  Henzlinus  und 
Bernardus  587. 

Woikowicz  (Woykowice  B.)  365. 
Zahars  (Saar  B.)  109. 120.  424.  454. 
Znoym  Znaim  477.  585. 


Verzeichniss  der  Personen -INamen 


des 


IScIlöff  enbuclies  und  clc^r  Beilas^cii« 


(Die  einluchen  Nuniinern    gehen  auf    die  Zahl    der  Schüflenspiüche, 
die  eingeschlossenen  auf  die  der  Beilagen.) 


Adam,  cleiicus  294. 
Albertus  242.  280.  281. 
Albertus  Abbas  de  Zahars  120. 
^bertus  de  Sternberg  294. 
Albinus  PfefTlinus  482. 
Andreas  44.   102.   138. 
Andreas  de  Kobelnice  645. 
Andreas  Tuchmacher  782. 
Anselmi  Joannes  183. 
Anseimus  650. 
Archlevus  ^a.   1243.  23) 
Barthuschen    (1328.  237) 
Bernardus    de    Wischau  586. 

Wernhart. 
ßochko   Burggrav    de   Znaim 

1243.  23.) 
Cadoldus  (a.   1243.  23) 
Carolus  rex  777. 
Calharina  650. 
Clara  20. 


a. 


Conradus  37.  40.    149.    281.   443. 

445.  450.  477.  (220) 
Conrad.  Pohorlicer  (a.  1328.237). 
Conradus  Ceblini  (Gobiini)  663. 
Conradus  de  Trebec  383.   de  Vi- 

this  477. 
Criho  dapifer.  Cirho  a.   1243.  (23) 
Cunzlinus  Churzlinus  443.  (214) 
Cunzmannus  Chunzmannus  428. 
Dietrich  Anselms  Sohna.1328  (237) 
Dittlinus  41.  650.  383. 
Dresbicz  Jacobus  dictus  526.  527. 
Eberhard,  Stadtschrbr.  (1328.  237.) 
Elisabeth  40. 

Erhardus    40.     civis   Znoim.  583. 
Fridlinus  44.  482. 
Fridricus  381.  729. 
Gaiselprechtus  326. 
Gcorgius  ferreus  511.   Georg  von 

Vitis  (a.  1328.  237) 


415 


Goblc    des    munzmaistcr's     Sohn 

(a.  1328.  237) 
Hanke  von  Tuschnawicz  (a.  1328. 

237. 
Hecklinus  729. 
Heinlinus    128.    280.      Henzlinus 

373.     Hense   Weisen    (a.    1328. 

237. 
Heinricus   37.    40.    117.  270.  280. 

326.   314.   445.    446.   450.   594, 

728.    (220).    -     dictus    Hiilvat 

383.    de  Eiwansicz  708.    deLe- 

decz  428.     de    Salzbiirga    707. 

de   Wissau    '87.     der    Stubner 

(a.  1328.  237)    H.  Dubrawiczer 

(ibid.) 
Hermannus    Judex     de     Chrisans 

373.   Herrn.  Swerczere  (a.l328. 

237) 
Hulrat  dictus  (Henricus)  383. 
Jacobus  20.  39.  40.   dictus  Dres- 

bicz  526.  527.    Schmelzlini  167. 

581.   de  Zahars  109. 
Jencho  (1243.  23) 
Jesko  de  Boskowicz  99.  116. 
Johannes   131.  210.  650.   rex  639. 

6.54.  (164)    169.    170.    172.   175. 

238.    Anselmi  183,     de  Pelwicz 

575.     Johann  richter   v.  Br.  (a. 

1326.   237)     J.    von    Leuchten- 

dorf2.  fib  )  deTischnowicz650. 
Julianus  Imperator  634. 
Lacharius  58. 
Lauren tius  20. 
Leo  Plato  526. 
Lippa  dominide  869. 
Luczke  von  Vitis  (a.  1328.  237). 
Mara  44. 
Marcus  61. 
MJirgaretha  Wi.  4SI. 
Martinus  41.  42.  95.  381.  574.729. 
Matheus  61. 


Mathias   de  Praga.  650.     M.  Bru- 

cker  1328.  237. 
Mathussius  de  Tissnowicz  197. 
Mauritius  650. 
Michaelis  481. 
Miksso  10.  730. 
Nicolaus  182.  210.   481.  530.  574 

602.  650. 
Nicolaus  civ.   Brun.   calcifex  696. 
de  monte  585.     de  Pohorzelicz 
585.    Nie.  von  Ducztenhaus  (a. 
1328. 237)  Nie.  Reczer  (1328. 237.) 
Nic.Weisen.Nic.  Alrams  sun(ibid .) 
Otto  de  Chremsir  530. 
Otakar  Kg.  (111)  (112)  (153\ 
Paulus    102.    149.    182.   279.  303. 
443.    (215)     Pawel   hern   Eber- 
hardis  sun  (a.  1328.  237).     de 
Hostradicz  109. 
Pessko 

Petrus  37.  41.  95.  102.  116.  138. 
149.  179.  204.  206.  279.  303. 
334.  (381)  443.  594.  728.  (215). 
Judex  de  Chrisans  80.  Schmelz- 
linus 128. 
Pfefriinus  482.  ♦ 

Philippus  22 
Plato  Leo  526. 
Potha  de  Wildenbeck  39. 
Ratibor  (a.  1243    23) 
Rottlinus  363. 
Rudlinus  645, 

Schmelzlinus  Petrus  128.663.   Ja- 
cob Sclimelzlini    167.  591    663. 
Joannes  Schmelzlin  663. 
Sifridus  (a.  1243.  23) 
Sindramus  Ferrator   civ,  Br.    512. 
Stephlinus  de  Tracht  525. 
Thaman  Johanns  von  der  Igla  (a. 

1328.  237). 
Thomas  179.  292. 
Tracht  Stephlinus  de  525. 


/»Ki 


lUricus   Kr  212.      do  Wissau2H(». 
llrbeczko  IM). 
Victor  a   1213.  (23) 
Vithis  tlomaJe  do  477. 
Wcnccsluus    ll().    131.     rox    477. 

Wenccslau.s  rox  I.  (a.   1213.  (I) 

II.  (155)  (156)  (l()3). 
Wenlla  481. 


Wcrnharl  Weyscn  (u    132^  237). 
Wernhart    von    Sewoll    (a.     I32*i. 

237). 
Witko  ()l)2. 
\Vilko    camerariu.s     do    Pribiiiich, 

Witko  Sonior,  Witko  de  Novi*- 

caslro  (a.  1213  23). 


Glossar 


zu 


dem  S^chöifenbuch  und  den  Beilag^en. 


(Die  Worterklärungen  beziehen  sich  auf  den  Text  der  Beilagen  und 
die  zahlreichen  deutschen  Worte  des  lateinischen  SchöfTenbuchs.— 
Die  Mundart  hat  viele  Anklänge  an  die  Sprache  der  östr.  Dich- 
ter des  XIII.  und  XIV.  Jahrhunderts;  viele  Formen  lassen  sich  dar- 
aus erklären.  Dennoch  hat  sie  genug  landschaftliche  Eigen- 
heiten, welche  wieder  an  die  Sprache,  wie  wir  sie  Z.  B.  im  Gör- 
litzer Landrechte  finden,  erinnern.  Ich  bescheide  mich,  ihr  hier 
einen  bestimmten  Namen  zu  geben,  wenn  nicht  etwa  der:  „mäh- 
risch-österreichische" Mundart  vorzuschlagen  wäre.  —  Die 
Zeit  der  Niederschrift  fällt  um  das  Jahr  1331.  —  Die  Schreibweise 
ist  sehr  ungleichartig  und  unbestimmt;  man  beachte,  dass  />  und 
b  fortwährend  wechselt,  dass  sehr  häufig  w  für  6  gesetzt  ist,  so 
in:  wescheiden,  lewen,  beleiwen,  wehalten,  si- 
wenter,  stirwet,  wesitzung,  gehawen.  Zuweilen  so: 
weheren  für  beweren;  le  für  v  in:  weide;  c/i  für  k  in:  chla- 
ger,  bechennt,  chemp  fliehen,  march;  cz  für  z  in :  c  z  e  u  - 
gen,  czwain,  czand,  czuber.  Ferner  eu  für  tu  in: 
w  e  s  c  h  e  i  d  e  n  e  u,  p  e  i  d  e  u  ;  aityxr  ei  m:  b  e  c  h  1  a  i  t,  b  e  s  a  i  t  u.  s.  m. 
—  Die  einfachen  Zahlen  verweisen  auf  das  Schöffenbuch,  die  ein- 
geschlossenen auf  die  Beilagen;  die  eingeschlossenen  W^orte  geben 
die  gewöhnliche  mittelhochdeutsche  Form.) 


abstreichen  die  Hau d  beitn 
Eide  uhziehen  462. 

abschütten  (abeschütten)  eul- 
feruen,  vom  ahd.  skutian  ,  ex- 
imere  aliqueni  de  hereditate 
363.  (Schm.  W.  3.  418). 

ach  (ahe)  Wassergfin^e,  meatus 
aquae  322. 


aigen  liegendes  Gul ,  erb  und 
aigen  städtisches  liegendes  Ver- 
mögen (226),  (228),  (229).  ge- 
sessen mit  erb  und  aigen  (192). 

aigen  gut  Eigenthum  (  186 ), 
(219). 

ainung  (einunge)  Zunft,  com- 
munio   161. 


/|1S 


«  I  s  {•  li  0 1)  (olsolion)  vorladen,  rnv- 
fonlivii.  aischun^',  iii(|iiisiti() 
(l:V2),  \  otln(h,ii,ii;  IK.').  —  rt'j-- 
linKftn,   forth  rii   (ii),  (KJ!)), 

a  n  p ü  l  \v  a  r  e ii  (iilscltlii h  bt- 
s<fiiti({/ji;rfi,  von  \)ol\\i\v Sclunü- 
Iiinijii.  ,,\vor  vvirpoul  uiul  nn- 
l)ütwurl"  (II.  iS()).  „(\»s  er  in 
ichl  anpotwar"  dass  er  ilim 
etuns   Futsches  zurniil/ie    179. 

an  ev  (Ml  gen  arrestarc  ,  anvcn- 
gung  (anovang),  arrestatio 
(208). 

a  n  p  h  a  h  c  n  dir  Soche  durch 
Kl greifnng  als  die  seine  Ktn- 
sprechen  ('228  ■. 

antworter,  responsor,  der  Geg- 
ner, der  Dekkujte  479,  (231), 
(200).  (234j. 

befriten  itmzüitnen  479. 

behaben  vor  Gericht  erlanget}, 
erweisen  (38). 

berednuss  (berednüsse)  die 
Enlredurig ,  Reini<jiing,  Ent- 
schuldigung, expurgatio  730. 

bereit  baar,  bereites  gut  6««- 
res  gut  (231),  (175). 

berichten  vertragen,  einigen. 
b.  mit  dem  richter  ausglei- 
chen. 

besagen  beklagen  (8),(3S).  we- 
sait  man  der  beklagte  Mann 
(38),  (39). 

beschreiben  verweisen ,  aus- 
weisen (40),  (i4l).  echten  las- 
sen und  bescreiben  (5). 

besserung,  pezzerung  (bezze- 
runge)  tcergeld,  compositio  393. 
Ersatz  (235). 

bestanden,  von  bestän,  besten, 
antreffen,  angehen,  „er  ist  be- 
standen («cÄM/rf/yjczehenmarch" 


(49.)  er  ist  l)(\slan<l<«n  des  linup- 
l«'S  (33.)  er  isl  dem   richlcr   h«' 
slandcn  (200). 

I)  e  s  (  a  I  (» n   beerdigen  (32). 

bcwaron,  bewcron  ,  powarcn 
erhärten,  dnrthun  (1),  (7),  ("*), 
(9),  (10),  (13),  (21),  (32),  (185). 
(198),  (209).  bcwerlicher  mann, 
vir  pr()l)abiUs  (8). 

burgiecht,  ])urgr(Mhl,  jus  oder 
boiunn  eniphyteulicuin,  das  Gut 
und  der  Zins   117. 

Czauder,  Zudarius,  eine  Ge- 
richtsperson, iirspriinglich  der 
Kreisrichter ;  böhm.  ,,cüdar" 
(171). 

czcnde,  plur.  v.  czand,  Zahn 
(185). 

czuber  Zuber,  Bottich  (149). 

derren   dörren   (26),  (76). 

derstanden  partic.  von  der- 
sten,ers  tön  erstehen,  „erstan- 
den gut"  gerichtlich  zuerkann- 
tes gut   193,  221,  (23 n. 

deube  (diube)  das  Gestohlene 
(19),  (119),  (216). 

diephait  Diebstahl  (217). 
(2i8(. 

drower  (drobe)  darüber  (206). 

e,  Gesetz,  nach  der  &,  secundum 
legem,  Gesetz,  hier  die  h. 
Schrift,   (9). 

ehaft  rechtmässig ,  legitimus, 
ehaft  not(ehaftiu  not),  causa  le- 
gitima  472.  (191). 

einvoltig  (einvaltec)  einfach, 
Simplex,  einvoltiger  ait  (39). 
einvoltige  wunden  (47.)  (54  . 
einvoltigleich  (39.) 

eilende  fremd,  eilender  man 
Fremdling  (106),  (210). 

ellent  (eilende)  die  Fremde  (6). 


419 


enbrechen  losbrechen,  ,,sich 
enprechen  auf  dem  creucz"  sich 
reinigen  (48 \  selb  dritter  en- 
prechen (47). 

entretnusse  (entrednüsse)  die 
gerichtliche  Reinigung,  pur- 
gatio   (21).     entreden    purgare, 

erbe,  aigen  u.  erb,  Grundstück^ 
Haus  und  Hof.  in  vremdem 
erbe  sitzen  (192).  aus  seinem 
erb  venster  machen  (279). 

erben  vererben  31. 

erberge  (örbaere)  ehrbar,  er- 
werg,   erbar  man  (9).  (10). 

erb  schade  Schaden  um  Erb- 
gut, ä?ö»j?2Mmhereditarium  147. 
(209). 

erbgesessen  ,  hausansässig 
(38). 

eren  ackern,  arare  479. 

feien  (vaelen),  im  eide,  Ver- 
lust des  Rechts  durch  Ver- 
sehen der  Eidesförmlichkeit 
(52),  (214).  (186). 

flutrinne  W  asser  gang  ^  aquae 
ductiis  322. 

fuder  fM?'fürder(42).(101).(109). 

fulezene,  dentes  poledrales 
100. 

fuss,  „auf  fluchtigen  f."  auf  der 
Flucht,  in  fuga  375. 

gebot,  das  bot,  der  Satz  beim 
Würfelspiel,  das  Würfelspiel 
selbst  783.  Schm.  W.  1.  323. 

gelicze  (gelit)  Glieder  (10). 

gelitschert  —  ahd.  lida- 
scart  —  glitscherl  ,  litschart 
wunden  Verstümmlungen  der 
Glieder ,  Verletzungen  der 
Glieder,  membrorum  detri- 
mentum'(lO),  (12).  ,,der  glie- 
der  keins  vurschert  ist"   (13). 


gern a in  urtail  sententia  com- 
munis, ein  Weislhum  (200). 

ge  merke  und  t  Oi'in  Gränzmarke 
und  Rain  479. 

gescheft  Testament,  letzter 
Wille,  letztes  Schaffen  (31), 
(32),  (176),  (187),  (225). 

geschol,  kscholl  der  Schuld- 
ner, auch  der  Gewährsmann 
(97),  (113),  (228). 

geserwe  ,  geserb  der  Glücks- 
heim  750.  {oben  XGV). 

gesuech  Zins,  Wucher  (118), 
(135),  (144),  (194). 

gevuere  V ortheil,  „der  Stadt 
ere  und  gevuere"  der  Stadt 
Ehre  und  Vortheil  33. 

gewalt  für  Haus  und  Hof. 
„in  jenes  gewalt  gebracht" 
(231). 

gewantsneider  ( gewantsni- 
der)  Tuchhändler  ,  scheinen 
die  blos  zum  Verkauf  der  ,, ed- 
len" fremden  'Tücher  berech- 
tigten (181). 

g  e  w  e n  d  e  ein  Feld-  und  Acker- 
maas 479. 

gewer  Gewehr,  Vertheidi- 
gungsioaffen.  ,, semlich  gewer" 
(206). 

guter  mensch  ein  angesesse- 
ner Mann  (56). 

haben  (hähen)  hängen,  aufhän- 
gen (218). 

h  a  i  m  s  u  c  h  ,  haimsuchung, 
haimsuechung,  invasio  domus 
Hausfriedensbruch  367.  395. 
399.  (31),  (89). 

hantsneider      (hantsntder) 

Kaufleute,  welche  das  Tuch  im 

Kleinen  verkaufen  (146). 

hantveste     (221),   (222),  (223). 
28 


k20 


( 221 ) ,  überhaupt  hesie^vUe 
Brief e  oder  Ihkundcn  ^  auch 
Vrivilegien  (207). 

harl)  (lior,  horwes)  Schmutz, 
Roth  (201).  Enenkol,  Hauch 
Scr.  RR  I.  186. 

bartschleg  ig  (hartslegec)  ein 
Pferdefehler  278. 

h  a  u  p  f  g  u  e  t  das  Kapital  im 
Gegensatz  zu  den  Zinsen  (gc- 
suech)  (118). 

haven   l'opf  (147),  (149). 

heiratleut  (hiuratliute)  Zeu- 
gen des  Eheversprechens  202. 
489. 

helwling,  (helbling)  Heller 
(186). 

h  errennot  ein  II Inder niss,  vor 
Gericht  zu  erscheinen  ,  causa 
reipublicae  414.  (191). 

hofemarch  (hovemarc)  ein 
Landhof y  curia  ylTl).  Schm.W. 
II.   158. 

h  o  r  z  i  n  s  ,  der  Zins  von 
einem  Grundstück  oder  einem 
Zinsgut ,  unterschieden  von 
Stadtzins,  Rente  u.  s.  w.  121. 
(196). 

holden  Zinsleute ,  Bauern  der 
Herrschaft  {16A).  {236). 

hollung  das  Recht  der  Ver- 
besserung der  Versehen  beim 
Eide,  die  Verb,  selbst,  repa- 
ratio  juramenti,  revocatio  ver- 
borum  59.  67.  311.  367.  423. 
429.  442.  556.  717. 

hueter  der  Hüter  im  Bade 
(298). 

huetgaden  (huotgadem)  der 
AufbeiDahruugsort  der  Kleider 
im  Bade  (298). 

hui  de  Gnade,   Verzeihung  (53)» 


indcrl  irgend  (53), 

k  a  I)  t  n  c  r ,  das  Gestell,  auf  wel- 
cliem  ilie  Fässer  im  Kelter 
Urnen  25^».  289. 

k  .sohol  s.  gc.»;chol. 

kunigosmaase  (kiinigcs  mAzo) 
das  königliche  Lundmaass. 
479. 

landgerichtsgespräch  col- 
loquium  provincialo  (159). 

1  a  II  d  s  c  h  i  r  m  die  Gewähr  gegen 
jede  Einsprache ,  ,,disbrigalio", 
die  V ertheidigung  ,  welche 
der  Verkäufer  übernimmt  ^ 
594. 

laneus,  miitellatein  für  „man- 
sus",  ,,leen",  lahn,  lane  {für 
die  Hufe  des  Ssp.  II.  54).  528. 
281.     ob  aus  dem  slav.  ,,lan"? 

lautpern,  lautbarn  (Kitbae- 
ren) ,  verlautbaren  (191). 

lehen,  lehenschaft  für  conces- 
sio  des  latein.  Textes,  Gnade, 
Verleihung  des  Königs   (154). 

le i eh z  eichen  (Itchzeichen)  Si- 
gnum occisionis  567. 

lein  water  (llnwäter),  Leinwe- 
her (169). 

leitkauf,  leitcup  ,  Htcop  (Itt- 
kouf)  die  Gabe  als  Zeichen 
des  vollendeten  Vertrages,  ur- 
sprünglich das  Getränk  ,,Ut", 
das  dabei  getrunken  ,  Schm.W. 
521. 

leithaus  (lithüs)  das  Wirths- 
haus  (27),  (196). 

leit  geb,  leithauser  der  Wirth 
(196). 

lemptiger  für  lebentiger  (39). 
(150).  (186). 

litlon  Liedlohn  174,  (187). 
(196). 


421 


losung  die  Stadtsteuer  172.176. 

(98).  (179).  (158).  (181). 

l  0  s  u  n  g  e  r  Steuereinnehmer 
(180). 

luben   (loben)  (jeloben  (6). 

m  a  g  s  c  h  a  f  t  Verwandtschaft 
226. 

maile  die  deutsche  Meile  479. 

mailigen  (meiligen)  beflecken. 
„das  gepot  mailigen"  übertreten 
(154). 

maitum,  meituom,  magetuom, 
Jungfrau  Schaft  (227). 

m  a  i  z  e  n ,   maysen  ,   ein  Hering 
Maass.      sarcina     alecis,     qui 
maysen  dicitur,    Prager  Zoll, 
im  1.  Bande.  —  eine  Last  He- 
ringe (149).  (150). 

manslege  der  Todtschläger 
(4),  (5). 

manslacht  der  Todtschlag. 

m  e  n  1 1  e  r  Kleiderhändler  ,  A  It- 
händler  (149). 

messer  mensurator  479. 

mezirka  ,  böhm.  von  „meze" 
Gränze,   Hain,  interstitio  78. 

mi  sparen,  misbaren  (missebd- 
ren)  sich  übel  betragen  (227). 
Ssp.  II.  63. 

morgengabe  in  einem  weitem 
Sinne  nicht  nur  die  Gabe  des 
Mannes  an  die  brau  (186), 
sondern ,  wie  auch  in  öst. 
Urkunden,  das  Vermögen  der 
Frau  und  die  Vorausgabe,  Ab- 
findung der  Kinder  (187). 

morg  ensp räche  colloquium 
matutinum,  die  Morgensitzung 
der  Schöffen  (201). 

nagelmag  der  Blutsver- 
wandte in  der  letzten  Sippe 
(226). 


n  a  i  s  s  e  r  (neizer)  Schädiger,  levis 

homo  368. 
niftel  weibliche  Verwandte  (78). 
not  wer  98.  367.  470. 
not  zerre,   ivie  notnunft  u.  not- 

zucht,  auchnot-zuk,  notzog  (21), 
not  zerren   nothzüchtigen    (ge- 

notzerret) ,     wer  notzerrt  oder 

czuck  (21). 
offene   tage    Judicium   perem- 

torium  450. 
pache  (bache)  Schinken  (150). 
parte  (barte)  breites  Beil {IS7). 
p  e  u  1  (biule)  inflatura. 
pern,    perna  ,   berna  der  böhm. 

Name    für     die    Landessteuer 

(158).     (170).       berna     regalis, 

berna  vel  pomocz  {hülfe)  Urk. 

a.  1249.  B.  III.  142. 
p  flu gkn echt  478. 
p  harre    (pforre)    allium   porrum 

(148). 
phragnerinne     von    pfragner, 

fragner  K l einkäufler ,   Händler 

mit   Lebensbedürfnissen    (148). 
piermiet  (permint)    Pergament 

(224.) 
piet  (biet)  gebiet  (61). 
plauschlag  (bläslac)  ein  Schlag, 

der  blaue   Flecken  giebt ,  267. 
ploezleich  blösslich  (213). 
pl  u  ttrun  st  (bluotruns)  blutrün- 
stige   Wunden  (41). 
potwar  s.  anpotwar. 
pruen(brüen)  verbrennen  (108\ 
purgel     (bürgel)     Bürge     (14), 

(20),  (37),  (212),  (213). 
purgelschaft  Bürgschaft    (2). 

35. 
raiche,      der    schmale    Raum 

hinter    dem    Hause    und    dem 

Zaun ,    rain     u.     raichen     78. 
28* 


k22 


150.   Schill.   W.  Hl.  77.  fiir  dm 

Tropfcnfnli. 
rain  (rein)   Rain  150.  479* 
railen   (roiton)  rechnen  (171)). 
ra  tl  0  u  t  c  (lAlliulo)  Scliicdsleute 

(189),  (2(»3). 
ratscliatz  (lAtschaz)  poona  scii 

vallalio  arbilrii  (203). 
rocht    Gericht  (230),  (231). 
reraub   Beraubung  eines  Todl- 

gefundcnen,  auch  für  Strassen- 

raub  und  Mordraub  401.  (185). 
rerauber    praedo    mortui    401. 

446.  (108). 
ringe  r  geringer  30. 
r  i  n  k  1  e  u  t  (rincliute)  homines  nu- 

ptiales  Ehezeugen  (202.). 
roboten  böhni.  Frohne  227. 
rodal    die  Thora ,     worauf   die 

Juden  schicörenf   (131). 
ruczig,       von      Rotz      behaftet 

278. 
sagich  ein  Getcebe  von    Wolle. 

„sagich  oder  loden"  (237). 
sapt    (saben) ,  ungefärbte  Lein- 
wand (181).  Schm.  W.  IH.  184. 
säume,  summe (soum)  ein  Ballen 

Tuch,  ,,12   tücher   machen    ein 

Saum'',    nach    Verschiedenheil 

der  Tücher    auch    bald   mehr, 

bald  weniger  (146). 
schäm  w  unten     Wunden      im 

Antlitz  ,       die     verunschönen. 

(185) 
schaffen  anordnen^  vermachen 

(187),    „geschaftes  gut"   Legat 

(173). 
Schätzung    (schatzunge)   taxa- 

tio,  Steuer  (172) 
Schelm  Seuche,  Viehseuche  528. 
Schergstube  die  Stube,  xco  die 

Gefangenen  sitzen  (201). 


.schiodlou  to  arbitri  (189). 

.s  c  h  I  o  c  h  t  I  0  i  c  h  (slohlltcho) 
schlechthin,  einfarh  (185),  (198). 

.s  c  h  n  0  i  d  w  0  r  c  h  Schneiderhand- 
tcerk ,  im  Gegensatz  zu  den 
Gewandschneidern  (188). 

schraiat,  scliioial,  der  beschrie- 
ene  Ort,  wo  die  Körperstra- 
fen vollzogen  werden ,  Pran- 
ger, Lasterslein  (19).  (28).  (2 19). 

schroeter  Iraclor  vasorum  151. 

schuldiger  der  Schuldner 
(230J. 

selgeret  (s^l-geraete)  den  Kir- 
chen ,, durch  der  sei  willen" 
zugewendetes,  vermachtes  Gut 
[MI). {\15).{\1^).{\81).  zuweilen 
die  Anordnung,  durch  die  es 
zugewendet  wird,  auch  für 
Testament  (187),  (225). 

semlich  (samelich)  ähnlich, 
gleich,  „semlich  sach"  212.  (186). 
,,semleich  leut"  (201),  (206). 

sotten  (setin)  ein  Gewicht,  ein 
halbes  Lolh  (146).  Schm.  W. 
III.  289. 

sig  stein  (sigestein)  ein  Stein, 
der  den  Sieg  in  Processen 
oder  sonst  zuwenden  soll, 
373. 

sloieria    sloier    Schleier   487, 

span  hastula,  qua  hereditas  ap- 
propriatur  338. 

Stechmesser  ein  langesMesser, 
misericors,  der  ,,Knif'\  ein 
Dolch  (95).  (541). 

Steuer  (stiure)  exactio  227. 

s teurer  (stiurer)  der  den  Vor- 
sprecher unterstützt,  coopera- 
tor  advocatorum  64. 

taiding  (tageding)  Gerichtstag 
(5),  (178). 


423 


l  a  r  ,  getar ,  von  turren  wagen 
(33),  (154). 

toppel  (topel)   Würfet  (C8). 

torecht  thöricht^unsinnigy  blöd- 
sinnig (178),  (227). 

treuwen(triben)  treiben,  in  und 
austreuwen  (199).  wider  treu- 
wen  (225). 

trinkgeld  debitum  pincernae 
173.  (196). 

troisirer  homo  levis  368.  Schm. 
W.  I.  500. 

turstichait  (torsticheit)  Kühn- 
heit (154). 

ubervaren,  für  iiberwaien, 
überzeugen,  übe) führen ,  con- 
vincere  (22).  Schm.  W.  IV. 
123. 

üb  erw  inten(überwinden)  über- 
weisen 38.  39.  (217).  (227). 

ungelt,  ungeltum ,  Zoll-  oder 
Mautabgabe  176.  227. 

unschulde,  adj.,  ohne  Absicht 
(53). 

unschuldigen  von  der  Schuld 
frei  machen  ,  sich  durch  ge- 
richtl.  Beweis  von  der  Beschul- 
digung freimachen,  r einigelt, 
purgare  (3),  (14),  (21),  (36), 
(38),  (39),  (92),  (93). 

unterchauffel.  unterkau  fei,  Un- 
terhändler, Sensal  (182),  (183), 
(201). 

Urkunde  der  öffentliche  gericht- 
liche Ausruf,  die  Lautbarung 
eines  Geschäftes,  auch  die  Ab- 
gabe für  die  gerichtliche  U<nid- 
lung  10.  186.  273.  280.  325. 
330.311.352.439.  714. 

urleug  Krieg,  Fehde  (120). 

versieht,  vursicht,  ein  Verse- 
hen vor  Gericht  (14). 


volchleich  (volIecUche)  völlig 
(219) 

vollaist  Mithülfe  (54). 

vorait  juramentum  calumniae 
(14). 

vorstolen,  vurstolen,  heimlich 
(23),  (58). 

vreiung  die  Freiheit  (29). 

vurczellen,  ächten,  auswei- 
sen (209k  „vurczalter"  der  Ge- 
ächtete (61). 

vurpot  (vürbot)  Vorladung 
(192). 

vurschert,  s.  gelit- 
schert. 

Waffengeschrei  das  Geschrei, 
womit  ein  Verbrecher  vor  Ge- 
richt gebracht,  clamor  terrifi- 
cus  401. 

wagenleis   wagen  gleis  479. 

waid,  ander  waid,  andenoeit 
(202). 

w  and  el  emenda.Gewette u. Busse 
(128).  „der  Stadt  wandel"  (200), 
(207).  479.  „gemacht  wandel" 
(128).  (221).  (273). 

warheit  Beweis  (216). 

war  ivahr.  ,,mit  der  waren  tat" 
handhafter   J hat  43.  217. 

w  e  g  e  w  art  plantago,  die  Pflanze 
730. 

weinkoster  städtische  Amt- 
leute zur  l'rüfung  der  Weine 
(201). 

wer  Gränzmarke,  septum,  sepi- 
mentum,  der  Zaun,  auch  bloss 
die  Gränze  zwischen  den  Häu- 
sern und  Grundstücken  78. 
Seh.  W.  IV.   130. 

westumeln,  bestumeln ,  ver- 
stümmeln, die  Hand  abhauen 
(62). 


at>4 


w  iil(»rr(Ml  (1    Kiniidt  ,    iliilfvede 

(2(10). 
Nv  1(1  ort  rriw  on  ,       widert roihcn 

(trtben)  fntlhcben,  uri^u/ti^  nirr 

cfien  (2251 


w  oller   WoUenweber  (149). 

wunt  verwundet,  wimlcr  51. 
dor  wunt  (H).  dem  wuii- 
tcn  (10). 


I 


Sachregister 

des 

V  r  k  u  11  d  e  li  b  II  c  li  8. 


(Die  Citate  wie  früher.  —    Die  lateinischen  Worte   sind   die  Ueber- 
schriften  der  Hauptrubriken  und  Capitel  des  Schöffenbuchs.) 


A. 

Absah ichten  der  Kinder,  ab- 
geschichtete K.,  ihre  Rechte, 
621.  364. 

de  Ab  sentia  114. 

de  Accusatione  criminum  52  ff. 
s.  Klage,   Verbrechen. 

Acht,  Achtung,  Bannitio,  Vurza- 
len  605.  (6),  (205).  ihre  Wir- 
kung 600.  Dauer  (40)  107. 
507.  514.  516.  Beherbergung 
eines  Geächteten  603.  (205). 
Dessen  Tödtung  602.  Ver- 
weisung wegen  ehrbarer  und 
unehrbarer  Sachen  603.  (205). 
Anfall  d.  Güter  ein.  G.  (5). 

de  Actore  et  reo  1  —  51.  s. 
Klage. 

Adel  s.  Edelleute. 

de  Advocatis  59—67.  s.  Vor- 
sprecher. 

de  Aedificiis  208—215. 

Aigen  s.  Gloss. 

Alter,  das  Mädchen-,  Jünglings- 
u.  Mannes-A.  318.  515.  516. 


Anevang  s.  Arrestatio.  Der 
Thiere,  Pferde  95  ff.  (99).  Wäh- 
rend d.  Krieges  95.  Verfahren 
97  ff.     Beweis  101.  (208). 

Anklage  s.  Klage. 

Antwort,  Antworter  s.  Klage. 

de  Appellation e,  allg.  Grund- 
sätze 68  ff.     s.  Urtheil. 

de  Aqua  pluv  ia  76. 

de  Arbitris  82  ff.  s.  Schieds- 
mann. 

de  Armis  95    s.  Waffen. 

Arrest  s.  Scherge,  Stock,  Ge- 
fängniss. 

de  Arrest  alione  95  ff.  s.  Ane- 
vang. 

Ar  ha  s.  Gottespfennig. 

Auge  s.  Verletzungen,  Wunden. 

B. 

Backhäuser,  Aufsicht  d. Schöf- 
fen, s.  d. 

Bades  tu ben  (198).  Diebstahl 
daselbst,  Badehüter  212. 

Bauaufsicht  d.  Schöffen   s.    d. 


'42G 


Hauen,  Anleguu}^  v.  Ilausern 
20S.  Anlogunp  v.  I'eiislern 
209.  '215. 

Bauer,  Erbrecht  d.  U.  MA.  Ki- 
(Icsleistung  112.    .s.  Dorf,  Zins. 

Bauwerke,  stiidti.schc  208. 

Bekennen,    Bckennlniss    MO  IT. 

Bogrtibniss,  Wahl  d.  (32). 

Beischlaf  230.  1f)5. 

Besserung  s.  Emcnda ,  Wan- 
del, Wergeid. 

Beweis  s.  Zeugeneid  u.  einzelne 
Verbrechen. 

Borgen  s.  üarlehn 

Brand,  zufalliger  387. 

Brandbriefe  381. 

Brandlegung  381  H".  (55). 

Brod csser  s.  Dienstlcute. 

Bürge,  Bürgschaft  132.  289  IT. 
B.  a.  Klagen  15.  492.  Erlöschen 
d.  291.  des  Erscheinens  vor 
Gericht  289.  (211).  213.  Haf- 
tung der  Bürgen  291.  292.  B. 
b.  Verbrechen  (213).  Bürgen 
mit  100  Pfd.  angesessen  (100); 
50  Pfd.  290.  (2),  (212); 
30  Mark  (100).  367;  10  Pfd. 
(15). 

Bürger,  ehrbare,  honestiores 
(110).  Aufnahme  273.  477.  B.- 
Sfeuer  157.  170. 

Burgermeister  (109).  308. 

Burgrecht,  purgrecht,  emphy- 
teusis  117.  281.  285.  296.  s. 
Zinsgut. 

C. 

('autio  s.  Bürge,  Vormund, 
de  Censibus  117 — 121.    s.  Zins, 
de  Citatione  125  ff.  s.  Ladung, 
de  C  0  1»)  m  o  da  to   133. 


de  (^onfessione  HO. 

de  (lontractibus   128  fT. 

de  Curntore  et  tutorc  112  11. 

D. 

de  üamnis  119—159. 

de    Debitore     160  —  186.     s. 

Schuld, 
de  Deposito  181  n". 
Dieb  unter  11  Jahr  (218),  31^. 
Diebstahl,     Deubo  ,      Diebgut 

300  (T.     Arten   260.      Nacht-  u. 

Tag-Dicbst.  Mithülfe  302.  (218). 

Beweis   312.       heimlicher    301. 

Holzdiebstahl   260.     D.  heiliger 

Gegenstande  (201).  Iiandhaft  D. 

(21 7).  Verhehlen  d.  Gesloiiln.  308. 
Dienstleute,     Verspielen    der 

Sachen  ihrer  Herrn  184. 
Dienstbarkeiten  s.  Servitus. 
Dorf,  Anlegung  d.  D.  208.     Ge- 
wohnheit 208.     Dorfgericht  128. 

s.  Bauer,  Zins, 
de  Dotalitio  185.  207. 

K. 

Edele  (38),  (159). 

Ed  eile  Ute,  Landherrn  (38). 
Wladiken  (32).  Ritter  (38), 
(39).  Ihr  Gerichtsstand  14. 
Schulden  d.  E.  (39).  Ladung 
(159).  Häuser  in  d.Stadt(160). 
294.     Rechte  in  d    St.  (24). 

Ehe  185  fT. 

Ehebruch,  Klage  490.  54.  auf 
warer  tat  straflose  Todtung  190. 
(43),  (44).  Beweis  490.  (43). 
(44). 

Ehefra  u,  Stellung  zum  Manne  u. 
Vater  205.  Klage  u.  Eides- 
recht   487.         Vorrechte    487. 


427 


Zeugen  (186).  Verwaltungsrecht 
301.  487.  509.  (186).  Tesli- 
rungsrecht  507.  509.  Erbrechte 
(189).  493.  509.  510.  Verkauf 
d.  E.  495.  Haftung  500.  s. 
Frau,  Wittwe. 

Ehehafte  not  114.  115.  116. 
(191). 

Ehemann,  Rechte  geg.  cl.  Frau 
511.  Vertretungsrecht  d.  Frau 
487.     Züchtigungsrecht  511. 

Eid,  mit  hollung  442  ff.  Gl.  Bes- 
serung (202).  Form  (202).  251. 
256.  451.  Vorsprechen  der 
Schöffen  u.  Richter,  voraid, 
juramentum  calumniae  448. 

deElectione  officialium216. 

de  Emendis  217  ff.  s.  Wandel. 

de  Emphyteusi  285  ff.  s.Burg- 
recht,  Zinsgut. 

de  Emtione  274  ff. 

Entführung  (101)  s.  Raub. 

Erbe,  das  Erbe,  Erbgut,  here- 
ditas  322  ff  (226),  (229).  Kauf 
u.  Verkauf  279.280.  Einspruch 
d.  Erben  341.  363.  Form  und 
Ort  der  Auflassung  322.  325. 
341.  (95).  Gewähr  Jahr  und 
Tag  323.  325.  327.  Verpfän- 
dung 334.335.    Zuweisung 338. 

Erbe,  der  Erbe,  Näherrecht 363. 
Haftung  f.  Schulden  362.  Ab- 
schichtung  621.  Kürrecht  d. 
jüngst.  343. 

Erbfolge,  allg.  Grundsätze  621 
ff.  Verwandtschaft ,  Grund  d. 
Erbf.  (226).  341.  342.  der  Kin- 
der 351  ff.  621.  der  Abge- 
schichteten 357.  358  der  Le- 
gitimirten  345.  346.  347.  348. 
der  Frau  623.  355.  der  Sei- 
tenverwandten 622.  627.358  ff. 


der  Geistlichen  357.    der  Adop- 
tirten   353.       der     Geschwister 
625.      der   Schwertmagen   627. 
der  Spindelmagen  677. 
Erb  zinsgut  s.  Burgrecht. 

F. 

Falsch  Maass  s.  Maas. 

Fehde,  städtische  s.  Frieden. 

Flucht,  Dingflucht  298.  299. 

de  Feriis  et  diebus  feria- 
lis  288. 

de  Fidejussione  289  ff.  s. 
Bürgschaft  289.  397. 

Frau,  Vormundschaft  501 . 
schwangere  F.  505.  Zeugen- 
schaft 506.  FYauengerade,  Klein- 
od207b.  F.  V. Schiedsrichteramt 
ausgeschlossen  563.  s.  Ehe- 
frau. 

Frauenraub,  Entführung  492. 
521. 

Friedbruc  h  45. 

Friede,  Erhaltung  u.  Gebot  d.F. 
529—584. 

Folter  717. 

de  Fuga  278. 

Fundgut  (116). 

Fürsprecher  s.  Vorsprecher. 

de  Furto  300.  s.  Dieb. 

O. 

Gäste,  Begriff,  Rechte  18.  (106). 
Erbrecht,  Erbschaft  (132).  Eid 
(120).  Verhalten  des  Wirthes 
489. 

Gastrecht  5.  18. 

Gefängniss  s.  Stock.  Flucht 
d.  Gefangenen  411. 

Geistliche  (228).  Zahlen  Steuer 
(177).  Gerichtsstand  14.  Mön- 
che 36 


k2H 


Uüschwistors.  Erbrecht,  -folge. 

G  0  s  c  li  w  o  r  II  c  K    ScIjüflTün. 

Güsiiidc  s.  Diensllcute. 

Gewähr  s.  Landschirm,  Kauf. 

Gewohnheit  (iX'.i. 

de  Gladiis  30()-:^I<>.  s.Wanoii. 

Glieder,  Vcrlotzimiien  anGlicd. 
s.  Wunden 

G  o  1 1  e  s  p  f  c  n  n  i  g  280. 

de  Gratia  320. 

Grundherr  s.  Zinsherr,  Zins- 
gut, Burgreclit. 

Grundzinse  s.  Zinse. 

Gut  s.  Erbgut,  Diebsgut,  Fund- 
'gut,  Stadt-  u.  Bürgergut,  Ge- 
währmann, Anevang. 

H. 

Hanthaft,  wäre  tat  s.  Gloss. 

Handwerker  J77.  109.  Ge- 
wandschneider 181).409.  Schnei- 
der 183.  Bader,  Fleischhacker 
(109),  477.  Melzer  (184)  Fi- 
scher 201.  H.-meister  (201).  -In- 
nungen 477  (161).  -zeichen 
325.  477. 

Haus  s.  Bau,  Erbe,  Aigen. 

Heimfall     d.    Vermögens    361. 
s.     Acht.       eines   Theiles     der 
Güter  an  d.  Richter  u.  d.  Stadt 
250.   257.    395.   530.  543-543 
552    603. 

Heimsuche  s.  Gloss  Begriff 
395  ff  (3),  (39).  Verfahren  b. 
H.  397.  (110).     Mithülfe  72.-i. 

Heirath  s.  Ehe. 

Heirathgut  185  ff.  Verspre- 
chen 207.  Form  207.  Zeugen 
dabei  ,  Heirathleutc  —  Ring- 
leute 207.  (189). 

Heirat  h  zwang,  Aufhebung(30). 


de  Höre  dl  Inte  322.  s.  Erbe. 
Ilirte,    Haftung  d.  H.  199.  528. 
H  ofzi  ns  s    Zins. 
Heilung  s.  Eid. 
de  Homicidio    367.      s.    Todt- 
schlag,  Mord. 


J  a  h  r  u.  T  a  g,  was  darunter  zu  ver- 
stehen, Besitz  V.Jahr  u.  Tag  322. 
325.  327.  487. 

Jahrmarkt  s.  Markt. 

Immobilion  s.  Erbe. 

de  Incendio  383.  s.  Brand. 

de  Interdicto  390—394. 

Intestaterbfolge  s.  Erbrecht, 
Erbfolge. 

de  Invasione  domus  395.  s. 
Heimsuchung. 

de  Judeis  403  ff.  s.  Richter. 

Juden,  Judenrechte  (111  fT.). 
Judenrichler306.  Judeneid  435. 
ihre  Stellung  zu  Gericht  451  ff. 
Strafsachen  437.  Schuldver- 
hältnisse 434.  440.  Klage  und 
Reinigung  433. 

Jungfrauen  s.  Frau,  Noth- 
zucht. 

de  Juramentis  442.  s.  Eid. 

de  Juratis  428  ff.  s.  Schöffen. 

de  Jure  civili   477.    s.  Bürger. 

de  Jure  vinearum  478. 

de  Jure  novalii  479. 

R. 

Kämmerer,  oberster  Kämme- 
rer (159). 

Kauf  und  Verkauf  274  ff.  286. 
von  Pferden  278.  von  Haus 
u.  Gemeinde  279.  280. 

Kirchenbann  46. 

Klage,  Verfahren.    Ladung   1.2. 


429 


3  ff.  (192).  (125).  Zahl  d.  Kla- 
gen 685.  606.  (104).  muthwil- 
lige  305.  wegen  Verbrechen 
35.  52  ff.  58,  der  Schöffen  607. 

Ladung  durch  Edicte  127.  den 
Büttel  125.  Strafe  der  nicht 
befolgten  L.  262. 

Landeshauptmann  432. 

Landherrn  s.  Edel. 

Landrichter  (25),  (38). 

Lehrer,  Schlagen  der  Schüler 
238. 

Liedlohn,  Begriff  (196). 

de  Li  teris  480. 

Losung  s.  Stadtsteuer. 

de  Ludo   taxillorum  483. 

de  Luminibus  486. 

H. 

Maas,  unechtes  (34).  258-  259. 

Magen,  Schwertmagen,  Nagelma- 
gen s.  Gloss. 

Markt,  Jahrmarkt,  Freiheiten 
628. 

Maut,  Brückmaut  (145  ff.).  (164). 
Maut  auf  dem  Spielberg  (147). 
Freiheit  d.  Bürger  (169). 

Mautner  628.  (169). 

Mord  (15\  (185),  522.  Raub- 
mord (reraub  Gl.)  (185 '.  446. 
522.  604     Verfahren  522. 

Morgengabe  (186).  (187). 

Morgensprache  201. 

de  Mortificatlone  522 — 527. 
s.  Mord  u.  Todtschlag. 

de  Mulieribus  487.  s.  Frauen, 
Eheweib. 

de  M  u  1  i  e  r  u  m  o  p  p  i-  c  s  s  i  o  n  e 
488.  s.  Nothzucht. 


Nachrichter  (201). 

Notzucht,  Frauengewalt  (41), 
(42).  489.  an  ehrb.  Frauen 
494.  an  e.  persona  vaga  495. 
230.  Strafe  41.  42.  Beweis 
307.  487.  488.  489.  490.  495. 


de  Face  indicta  529-  534. 

de  Pa Store  528.  s.  Hirten. 

Patron  at  45. 

Pfand  recht  560—572.  Pfänden 
durch  Richter  (231).  Verkauf 
d.  Pfandes  (193). 

Pfändung,  Recht  des  Hirten 
(199).  gegen  Holden  u.  Edel- 
leute  (75). 

de  P  i  g  n  0  r  e  560. 

de  Privilegiis  773.  s.  Urkun- 
den. 

de  Procuratoribus  589. 

de  Proscriptis  598.  s.  Acht. 

de  Promissis  598. 

de  Querimoniis  605 — 608.  s. 
Klage. 

Raub,     Verfahren  beim  R.    (95). 

der  Frauen  s.  d.    einer  Wittwe 

513      eines  Jünglings 
de    Renunciationibus   609— 

611.  s.  Erbe,  Stadtgut. 
de    Rescriptis     et    registris 

612. 
Richter,     nur     einer    in    einer 

Stadt   96.       Eigenschaften   403. 

(200).       Pflichten     404.     (200). 

dessen  Busse  u.  Wette  317  ff. 

Verhalten  in  Gericht  (2(M)j.  106. 


^30 


107.     KUigtMi    Rng(Mi   (1.  Uicillor 
91.     CIcbole  des  Hiclilcrs  2()3. 


S. 


Schacloti,  f,'olobtor  119.  209. 
Haftung  vor  S.    152.    l.>3.  257. 

S  c  h  e  r  g  e,  Ladung  ( 1 92).  Scherg- 
stubo,  Gefangniss  (201). 

S  c lii  e  d  .s  p  r  u  c  li  ,  Schicdlovitc 
(ratleute  Gl.)  82  IT.  Verbiir- 
gung  des  Sprucbes  85.  Zeug- 
niss  d.  Schiedleute  87  IT. 

Schlage,  KnittelschUige  (36). 
Maulschlage  HO.  Strafe  und 
Busse  2'>6  ff. 

Schmähe  n  250. 

Schöffen,  Geschworene,  jurati 
464  IT.  ihre  Pflichten  u.  Rechte 
(156).  SchölTcnrath  236.  409. 
(156).  410.  415.  Als  Zeugen 
(103  s  19<J).  1G8.  408.  470.  678  fT. 
bei  Haussuchung  (95).  bei  Ge- 
fangennehmen d.  Bürger  109. 
ihre  Aemter  (201),  (209),  409. 
Bewahren  die  Stadtsiegel  405. 
Schmähen  556. 

Schuld,  öffentliche  Schulden 
172.  176.  zugestandene  (231). 
zuerkannte  161.  163  Haftung 
der  Frau  f.  Seh.  des  Mannes 
160.  168.  s.  Spielschuld,  Trink- 
schuld, Liedlohn. 

Schuldner,  in  Haft  beim  Glaub. 
178.     Zeugniss  168. 

de  Sententiis  613.   s.   ürtheil. 

de    Servitutibus     617  —  618. 

Sippe  s.  Verwandtschaft,  Erb- 
recht. 

Stadtbau  s    Bau. 

Stadtb  lieber  427.  542. 

Stadtrichter  s.  Richter. 


S  t  a  d  t  s  t  c  u  e  r,  Losung  169.  (177). 
der  Handwerker  (181).  Vom 
bewcgl.  Gute  (172).  Erhebung 
98.  379. 

Stock,  cippus,  Gefangniss,  Strafe 
305  107.  493.  (210).  Gefängn. 
mit  eisernen  Banden  (212).  bei 
d.  Schergen  (28).  bei  d. 
Nachricht.  (37). 

Strafen  535-559.  Köpfen  488. 
191.  522.  530.  553.  Hangen 
302.  482.  525.  544.  555,  Hand- 
abschl.  99.  556.  620.  Daumen- 
menabschl.  485.  546.  Rädern 
538.  547.  575.  Pfählen  488. 
Lebendig  begraben  547.  Ver- 
brennen 383.  512.  542.  Zunge 
abschneiden  556.  Schlagen  2 12. 
Pilgerfahrt  376.  38. 

de  Stupro  619-620. 

de  Successione  621.  627.  s. 
Erbfolge. 

T. 

de  Test  amen  tis  s.  f. 

Testament,  Geschäft,  allg. 
Grundsätze  631.659.662.(187). 
Recht  zu  Test.  658.  vor  Rath- 
mannen,  eigenhänd.  geschrieb. 
680.  649.  656.  (225).  der  Gäste 
u.  Fremden  637.  658.  mehre- 
re Zeugen  (187).  648.655.659. 
Geistl.  Z.  661.  .\ufhebung  u. 
Widerruf  648.  652.  Todbett- 
leute  641.651.653.654.  ungül- 
tiges 635. 

de  Testibus  664  716.  s.  Zeu- 
gen 

de  Theloneo  628.  s.  Zoll. 

T  o  d  t  s  c  h  1  a  g,  Mannschlag  367  fT. 
Anklage  37.  38.  40.41.  (3),  (4), 


431 


(38),  (40).  371.  373.  Verfah- 
ren (3),  (4),  (5),  371  ff.  Bürg- 
schaft 6.  7.  367.  378.  Wergeid 
372.  393.     Mithülfe  723.  382. 

de  Tormentis  717. 

Tücher  von  Mecheln,  Gent, Brüs- 
sel, Ypern,  Louen,  Dorn(Tour- 
nai)  145.  (182),  (237),  181. 
polnisches ,  polanisches  (aus 
Schlesien)  (181).  (146).  (237).  fal- 
sches (108).  (237). 

IT. 

ünterkaufel,  ihre  Gebühr  182. 
201.     Zeugniss  707. 

Urkunden, Handfesten,  Privilegi- 
en, Beweis  221.  mit  Siegeln  220. 

Urtheii  finden  014.  616.  s.  Ap- 
pellation, Schöffen,  Richter. 

V. 

Verbannung  s.  Aechtung. 

Verbrechen,  Anklagen  37.  52 
ff.  Verfahren  33.  34.  35.  s. 
Anklage  u.  d.  einz. Verbrechen. 

Verjährung  von  30  Jahren 
479. 

Vermuthungen  728. 

Verzicht  auf  Rechte  609.  610. 
611. 

Vollaist  s.  Todtschlag ,  Heim- 
suchung, s.  d. 

Vormundschaft  142  ff. 
Vorm.  der  nächsten  Verwand- 
ten 143.  147.  der  Stiefmutter 
502.  Bestellung  durch  d.  Rich- 
ter 142.  die  Geistlichen  146. 
Testaraentar-V.  142.  Aufsicht 
der  Stadtbehörde  517.  Bürg- 
schaftleistung 142.  Rechnungs- 
ablegung  148. 


Vorsprecher,  Ad vocat,  Pflich- 
ten 59  ff.  als  Zeugen  (190). 
mehrere  in  e.  Streitsache  65.  ihr 
Eid  (202).  werden  d.  Partei 
verweigert  60.  62.  Verhalten 
vor  Gericht  (190). 

li!¥. 

Waffen  tragen  (16',  (17),  (23), 
(88).  98  Vertheidigungsw.  95. 
(206).  Angriffsw.  541.  W.-zü- 
cken  95.     Schwerter    300.  319. 

Wandel,  Emenda,  Gerichtsbusse, 
Geldstrafe  217.  grosser  W.  zu 
100  Mark  83  zu  15  Talent  99. 
zu  10  T.  250.  255.  398.  zu  5 
T.  533.  603.  zu  30  Mark  411. 
272.  320.  zu  10  M.  418.  272. 
zu  5  M.  419.  zu  72  Heller  89. 
418.  159.  551.  203.  262.  272. 
zu  66  Heller  95.  256.  zu  22  H. 
251.  255.  262.  d.  Richter  pfän- 
det wegen  W.  217.  (207).  An- 
spruch d.  Stadt  (207). 

Wasserrecht  76  ff. 

Wein,  Oster-,  Landwein  (164). 

Weingarten  478. 

Weinkos  ter  (201). 

Weinschenke  s.Leithaus  Gloss. 

Wergeid  s.  besserung  Gloss. 

Wittwe,   ihre  Rechte   487.   507. 

Wladiken  s.  Edel. 

Wochen,  Termin  v.  6  W.  327. 
425.  488.  496.  569. 

Wunden,  Verwundung  (12  ff.). 
Lemde721.  729.  glitschart  (10), 
(12).  an  Zahn  (185).  268.  an 
Fingern 723.  Schamwunde  (185). 
723.  Offene  (13).  einfache 
(47).  Klage  w.  W.  56.  718. 
719.  Folgen  der  W.  724. 
727. 


432 


Würfelspiol,  Verbot  483.  fal- 
sche VV.  483.  (H>7).  Hulie  d. 
Sp.  291. 

Zahlung     s.     Beweis,      Schuld, 

debitum. 
Zeugen,  Zeugenschaft,    Zeugniss 

664.    -Eid,  Eigenschaft   IS9.666. 

685.     -Zahl  499.290.730.    Ver- 


worfen d.Z.  290.  668.  696.  697. 
Vorhaltei»  zur  Aussage  (190). 
S.Teslamcnt,  Heirath,  einz.  Ver- 
breclicn. 

Z  e u  g n  i s s  derSchüffen s. Schönen. 

Zinsen,  ewig  Zins  118.119.121 
Burgrechtzins  117.  Grundzins 
117.     Ilofzins  (196).   121. 

Zinsgut,  Rechte  d.  Herrn  123. 
325.  365.  366.  Rechte  d.  Zins- 
mannes 123. 


ÜTacliträgfe  und  Berichtig^uiig^eii. 


Die  zur  Erleichterung  des  Citirens  in  der  Ausgabe  gebrauch- 
ten Buchstabenzeichen  der  Handschriften  (A.  B.  C.  D.  H.  K.  W.) 
sind  bei  Beschreibung  der  Handschriften  erklärt. 

In  der  Einleitung  verweisen  die  oft  wiederkehrenden  B.,W.,M. 
auf  Boczek's  Codex  diplomaticus  Moraviae,  Wolny  Topographie 
von  Mähren,  Monse  Abhandlung.  Codex  Regimonlanus  und  Co- 
dex Czenkonis  sind  zwei  handschriftliche  Formelbücber  des  XHI. 
Jahrhunderts,  erstere  in  Königsberg,  letztere  im  Wiener  Staatsar- 
chive. „Gerich  tshegung"  ein  ungedrucktes  Iglauer  Rechtsdenk- 
mal des  XIV.  Jahrhunderts,  welches  ich  aus  einer  Prager  Mu- 
seums-Handschrift  kenne. 


Zu  Seite  XXIII  der  Einleitung  ist  zu  Olmütz  die  später  auf- 
gefundene Spur  von  Statuten  aus  dem  XII.  Jahrhundert  (1185— 
1196)  nachzutragen  s.  CXII.  Zu  Znaim  das  in  den  Beilagen  auf- 
genommene Stadtrecht  von  Znaim  v.  J.  1317. 

Zu  S.  XXXVII.  In  den  spätem  Aufführungen  bin  ich  von  der 
Schreibung  „Geczius"  abgewichen,  weil  ich  „Goczius  von 
Orvieto,  Goczius  ab  ürbiveteri"  für  die  richtigerehalte.  Stern- 
berg schreibt  Getius,  andere  Gozzi,  ich  folge  nun  der  Schreibung 
des  Petrus  von  Zittau. 

Zu  S.  XXXVIII.  Hier  ist  XIL  Jahrb.  in  XIII.,  umgeschrieben 
in  ungeschrieben  zu  bessern. 

Zu  S.  XL.  Durch  die  erst  später  von  Herrn  Koller  erlangte 
genauere  Beschreibung  einer  Brünner  Handschrift  stellt  sich  meine 
Annahme,  dass  die  ältesten  Schößensprüche  deutsch  abgefasst  wa- 
ren, noch  mit  grösserer  Gewissheit  heraus.  —  Diese  Sammlung 
von  Schöffensprüchen ,  des  im  Anhang  IV  beschriebenen  Codex, 
stellt  sich  zu  der  von  mir  gebildeten  Gruppe  2.  als  eine  ältere 
Sammlung  und  Auswahl  einzelner  wichtiger  Schöffen- 
sprüche, ohne  die  Jahreszahlen  beizubehalten,  wie  jene, 
welche  unserm  Compilator  zur  Hand  lag  und  vollständig  alle  Sprü- 
che wieder  giebt. 

Zu  S.  LXXX.  Hier  verweise  ich  auf  Grimm's  Abhandlung  in 
der  Z.  f.  deut.  Recht  V.  1-29. 

Im  Schöffenbuche  lies : 

S.  16  Z.  13  v.  u.  procuratoribus  32  Z.  2  reus  39  Z.  15 
allatum  41  Z    12  v.  u.  repellitur        45  Z.  1    v.   u.  rationabile 

46  Z.  10  neglexerit        47  Z.  21  irrequisito         50   Z.  9  misericors 
54  Z.  18  barbata         61  Z.  1  v.  u.  illis  debitis  77  Z.  1  resar- 

cire        91  Z.  8  non  tenetur       102  Z.  14  mensae       111  Z.  8  aliis 


115  /.   15   V.    u.    IVuslii  IM)    Z.  ()    V.  u.  für  colli  ihm*  Kanlnor 

15*2  '/..    17  tl(«llii\M  1(17   '/..   12  V.  11.  jilionim  171  Z.  7  |)i*a(!- 

scriplis  175  '/..  *>  v.  u.   iiotoiios  IbÜ  /.  '2  v.  n.  fiir  miiiva 

sioiiis,  invasionis  211  Z.  G  v.  u.  perpolralo  23{)  Z.  29  v.  n. 
praoljal)ita. 

///  den    Beilagen : 

H(M-r  Slacllratli  Koller  übernahm  es,  den  nach  seiner  Ab- 
schrift vüllondeUMi  Abclrii(;k  der  lU'ilugen  nochmals  mit  dem  schwer 
lesbaren  Oriji^inale  zu  vei'^leichen.  Diese  Vergleichung  ergab  man- 
che Berichtigung  und  Ergänzung : 

Artikel  6  Z.  3  rechtichait  7  I.  Z.  von  puoz  und  von  schuld 
9    Z.  2  geledcs  17     Das    vermuthote   vuert    steht   in    dei-    Ms. 

32  Z.  4  v.  u.  Leithäuser  Hs.  olTenbar  ein  Schreibfehler  für  Leit- 
küufer  36  Z.  7  czu  slagen  —  Z.  3  v.  u.  czu  clagen  —  Z. 
1  V.  u.   und   von   dem   clager  38  Z.  1  v.  u.   die  haben    alle 

auf  den  crcuz  39  Z.  6  v.  u.  der  selb  wesait  53  Z.  2  tu- 
steichleich  (?)  72  Z.  1  Das  vermuthete  vieisch  steht  in  der  Hs. 
73  Z.  3  tragen  74  Z.  3  in  der  stat  daz  jemant  auf  hat  in 
der  stat  an  des  93  Z.  1  Von  den  95  Z.  2  um  raub  und 
pei  im  Z.  4  Schephen  und  dem  screiber  ain  Z.  5  die 

Lücke  auch  in  der  Hs.  98  Z.  1  von  losung  wir  wellen  auch 
ob  99  Z.  1  V.  u  wehert  auch  die  Hs.  100  Z.  I  v.  u.  Ei- 
nige Worte  waren  ausgelassen ,  welche  nun  den  schwer  verständ- 
lichen Sinn  völlig  klar  machen:  mit  geczeugen  en  schuldigen, 
den  in  iener  mag  schuldig  machen.  104  Z.  2  zwain  106 
Z.  2    vor   1.    und  107    Z.  1  v.  u.   andern  1.  ders  109  Z.  5 

dem  1.  drin  110   Z.  10  vrefeleich  1.  vereilich  115  Z.  2 

von  1.  um  121  Z.  3  herczogen  Z.  7  ercznei  132  Z.  2 
urcunt  1.  vreunt  139  1.  Z.  von  1.  u  m  144  Abermals  war  ein 
Satz  in  der  Abschrift  ausgelassen:  von  der  czeit  do  mans  ge- 
nummen  hat  uncz  auf  die  czeit  das  mans  115  Z.  14  dem 

(sie  Hs.)  Z.  20  centen  (sie  Hs.)  146  Z.  12  czwen  phenninck 
nun  folgt:  Ist  ez  pei  einer  march,  sogeitman  von  dem 
tuech  ein  phenninch  und  wer  153  Z.  2  Nu  merck  Z.  11 
vur  1.  mer  155  Z.  3    Hier,    wo  wir  durch  ein  Zeichen  andeu- 

teten, dass  die  Stelle  unverständlich  sei,  ist  von  dem  üebersetzer 
des  XIV.  Jahrb.  eine  Reihe  von  Zeilen  ausgelassen  und  gar  nicht 
übersetzt.  156  Z.  2  sei  vunder    1.    selwe   nitigen?  156 

Z.  4  V.  u.  selben  1.  siben         159  Z.  8  Chamerer  160   Z.  4 

di  di  edeln  von  vodern   1.   di  der  edeln   vorvodern  170 

Z.  4    wo  1.  nu  182  Z.  3    nimmer  185   Z.  7    antlutz    ist 

und  di  noch  har,  noch  huet  decket,  und  189  Z.  6  heirat- 
leut  und  taupetleut  oder  gescheftleut  190   Z.  7    willen 

1.  willen        201  Z.  11  andern  1.  vadern  Hs.  203  Z.  5  stat 

203  Z.  II  sunder  er  sc  hol  iz  —  Z.  13  vor  dem  tag  so  man 
es  behaben  schol  so  schol  210  Z.  4  uberhelf  227  Z.  9 
V.  u.  auderen   I.  anderen. 


Druck  der  Univ. -Buchdruckerei  v.  E.  A.  Huth  in  Göttingen. 


H?2. 


/ 


)tt  ammmuB  irtctne- 


f./05 


(V 


JW. 


£^i!d7\  3  J  T^niz^Tf 


N?3 


f.  io3.  ^. 


/N, 


(PaFr.  d.J/lauTi- 


:n?4. 


f.  29.0/. 


ufHa  ^e  ©c^i^t^  ^  wctüt 


AV. 


^eär  i>  J  Jiaii^-: 


ms. 


f.i05 


CL 


AV. 


&e<xr  ^  J"  Jfau^ 


K      Rössler,  Emil  Fraiiz  (ed.) 

Deutsche  Rechtsdenlanäler 
R71SBD4,  aus  Böhmen  und  Mähren 
1B45 


TIIF  JU|I  z 
U  JIM<2» 


SAT  MAR  3 


IttUJUL 

mm" 


'  fv/j-^a  ,   -., 


M  im  \ 


RAT  ZiPPfy    f